0
مسیر جاری :

(1355 -1276 ق)، مجتهد، مرجع و بنیانگذار حوزه علمیه قم. حایرى در قریه‌ى مهرجرد/ میجرد میبد، از توابع اردكانى یزد متولد شد. پس از گذراندن تحصیلات مقدماتى در زادگاه خود، نزد مجدالعلماء اردكانى و آقا سید یحیى مجتهد یزدى به عراق رفت و از محضر سید محمد طباطبایى فشاركى و آیت‌اللَّه شیرازى درس آموخت و در نجف از محضر ملامحمد كاظم خراسانى و آیت‌اللَّه یزدى بهره برد و به درجه‌ى اجتهاد نایل آمد، سپس به ایران بازگشت و در اراك حوزه‌ى علیمه دایره كرد و به تدریس مشغول شد. سپس به علت عدم تمایل در درگیریهاى سیاسى زمان مشروطیت، چند سالى به نجف و كربلا رفت و به تدریس پرداخت. در سال 1331 ق به دعوت حاج سید اسماعیل اراكى به اراك رفت و به تدریس علوم دینى، فقه و اصول پرداخت. حایرى بعد از پنج سال به قصد زیارت به مشهد رفت و در راه بازگشت در قم توقف كوتاهى كرد و علماى شهر با ایشان ملاقات كردند. بنا به اصرار و دعوت علماى آن شهر در آنجا اقامت كردند. بنا به اصرار و دعوت علماى آن شهر در آنجا اقامت كرد و حوزه‌ى علمیه قم را بنیان گذارد. امام خمینى، آیت‌اللَّه گلپایگانى، آیت‌اللَّه مرعشى نجفى، آیت‌اللَّه اراكى و آیت‌اللَّه شریعتمدارى از شاگردان وى بودند. او در قم درگذشت و در جوار حرم حضرت معصومه دفن شد. از جمله‌ى تاسیسات و آثار خیریه‌ى او: «بیمارستان قم»؛ «قبرستان تازه و غسالخانه‌ى شهر قم» و «احداث كتابخانه مدرسه‌ى فیضیه» و «تاسیس قلعه‌ى مبارك آباد و سد رودخانه‌ى قم». آثار علمى او عبارتند از: «تقریرات»؛ « درر الفوائد فى الاصول» یا «درر الاصول»؛ «كتاب الرضا (ع)»؛ «كتاب الصلوه»؛ «كتاب المواریث»؛ «كتاب النكاح»؛ «حاشیه‌ى انیس التجار»؛ «حاشیه‌ى عروه الوثقى»؛ «ذخیره‌ى المعاد»؛ «مناسك حج»؛ «وسیله النجاه»؛ «منتخب الرسائل»، شامل فتاوى فقهى ایشان.[1] آیةاللَّه حاج شیخ عبدالكریم بن محمد جعفر مهرجردى یزدى، مرجع تقلید شیعیان (و. مهرجرد یزد 1376 ه.ق.- ف. قم 1355 ه.ق./ 1315 ه.ش.) وى در عتبات نزد حاج میرزا محمدحسن شیرازى، میرزا محمد تقى شیرازى، شیخ فضل‌اللَّه نورى، آخوند ملا كاظم خراسانى و سید كاظم یزدى تلمذ كرد و از محضر سید محمد فشاركى استفاده نمود. پس از بازگشت به ایران حوزه علمیه قم را تشكیل داد. از آثار اوست: 1- تقریرات، و آن تحریر تقریرات سید محمد فشاركى است، 2- درر الفوائد فى الاصول، 3- كتاب الرضاء 4- كتاب الصلوة، 5- كتاب المواریث، 6- كتاب النكاح. مرحوم حاج شیخ عبدالكریم بن محمد جعفر در سال 1276 قمرى در قریه مهرجرد از مضافات میبد كه از توابع اردكان یزد است متولد شده و تحصیلات مقدمات خود را در اردكان یزد خدمت مجدالعلماء اردكانى و دیگران نموده و بعد از آن به یزد آمده و در مدرسه خان سكونت و در نزد مرحوم حاج میرزا سید حسین وامق و آقا سید یحیى مجتهد یزدى تحصیل سطوح نموده آنگاه در اوان شباب و جوانى مهاجرت به عراق و سر من راى كه به زعامت و ریاست على‌الاطلاق مرحوم آیت‌اللَّه میرزا محمدحسن شیرازى اداره مى‌شد وارد شده و رحل اقامت افكنده و در نزد جماعتى كه از آنها بود استاد مرحوم آقا سید محمد طباطبائى فشاركى اصفهانى تلمذ نموده و هم از محضر آیت‌اللَّه مجدد استفاده و بعد از فوت آن دو بزرگوار به نجف اشرف آمده و از مرحومین علمین خراسانى صاحب كفایه و یزدى صاحب عروة استفاده كافى كرده تا به مقام رفیع اجتهاد ارتقاء یافته سپس به كربلاء معلى توطن نموده و به تدریس و تربیت عده‌اى از فضلاء پرداخت تا آنگاه كه به دعوت مرحوم حاج سید اسماعیل عراقى فرزند مرحوم آیت‌اللَّه حاج آقا محسن عراقى در سال 1332 قمرى به اراك آمده و حوزه درس تشكیل و جماعتى از فضلاء بلاد و شهرستان اراك به محضرش شتافته و از دروس فقه و اصولش استفاده مى‌كردند و بیش از هشت سال این حوزه به گرمى دائر و گذشته از آن مرحوم رجال بزرگى چون مرحوم آیت‌اللَّه حاج شیخ محمد سلطان العلماء و آیت‌اللَّه آقا نورالدین عراقى و آیت‌اللَّه حاج میرزا محمد علیخان و آیت‌اللَّه حاج آقا مصطفى فرید محسنى و دیگران تدریس مى‌نمودند. آیت‌اللَّه حایرى پس از پنج سال توقف در اراك به قصد زیارت حضرت ثامن الحجج علیه الصلوة والسلام به جانب مشهد عزیمت و در ایاب و ذهاب چند روزى در قم توقف نموده و علماء قم به زیارتشان نائل شده و از محضرشان بهره‌مند گردیده و دانستند چه شخصیت ارزنده‌اى در نزدیكى آنها وجود دارد. آیت‌اللَّه حایرى مراجعت به اراك نمودند و تا سال 1340 توقف و تدریس و رسیدگى به امور مسلمین نمودند تا سال مزبور كه براى زیارت حضرت معصومه علیهاالسلام و گذرانیدن ایام نوروز به سوى قم حركت كردند. آمدن آیت‌اللَّه به قم موقعى كه خبر حركت مرحوم حایرى به قم رسید مردم به تشویق و تحریك مرحوم بافقى و علماء دیگر، اكثر علماء قم و طبقات دیگر به استقبال آن مرحوم رفته و تا امامزاده شاه جمال كه در 4 كیلومترى قم در مسیر راه اراك واقع است استقبال نموده و پس از رسیدن آن مرحوم خیر مقدم گفته و در همان یك ساعتى كه براى استراحت در آنجا توقف فرمودند اولین زمزمه اقامت ایشان را در قم نموده و از آنجا با تجلیل فراوان حركت و در منزل مرحوم آیت‌اللَّه حاج شیخ مهدى پائین‌شهرى نزول نمودند و چنانچه سابقاً هم اشاره كردم ماده تاریخ ورود ایشان به قم نام شریف آن جناب (الشیخ عبدالكریم الحایرى الیزدى) 1340 مى‌باشد به این كیفیت: الف (1) ل (30) ش (300) ى (10) خ (600) ع (70) ب (2) و (4) ل (30) ك (20) ر (200) ى (10) م (40) الحایرى (260) الف (1) ل (30) ى (10) ز (7) د (4) ى (10) جمع این اعداد حروف هزار و سیصد و چهل، قال علیه‌السلام (الاسماء تنزل من السماء) حركت از اراك روز بیست و دوم ماه رجب المبارك و ورودشان به قم روز بیست و چهارم ماه مزبور بوده است و در آن هنگام كه بسیارى از مردم ایران از تهران و اصفهان و كاشان و اراك و نقاط دیگر براى تحویل حمل به قم آمده بودند و جمعى از علماء و خطباء نامى هم به همین عنوان مشرف بودند به زیارت و دست‌بوسى ایشان آمده و ضمناً تقاضاى اقامت در قم را از معظم له نمودند كه این شهر مذهبى را مركز و محل توقف خود قرار داده و تشكیل حوزه دهند و مخصوص چندین نفر از خطباء و وعاظ نامى تهران مانند مرحوم مبرور حاج شیخ محمد سلطان الواعظین تهرانى كه سمت ریاست گویندگان تهران را داشت به زیارت آمده بودند چون اصرار مردم را دیدند به توقف آن مرحوم در منبرهائى كه در صحن مطهر و حرم منور مى‌رفتند بیشتر مردم را تشویق نموده و تحریك به نگه داشتن آن مرحوم در قم نموده و در آن ایام در اغلب محافل و مجالس قم سخن از آیت‌اللَّه حایرى و اقامت در قم بود و از تمام علماء و خطباء جدى‌تر بر این موضوع مرحوم حاج شیخ محمدتقى بافقى بود كه از نجف سوابق درخشان آن مرحوم را داشت و با آن دیدگان ملكوتى حق‌بین و آتیه‌بین خود مى‌دید كه اگر آن مرحوم در قم اقامت كند یكى از علائم فرج آل محمد علیهم‌السلام كه ظهور علم و تشكیل حوزه علمیه است در قم بارز و واقع خواهد شد پس بیش از دیگران اصرار بر این امر داشت. در خاطر دارم كه مرحوم بافقى براى این نگارنده و جمعى دیگر مى‌فرمود كه مرحوم آیت‌اللَّه حایرى با اینكه در سفر مشهدشان وضع مدارس مهجور ویران قم را از فیضیه و دارالشفا دیده كه چگونه دانشگاه روحانى و محل تدریس و افاضات مرحوم محدث بزرگوار ملا محسن فیض و ملا عبدالرزاق فیاض لاهیجى و صدرالمتالهین شیرازى و دیگران به مركز گدایان و فقراء و دیوانه‌گان و بیماران تبدیل شده و ابراز تاسف نموده و مى‌گفتند كه چه مى‌شد اگر این مدارس هم از غربت بیرون مى‌آمد، ولى به نظر مباركشان مشكل و گران مى‌آمد كه ممكن باشد حوزه را از اراك به قم منتقل نمایند. فرمودند وقتى به ایشان اصرار كردم براى توقف موانعى ذكر كردند جواب آنها را دادم و آخر ایشان را به این كلمه قانع نموده و منصرف از مراجعت به اراك كردم. گفتم شما این اخبارى را كه از حضرات معصومین علیهم‌السلام راجع به آخرالزمان كه «قم مركز علم و دانش خواهد شد (و منها تفیض العلم الى سائر البلدان) و اینكه در آن زمان علم در نجف چون مارى به زمین فرورفته و از قم بیرون خواهد آمد» دیده‌اید فرمودند: آرى گفتم آیا قبول دارید و یا شبهه مى‌كنید فرمودند: قبول دارم. گفتم نمى‌خواهید كه تأسیس این اساس به دست شما گردد و براى همیشه این سكه به نام شما زده شود و باقیات الصالحات شما باشد فرمودند چرا گفتم تصمیم به توقف بگذارید و به اراك پیام دهید هركس مایل باشد به قم بیاید. و گذشته از مرحوم بافقى عده دیگرى از بزرگان قم چون مرحوم آیت‌اللَّه حاج میرزا محمد ارباب و آیت‌اللَّه حاج شیخ محمدرضاى ساوه‌اى و مرحوم حاج سید حسن متولى‌باشى آستانه مباركه فاطمیه و حاج میرزا محمود روحانى و دیگران از افراد مؤثر و علاقه‌اى كه عموم مردم قم و زوار آن سال ابراز داشتند مرحوم حایرى را به حال تردید درآورده و فرمودند استخاره خواهیم كرد كه آیا صلاح است در قم مانده و به فضلاء و محصلین حوزه اراك كه انتظار بازگشت را دارند بنویسیم به قم بیایند. پس با اینكه كمتر به قرآن مجید تفأل زده و استخاره مى‌نمودند صبحگاهى كه به حرم مطهر مشرف شدند با قرآن شریف استخاره كردند آیه 29 سوره مباركه یوسف علیه‌السلام آمد (إذهبوا بقمیصى هذا و القوه على وجه أبى یأت بصیرا و أتونى باهلكم أجمعین) و اول جمله‌اى كه در اول صفحه قرآن بود ذیل آیه و أتونى باهلكم اجمعین بود پس با عزمى راسخ و قلبى مطمئن بنا را بر توقف گذارده و به منزل مرحوم حاج سید على مصطفوى تاجر قمى كه علماء و طبقات تجار و اصناف دیگر مجتمع و انتظار نتیجه و تصمیم نهائى آنجناب را داشتند آمده و اظهار مطلب فرمودند، مردم بى‌اندازه مسرور شده و یكى از بزرگان دانشمند گفت: و ترتجیه من الرحمن سائلة حتى استجیب لما ترجوه داعیها مرحوم حاج میرزا عبدالحسین صاحب الدارى بروجردى كه مقسم مرحوم حایرى بود در اراك براى نگارنده گفت كه: چون پیام ایشان به اراك رسید اول كسى كه به اتفاق آقاى حاج میرزا هدایت‌اللَّه وحید گلپایگانى به ایشان پیوست بنده بودم كه بعد از دو ماه كه شهریه محصلین حوزه اراك را پرداختم به قم آمده و خدمتشان رسیدم فرمودند: ما ماندنى شدیم اگر شما هم بخواهید بمانید خدا كریم است بروید خانواده خود را بیاورید. پس آقاى حاج میرزا هدایت‌اللَّه به اراك رفته و رفقا و أصحاب آیت‌اللَّه را از قضیه اطلاع داده و خانواده خود و مرا به قم آورد و كم كم رفقاى اراك به قم آمده و رفته رفته حوزه علمیه قم تأسیس گردید و پیش‌بینى‌ها و پیش‌گوئیهاى حضرات أئمه معصومین علیهم‌السلام مصداق یافت. خدمات و آثار مرحوم آیت‌اللَّه حایرى پس از توقف در قم با همت والا و سجایاى حسنه و اخلاق فاضله خود، فضلاء اراك و تهران و شهرستانهاى دیگر را دور خود جمع نموده و كم كم حوزه علمیه رو به افزایش گذاشت تا بیش از هزار نفر طلبه و محصل جدى جمع شده و از محضر آیت‌اللَّه و مدرسین دیگر استفاده مى‌نمودند و اما آثار آن مرحوم به شرح زیر است: 1- حوزه رسمى علمیه قم كه تا آمدن وجود ذیجود حضرت ولى عصر عجل‌اللَّه فرجه الشریف باقى خواهد بود. 2- بیمارستان سهامى و فاطمى كه از ثلث مرحوم حاج سید محمد فاطمى براى طلاب تأسیس شد. 3- سد رودخانه قم پس از آمدن سیل و خرابى بسیار از منازل كوچه حرم و غیره. 4- بناء قلعه مبارك‌آباد كه امروز به نام كوچه رهبر معروف است براى افرادى كه منازلشان در سیل ویران شد. 5- تعمیر مدارس فیضیه و دارالشفا كه رو به ویرانى گذارده بود چنانچه در جلد اول اشاره كردیم. 6- كتاب دررالفوائد در علم اصول فقه كه غالباً در درس اصولشان عنوان مى‌فرمودند. 7- كتاب صلوة كه مطبوع و مورد نظر فقهاء مى‌باشد. 8- كتابخانه مدرسه فیضیه كه تفصیل آن در جلد اول گذشت. 9- غسالخانه در جنب رودخانه قم. 10- قبرستان آیت‌اللَّه حایرى معروف به قبرستان حاج شیخ و قبرستان نو. 11- معظم تلامذه و اصحاب برجسته آیت‌اللَّه حایرى. بزرگترین آثار و ثمرات حوزه علمیه و مكتب و مؤسسه مرحوم آیت‌اللَّه حایرى رجال علمى قم و ایرانست زیرا هر كدام داراى مقام فضل و دانش و كمال و تقوا و غالباً حائز اجتهاد مطلق و یا مجتهد متجزى و نویسنده نامى و گویندگان سامى مى‌باشند و تمام آنان از درس و بحث آن فقید معظم حیازت آن مقام شامخ را نموده‌اند: مرحوم حایرى رحمه‌اللَّه از نوابغ و فحول علمى چنانیست كه از حوزه او مجسمه‌هاى فضیلت و استوانه‌هاى شرافت و مجتهدین جامع الشرایط و علماء عالیقدر و مدرسین كرام و اساتید عظام بیرون آمده است. و حوزه او مانند حوزه وحید بهبهانى و شیخنا الانصارى و میرزاى شیرازى و شیخنا الاستاد الخراسانى و استاد المعاصرین آقا ضیاءالدین عراقى قدس‌اللَّه اسرارهم رادمردان بزرگ و دانشمندان ستركى برخاسته‌اند. این نگارنده در اینجا فهرست اسامى معظم آنها را با محل سكونتشان نگاشته و ترجمه احوال و مآثر و آثارشان را در این جلد و جلد دوم مى‌نگارم انشاءاللَّه تعالى، و مخفى نباشد كه بسیارى از آنان دار فانى را وداع و جماعتى هم در قید حیات و از زعماء و مراجع بزرگ معاصر مى‌باشند. شماره، اسم و شهرت، محل اقامت 1- مرحوم آیت‌اللَّه حاج سید میرزا آقاى ترابى، دامغان 2- آیت‌اللَّه حاج سید ابراهیم علوى خوئى، تهران 3- آقا شیخ ابراهیم ریاضى، نجف‌آباد 4- آیت‌اللَّه حاج سید ابوالحسن رفیعى قزوینى، تهران 5- حاج سید ابوالحسن اسلامبولچى، تهران 6- مرحوم حاج سید ابوالحسن روحانى قمى، نجف 7- حاج میرزا ابوالفضل خراسانى، تهران 8- آیت‌اللَّه حاج میرزا ابوالفضل زاهدى، قم 9- حاج سید ابوالقاسم فقیه ارسنجانى، شیراز 10- مرحوم شیخ ابوالقاسم اصفهانى، قم 11- آیت‌اللَّه حاج شیخ اسماعیل جاپلقى، تهران 12- مرحوم آیت‌اللَّه حاج شیخ اسماعیل بهارى، تهران 13- آیت‌اللَّه حاج سید احمد خونسارى، تهران 14- آیت‌اللَّه حاج سید احمد زنجانى، قم 15- مرحوم آیت‌اللَّه حاج سید احمد لواسانى، تهران 16- آیت‌اللَّه حاج آقا بزرگ، كنگاور 17- مرحوم آیت‌اللَّه حاج سید جعفر شاهرودى، تهران 18- مرحوم آیت‌اللَّه حاج آقا حسن فرید محسنى، قم 19- مرحوم آیت‌اللَّه حاج آقا میرزا حسن یزدى، نجف 20- آیت‌اللَّه حاج میرزا حسن معینى، شهر رى 21- آیت‌اللَّه حاج سید حسن اصفهانى، تهران 22- مرحوم آیت‌اللَّه حاج سید حیدر طاهرى، خرم‌آباد 23- مرحوم آیت‌اللَّه حاج سید ابوتراب طاهرى، خرم‌آباد 24- آیت‌اللَّه حاج میرزا خلیل كمره‌اى، تهران 25- آیت‌اللَّه حاج شیخ راضى تبریزى، تهران 26- آیت‌اللَّه حاج آقا رضا زنجانى، تهران 27- آیت‌اللَّه حاج آقا رضا مدنى كاشانى، تهران 28- آیت‌اللَّه العظمى آقاى حاج روح‌اللَّه خمینى، نجف 29- مرحوم آیت‌اللَّه حاج روح‌اللَّه كمالوند، خرم‌آباد 30- آیت‌اللَّه حاج روح‌اللَّه خاتمى، اردگان 31- آیت‌اللَّه حاج ریحان‌اللَّه گلپایگانى، تهران 32- آیت‌اللَّه حاج سید سجاد علوى، گرگان 33- آیت‌اللَّه العظمى آقاى سید شهاب‌الدین نجفى مرعشى، قم 34- مرحوم حاج میرزا شهاب همدانى، ملایر 35- مرحوم حاج سید شمس‌الدین ابهرى، تهران 36- مرحوم آیت‌اللَّه صدرالدین صدر، قم 37- مرحوم آقا ضیاءالدین خونسارى، قم 38- مرحوم آیت‌اللَّه حاج شیخ عباسعلى شاهرودى، قم 39- مرحوم آیت‌اللَّه حاج شیخ عباس تهرانى، قم 40- آیت‌اللَّه آقا شیخ عباس حایرى، تهران 41- آیت‌اللَّه آقا شیخ عباس انصارى همدانى، تهران 42- آیت‌اللَّه حاج میرزا عبداللَّه تهرانى، تهران 43- آیت‌اللَّه حاج میرزا عبداللَّه مجتهدى، تبریز 44- آیت‌اللَّه حاج میرزا عبداللَّه سرابى، تبریز 45- مرحوم حاج میرزا عبدالحسین صاحب الدارى، قم 46- مرحوم حاج میرزا عبدالعلى تهرانى، تهران 47- آیت‌اللَّه حاج میرزا سید على یثربى، كاشان 48- آیت‌اللَّه آقاى آخوند ملاعلى همدانى، همدان 49- آیت‌اللَّه حاج على محمد مزلقانى، همدان 50- مرحوم آیت‌اللَّه حاج شیخ على اصغر صالحى، كرمان 51- مرحوم آیت‌اللَّه حاج میرزا على مهرابى، كرمان 52- مرحوم آیت‌اللَّه حاج سید على‌اكبر برقعى، تهران 53- آیت‌اللَّه آقاى فضلعلى، قزوین 54- مرحوم آیت‌اللَّه فاضل لنكرانى، قم 55- آیت‌اللَّه حاج میرزا فخرالدین جزایرى، تهران 56- آیت‌اللَّه حاج سید كاظم شریعتمدارى، قم 57- آیت‌اللَّه آقا سید كاظم گلپایگانى، نجف 58- آیت‌اللَّه حاج آقا مجتبى عراقى، قم 59- مرحوم آیت‌اللَّه آقا سید محمد حجت، قم 60- مرحوم آیت‌اللَّه آقا سید محمد داماد یزدى، قم 61- مرحوم آیت‌اللَّه میرزا محمد همدانى، همدان 62- آقا شیخ محمد غروى، سنقر 63- آقا آیت‌اللَّه سید محمد صدرالعلماء، قم 64- آیت‌اللَّه حاج میرزا محمد ثقفى، تهران 65- آیت‌اللَّه میرزا محمد ثابتى، همدان 66- آیت‌اللَّه حاج میرزا محمدباقر مهاجرانى، همدان 67- میرزا محمدتقى اشراقى، قم 68- آیت‌اللَّه حاج سید محمدتقى خونسارى، قم 69- آیت‌اللَّه حاج سید محمد جلالى، مشهد 70- آیت‌اللَّه حاج سید محمد حسن یزدى، قم 71- حاج شیخ محمد حسن فرید گلپایگانى، تهران 72- آیت‌اللَّه، حاج شیخ محمدحسین شریعتمدار، ساوه 73- آیت‌اللَّه العظمى حاج سید محمدرضا گلپایگانى، قم 74- آیت‌اللَّه العظمى حاج شیخ محمدرضا طبسى، قم 75- آیت‌اللَّه العظمى حاج شیخ محمدعلى عراقى، قم 76- آیت‌اللَّه العظمى حاج سید محمود روحانى، قم 77- آیت‌اللَّه العظمى حاج میرزا مصطفى صادق، قم 78- آیت‌اللَّه العظمى حاج سید مصطفى خونسارى، قم 79- مرحوم حاج سید محى‌الدین طالقانى، تهران 80- حاج سید محمدرضاى طالقانى، قم 81- حاج میرزا مهدى بروجردى، قم 82- آیت‌اللَّه حاج سید مهدى كشفى، تهران 83- آیت‌اللَّه حاج سید مهدى انكجى، تهران 84- آیت‌اللَّه آقا شیخ مهدى كوچه حرمى، قم 85- آیت‌اللَّه حاج سید هادى روحانى، رودسر 86- آیت‌اللَّه میرزا هاشم آملى، قم 87- حاج میرزا هدایت‌اللَّه وحید، تهران 88- حاج سید یحیى یزدى، نجف 89- حاج سید یحیى بفروئى، بفروى یزد 90- آقا سید یحى اسلمبولچى، تهران و صدها نفر دیگر كه ذكرشان موجب اطنابست و انشاءاللَّه ترجمه هر یك در این كتاب و جلد دوم خواهد آمد. رحلت مرحوم آیت‌اللَّه حایرى مرحوم آیت‌اللَّه حایرى از اوائل ورودش به قم تا آخر عمرش كه حدود پانزده سال بوده است مواجه با حوادث سهمگین و ناملایمات فراوانى بوده است كه در جلد اول آثارالحجه نگاشته‌ام ولى در اینجا براى بعضى از محذورات از شرح آن معذورم و این نوائب ضربات بسیارى در روح و قلب آن بزرگوار وارد نموده كه در اواخر او را از پا درآورده و بسیار ضعیف نموده بود تا جائى كه گاهى تمناى مرگ نموده و مى‌فرمود دیگر مردن سرقفلى دارد (فیاموت زرنى ان الحیاة ذمیمة) اى مرگ بیا كه زندگى مرا كشت و در اواخر عمرش بسیار خلوت و اعراض و انزوا را دوست مى‌داشت و غالباً در غیر وقت درس و تحصیل طلاب در سالاریه مرحوم متولى بزرگ پدر جناب آقاى مصباح التولیه متولى معزول كه به ایشان نهایت ارادت و اخلاص را داشت به سر مى‌برد و روز به روز بر ضعف و كسالتش افزوده مى‌شد زیرا دیگر براى مرد غیور و متدین با دین آن حملات و تهاجم به قرآن مقدس و نوامیس مسلمین و حوزه روحانیت جاى تحمل و صبر و طاقت نبود و به گفته یكى از مراجع و اساتید بزرگ حوزه آن مرحوم به مرض دق از دنیا رفت خلاصه ضعف بالاى ضعف و غصه بر غصه ایشان اضافه مى‌شد تا در شب هفدهم ذى‌القعده هزار و سیصد و پنجاه و پنج قمرى از دنیاى فانى فارغ و از ناملایمات آن راحت گردید (در سن هشتاد و سه سالگى). مرحوم آیت‌اللَّه آقاى حاج سید صدرالدین صدر رضوان‌اللَّه‌علیه قصیده‌اى در مرثیه و تاریخ فوتش سروده‌اند كه در میان قصائد و مراثى بسیارى كه در ضایعه فوت ایشان گفته شده بیشتر مرضى خدا و مورد توجه آن مرحوم واقع گردیده است. عبدالكریم آیت‌اللَّه قضى وانحل من سلك العلوم عقده اجدب ربع العلم بعد خصبیه و هد اركان المعالى فقده كان لاهل العلم خیر والد و بعده امست یتامى ولده كوكب سعد سدالعلم به دهرا و غاب الیوم عنه سعده فى شهر ذى القعدة غاله الردى بسهمه یالیت شلت یده فى حرم الائمة الاطهار فى شهر الحرام كیف حل صیده دعاه مولاه فقل مورخا لدى الكریم حل ضیفا عبده فرمود پس از انشاد این قصیده در عالم رؤیا دیدم در باغى هستم كه فوق‌العاده از حیث اشجار و اثمار و ازهار و انهار جاریه و خیابانها زیبا و بى‌نظیر بود و من در خیابانها قد مى‌زدم شخصى از مقابل به من رسیده و گفت میل دارید آقاى حاج شیخ را ملاقات نمائید گفتم كدام حاج شیخ گفت حاج شیخ عبدالكریم حایرى گفتم كمال میل را دارم. آن شخص جلو افتاد و گفت بفرمائید سه چهار خیابانى طى كردیم رسیدیم به فضائى كه وسط باغ بود و به حوضى برخوردیم كه اطراف آن گل‌كارى بود و در سمت راست آن فضا عمارتى بود كه سه چهار پله از زمین باغ بالا بود و درهاى چندى به طرف باغ داشت نگاه كردم دیدم در آخر اطاق گوشه دست راست حاج شیخ را دیدم تكیه به در داده و به باغ نگاه مى‌كند من سلام كردم و با عجله بالا رفتم و وارد اطاق شدم ثانیاً سلام كردم جواب دادند و بعد از پذیرائى من احوال‌پرسى كردم فرمودند حالم خوبست و احوال آقایان و حوزه را پرسیدند گفتم الحمدللَّه خوبست خوشحال شدند و در این حال پیشخدمت وارد شد و براى ایشان چائى آورد فرمودند براى آقا هم بیاور، رفت و یك استكان چائى براى من آورد و در تمام این جریانات من تصور مى‌كردم حاج شیخ زنده است و به باغ آمده‌اند گفتم تنها تشریف آورده‌اید میل مبارك باشد من هم خدمت شما باشم فرمودند خیر شما كار دارید و با شما كار دارند و باید بروید و بعد هر دو دست را بلند كرده فرمودند من تنها نیستم خیر تنها نیستم در آن وقت متوجه شدم كه فوت كرده‌اند باز احوال‌پرسى كردم و ایشان هم احوال‌پرسى نمودند و بعد توجهى به باغ انداختم و ایشان همچون فهمیدند كه من به منظره باغ مجذوب شده و از نزاهت و طراوت آن استعجاب مى‌كنم. كمى بلند شده و هر دو دست را بلند و به طرف من اشاره كردند فرمودند (لدى الكریم حل ضیفاً عبده). منظره‌اى از تشییع جنازه‌ى مرحوم آیت‌اللَّه حایرى و یكى دیگر از قصائد و ماده تاریخ‌هاى خالص كه با صدق نیت گفته شد در فوت آن مرحوم ابیات زیر است عجب از سیرت بى‌ارزش دنیاى دنى صلح ناكرده ز اول دل دانا با او زهد و دنیاطلبى ساز نیایند به هم نشده یك قدمى سازش دنیا با او بى‌مكارم نرسد فایده علم بكس گرچه علم و هنرش بوده چو دریا با او گشت از حوزه علمیه روان سوى جنان آنكه شد ماحصل دانش و تقوا با او نشنیدیم در این ملك چو او مردى راد همه اسباب شرف بوده مهیا با او خود اگر داشت كسى دیده بینا مى‌دید رسم و آئین تدین كه هویدا با او همه كس را نرسد رتبه همپائى وى «فیض روح‌القدسى بود به پیدا با او» گفتم این چامه كه داور بكشد روز پسین خط بطلان بخط جرم خطاها با او اثر عمیق فوت مرحوم حایرى قال رسول‌اللَّه صلى اللَّه علیه و آله: اذامات العالم ثلم فى الاسلام ثلمة لا یسدها شیى‌ء وقتى عالمى از دنیا رود رخنه‌اى در دیوار اسلام واقع شود كه چیزى آن را مسدود نكند. و قال صلى اللَّه علیه و آله و سلم: اذا مات العالم بكت علیه السموات والارضون اربعین صباحا وقتى عالمى از دنیا رود آسمانها و زمین‌ها بر او چهل صبح گریه مى‌كند در كتب اخبار و احادیث و تفسیرهاى فریقین وارد شده است كه مرگ عالم ربانى و مرجع با تقوى تأثر عمیقى در جامعه و جهان هستى دارد به طورى كه آسمانها و زمین‌ها و هوام و حشرات و وحوش و طیور و درندگان براى فقدان او متأثر شده و گریه مى‌كنند. اى بسا كس مرد و كس آگه نشد از عیانش مبدئى و مختمى لیك اندر مرگ مردان بزرگ عالمى گرید براى آدمى عالمى گردد قرین درد و رنج گر بمیرد برگزیده عالمى آیتى چون حایرى رفت از جهان یك جهان گردد غریق ماتمى رحلت و فوت مرحوم آیت‌اللَّه حایرى در چنان بحران و كوران عصر تاریكى كه تمام دست‌ها و قواى مرموز استعمارگران و دشمنان دین و استقلال كشور بر علیه قرآن و اسلام فعالیت مى‌كرد و روزى نبود كه بدعت تازه و منكرى بر مردم ضعیف‌الایمان تحمیل نشود بزرگترین ضایعه بود زیرا كه تمام علماء و دانشمندان بزرگ و فعال و متعصب و متنفذ را یا تبعید و یا زندانى و یا خانه‌نشین و یا از بین برده بودند و تنها مرد میدان مجاهده بود كه با مبارزات منفى و مثبت خود دشمنان و بیگانه‌پرستان را عقب رانده و از تهاجم و حمله اساسى آنها جلوگیرى مى‌كرد. آیت‌اللَّه حایرى با آن متانت و بردبارى و تقیه و محافظه‌كارى كه مشروحاً بیان شد دشمن را كه همواره مى‌گفت همه را از میان بردم اگر این یكى را هم مى‌بردم از اسلام و دین آسوده شده و از حدود و قیود آئین و مذهب آزاد و راحت مى‌شدم به زانو درآورده و مجذوب خود گردانیده بود. در صبح هفدهم ذى‌القعده 1355 قمرى كه این خبر در قم و وسیله تلگراف و تلفون در تهران و سایر بلاد منتشر شد عموم مردم متأثر شده و جهان در نظر ملت متدین و شیعیان متعصب تاریك شده و انتظار بلیات و مصائب دیگر را احساس نمودند كه این نگارنده آن را در جلد اول آثار الحجة مشروحاً نگاشتم طالبین به آنجا مراجعه كنند. تشییع جنازه در آن موقع موقوف و كلیه تظاهرات و مظاهر دینى و شعائر مذهبى تعطیل بود لكن مردم قم عموماً زن و مردم عالم و جاهل و طبقات مختلف مردم دولتى و غیره چنان آشفته و پریشان بودند و به سر و صورت مى‌زدند و فریاد مى‌كشیدند كه گویا صاعقه‌اى از آسمان آمده و تمامى را سوزانیده است در آن خفقان عجیب و شرایط سخت تشییعى از جنازه آن مرحوم شد كه كم‌نظیر بوده و مرحوم آیت‌اللَّه حاج میرزا فخرالدین شیخ‌الاسلام قم بر ایشان نماز خوانده و در جوار حضرت معصومه سلام‌اللَّه‌علیها در مسجد بالا سر همانجائى كه خود نماز مى‌خواندند و درس مى‌گفتند مدفون شده و اشعار مرحوم آیت‌اللَّه صدر را كه ذكر شد بر روى سنگ قبرش منقوش نمودند (لدى الكریم حل ضیفا عبده). رجال علم و تقوائى كه در اطراف قبرش مدفون مى‌باشند یكى از مزارات و قبورى كه بعد از حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام در قم زیارت مى‌شود قبر مرحوم آیت‌اللَّه حایرى است و كمتر كسى مشرف به قم براى زیارت مى‌شود كه قبر آن مرحوم را زیارت نكند در شبانه روز هزارها نفر به زیارت قبر او مى‌روند، در اطراف قبرش شخصیتهاى برجسته علمى و مردان با فضیلت و تقوا بسیارى مدفون مى‌باشند كه غیر از دو قبر مرحومین آیتین خونسارى و صدر قبور دیگران اثر و مظهرى ندارد و ما فهرست آنها را در اینجا مى‌نگاریم و ترجمه و آثارشان را در جاى خود آورده و خواهیم آورد: 1- آیت‌اللَّه آقا سید محمد بن آیت‌اللَّه آقا سید عبداللَّه برقعى متوفى 20 ربیع‌الثانى 1350 قمرى ترجمه‌اش قبلا گذشت. 2- آیت‌اللَّه آقا شیخ محمد بن آیت‌اللَّه شیخ زین‌العابدین مازندرانى متوفى. 23 ج 1350 /2. 3- آیت‌اللَّه آقا شیخ ابوالقاسم كبیر متوفى اواسط ماه جمادى‌الثانى 1353 قمرى 4- آیت‌اللَّه حاج سید احمد عراقى بن آیت‌اللَّه حاج آقا محسن عراقى متوفى 10 ذى‌الحجه 1356 قمرى. 5- آیت‌اللَّه حاج سید حسین كوچه حرمى متوفى 15 ذى‌القعده 1357 قمرى. 6- آیت‌اللَّه حاج شیخ محمدعلى حایرى قمى متوفى دوشنبه 22 ربیع‌الثانى 1358 قمرى. 7- آیت‌اللَّه حاج شیخ محمدتقى بهبهانى متوفى دوم ربیع‌الثانى 1360 قمرى. 8- آیت‌اللَّه حاج شیخ مهدى پائین‌شهرى متوفى جمعه نوزدهم شعبان 1360 قمرى. 9- آیت‌اللَّه حاج سید حسین شوشترى متوفى 18 محرم 1362 قمرى. 10- آیت‌اللَّه حاج سید فخرالدین سبط میرزاى قمى متوفى سوم شعبان 1362 قمرى. 11- آیت‌اللَّه حاج شیخ عیسى لواسانى متوفى دوم صفر 1364 قمرى. 12- آیت‌اللَّه حاج سید محمدباقر قزوینى متوفى 28 صفر 1364 قمرى. 13- آیت‌اللَّه سید محمدصادق بهبهانى متوفى ذى‌القعده 1364 قمرى. 14- آیت‌اللَّه حاج شیخ محمدتقى بافقى متوفى 12 جمادى‌الاولى 1365 قمرى. 15- آیت‌اللَّه حاج سید محمدتقى خونسارى متوفى 7 ذى‌الحجه 1371 قمرى. 16- آیت‌اللَّه حاج سید صدرالدین صدر متوفى 19 ربیع‌الثانى 1373. 17- آیت‌اللَّه حاج شیخ عبدالنبى عراقى. 18- آیت‌اللَّه حاج میرزا مهدى بروجردى. 19- آیت‌اللَّه حاج آقا روح‌اللَّه كمالوند 20- آیت‌اللَّه حاج سید احمد لواسانى 21- آیت‌اللَّه حاج شیخ عباس تهرانى 22- آیت‌اللَّه حاج شیخ محمد حسن طالقانى 23- آیت‌اللَّه حاج میرزا رضى تبریزى 24- آیت‌اللَّه حاج سید مهدى كشفى بروجردى 25- مرحوم حجةالاسلام میرزا محمدتقى اشراقى فرزند مرحوم آیت‌اللَّه حاج میرزا محمد ارباب متوفى 25 ماه رمضان 1368 قمرى 26- مرحوم حجةالاسلام آخوند ملا عبداللَّه متوفى 1357 قمرى 27- آیت‌اللَّه حاج میرزا سید حسن برقعى رحمه‌اللَّه 28- آیت‌اللَّه حاج شیخ عبدالجواد صافى گلپایگانى 29- آیت‌اللَّه حاج میرزا محمود اصولى تبریزى و ده‌ها نفر دیگر كه نزدیكى قبر آن مرحوم مدفونند و گذشته از علماء مردان صالح و نیكوكارى چون مرحومین اخوان سلامت حاج شیخ على‌اصغر و حاج شیخ على‌اكبر سلامت رضوان‌اللَّه علیهم اجمعین. كرامت حضرت امام حسین علیه‌السلام نسبت به مرحوم حایرى از خصایص و امتیازات مرحوم آیت‌اللَّه حایرى قدس‌اللَّه‌سره كثرت توسلش بود به خداندان جلیل عصمت و طهارت بالاخص بمولینا الكونین نورالثقلین امام المشرقین حضرت ابى‌عبداللَّه الحسین علیه الصلوة والسلام حتى در مجلس درس فقه‌اش مرثیه‌خوانى چون مرحوم حاج شیخ ابراهیم صاحب‌الزمانى تبریزى را كه از اوتاد زمان بود تعیین كرده بود كه هر روز قبل از درسش ذكر مصیبتى كند و بعد از آن خودش به منبر رفته و تدریس مى‌نمود در ایام عاشوراء روضه‌خوانى داشت و روز عاشوراء خود در جلوى هیئت اهل علم پا برهنه و گل به پیشانى و صورت مالیده حركت مى‌كرد وقتى بعضى از نزدیكانش از علت این توسل و تمسكش به سفینةالنجاة امت حضرت سیدالشهداء علیه‌السلام پرسید جواب مى‌فرمایند من هرچه دارم از آن حضرت دارم و بعد قصه كرامت حضرتش را درباره خودش شرح مى‌دهد كه این نگارنده در سفرم به اراك از دو نفر مرد موثق و عادل شنیدم كه عیناً آن را در ج 2 كتاب آثارالحجه ص 208 نگاشته و اینجا هم كه جاى آنست مى‌نگارم. آقاى حاج دفترى مباشر كارهاى آیت‌اللَّه حاج مصطفى محسنى كه مرد موثق و متدینى است با تأیید مرحوم مبرور آقاى آیت‌اللَّه حاج آقا حسن فرید محسنى كه مرحوم آیت‌اللَّه حایرى در منزل مرحوم آیت‌اللَّه حاج آقا مصطفى در اراك هنگامى كه سرپرستى حوزه عراق را داشتند پس از نقل خواب آن مرحوم كه در آثارالحجه نوشته‌ام فرمودند هنگامى كه من در كربلا بودم شبى در عالم خواب دیدم كه شخصى به من گفت شیخ عبدالكریم كارهایت را بكن كه تا سه روز دیگر خواهى مرد. من از خواب بیدار شدم متحیر بودم گفتم البته خوابست تعبیر ندارد اتفاقاش شب سه‌شنبه بود روز سه‌شنبه و چهارشنبه را مشغول به درس و بحث بودم تا خواب از خاطرم رفت روز پنجشنبه تعطیلى دروس با بعضى از رفقا به ناحیه باغ مرحوم سید جواد رفتیم در آنجا قدرى گردش و مذاكره علمى نموده تا ظهر نهار را صرف و ساعتى خوابیدیم در آن موقع لرز شدیدى به من عارض شد رفقا آنچه عبا و روانداز بود بر من انداختند باز مى‌لرزیدم پس از ساعتى تب بسیار سوزانى كردم و كم كم حس كردم كه حالم بسیار خراب است به رفقا گفتم مرا زودتر به منزلم برسانید. رفقا وسیله‌اى فراهم كرده و مرا به شهر آورده و به منزلم رسانیدند در آنجا بى‌حال و حس افتادم كم كم حواس ظاهره‌ام از كار افتاد یك مرتبه به یاد خواب سه شب قبل افتادم علائم مرگ را در خود مشاهده كردم و ناگهان دیدم دو نفر ظاهر شده و از راست و چپ من نشستند و به هم نگاه كردند و گفتند اجل او رسیده مشغول قبض روح او شویم. من در آن حال مرگ را معاینه كردم از راه قلب توجهى به ساحت مقدس حضرت سیدالشهداء امام حسین علیه الصلوة والسلام نموده عرض كردم مولاى من از مرگ هراس و ترس ندارم ولكن از این مى‌ترسم كه دستم خالیست كارى نكرده و زادى تهیه ننموده‌ام شما را به حق مادرتان حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام شفاعت كنید كه خدا مرگ مرا تأخیر اندازد تا فكرى به حال خود نمایم. و تا از راه دل این توسل را نمودم دیدم شخصى وارد شد و نزد آن دو آمده و گفت حضرت سیدالشهداء فرمودند شیخ عبدالكریم به ما توسل نمود و ما هم نزد خدا شفاعت كردیم كه عمر او را دراز و اجل او را تأخیر اندازد و خداوند تعالى اجابت فرمود شما روح او را قبض نكنید. پس آن دو به هم نگاه كرده و رو به آن شخص نموده و گفتند سمعاً و طاعه و از جا حركت كردند و سه نفرى صعود نمودند. پس در آن هنگام احساس كردم كه حالم بهتر شده صداى گریه و زارى و ناله خانواده خود را شنیدم كه به سر و صورت خود مى‌زدند آهسته دست خود را حركت دادم و چشم خود را گشودم دیدم چشم مرا بسته و رویم چیزى كشیده‌اند، خواستم پایم را جمع كنم ملتفت شدم كه شصت مرا هم بسته‌اند. پس دستم را بلند كردم براى برداشتن چیزى كه رویم بود شنیدم مى‌گویند ساكت شوید گریه نكنید كه حركت دارد و آرام شدند و روى مرا برداشتند و چشمم را گشودند و پایم را فوراً باز كردند با دست اشاره به دهانم كردم كه آبم دهید. پس آب به دهانم ریختند و كم كم از جا برخاسته و نشستم و تا پانزده روز ضعف مفرط و كسالت داشتم، از آن حالت الحمدللَّه به كلى رفع نقاهتم شده و بهبودى یافتم و این از بركت مولایم حضرت حسین علیه‌السلام بود. آرى به خدا قسم. مرا بغیر حسین ملجأ و پناهى نیست در این عقیده یقینم كه اشتباهى نیست ره نجات حسین است و دوستى حسین به سوى حق به جز از این طریق راهى نیست اگر تو حكم غلامى من كنى امضا به هیچ محكمه خوفم ز دادگاهى نیست بیت آیت‌اللَّه حایرى بیت و خانواده آن مرحوم بیت علم و تقوا و فضیلت است داراى دو پسر و سه دختر بوده‌اند پسران جناب آیت‌اللَّه آقاى حاج آقا مرتضى حایرى و جناب حجةالاسلام آقاى حاج آقا مهدى حایرى كه ترجمه هر یك خواهد آمد و اما دختران 1- همسر مرحوم حجةالاسلام حاج شیخ محمد توسركانى 2- همسر مرحوم حاج شیخ احمد همدانى 3- همسر مرحوم آیت‌اللَّه حاج سید محمد محقق داماد یزدى بودند.
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
يکشنبه، 21 فروردين 1390
تخمین زمان مطالعه:
بازدید: 114809
موارد بیشتر برای شما
۷ خاصیت پنیرک و دمنوش آن
۷ خاصیت پنیرک و دمنوش آن

۷ خاصیت پنیرک و دمنوش آن

خواص نارگیل برای سلامتی و نحوه مصرف آن
خواص نارگیل برای سلامتی و نحوه مصرف آن

خواص نارگیل برای سلامتی و نحوه مصرف آن

۱۰ خاصیت دارویی عناب
۱۰ خاصیت دارویی عناب

۱۰ خاصیت دارویی عناب

۱۰ خاصیت تخم مرغ، این سوپرغذای سرشار از ویتامین و پروتئین
۱۰ خاصیت تخم مرغ، این سوپرغذای سرشار از ویتامین و پروتئین

۱۰ خاصیت تخم مرغ، این سوپرغذای سرشار از ویتامین و پروتئین

۱۱ خاصیت تخم هندوانه

۱۱ خاصیت تخم هندوانه

ضرورت مدیریت واحد و رهبری شخصی به جای رهبری گروهی در جامعه دینی
ضرورت مدیریت واحد و رهبری شخصی به جای رهبری گروهی در جامعه دینی

ضرورت مدیریت واحد و رهبری شخصی به جای رهبری گروهی در جامعه دینی

رفتار دوسویه حضرت علی و فاطمه علیهما السلام
رفتار دوسویه حضرت علی و فاطمه علیهما السلام

رفتار دوسویه حضرت علی و فاطمه علیهما السلام

سیره خانوادگی پیامبر صلّی الله علیه و آله
سیره خانوادگی پیامبر صلّی الله علیه و آله

سیره خانوادگی پیامبر صلّی الله علیه و آله

نماد آداب معاشرت
نماد آداب معاشرت

نماد آداب معاشرت

برترین دانایی خودشناسی است
برترین دانایی خودشناسی است

برترین دانایی خودشناسی است

صفا و صمیمیت در زندگی
صفا و صمیمیت در زندگی

صفا و صمیمیت در زندگی

اعتماد به نفس
اعتماد به نفس

اعتماد به نفس

خودپنداره شخصیتی مثبت
خودپنداره شخصیتی مثبت

خودپنداره شخصیتی مثبت

برکات اکرام و احترام به همسر

برکات اکرام و احترام به همسر

کرامت ذاتی و اکتسابی انسان
کرامت ذاتی و اکتسابی انسان

کرامت ذاتی و اکتسابی انسان

اهمیت و جایگاه همسر
اهمیت و جایگاه همسر

اهمیت و جایگاه همسر

خواص سیر برای مو و طرز تهیه ماسک موی سیر
خواص سیر برای مو و طرز تهیه ماسک موی سیر

خواص سیر برای مو و طرز تهیه ماسک موی سیر

۱۴ خاصیت سبزی شوید
۱۴ خاصیت سبزی شوید

۱۴ خاصیت سبزی شوید

۱۲ خاصیت درمانی سبزی ریحان

۱۲ خاصیت درمانی سبزی ریحان

۱۶ خاصیت درمانی گشنیز
۱۶ خاصیت درمانی گشنیز

۱۶ خاصیت درمانی گشنیز

۱۲ خاصیت درمانی گیاه کبر (کاپاریس)
۱۲ خاصیت درمانی گیاه کبر (کاپاریس)

۱۲ خاصیت درمانی گیاه کبر (کاپاریس)