علی خان مدنی
سيد علي خان كبير در غروب جمعه ، پانزدهم جمادي الاول 1052 ق . در مدينه پاي به عرصه گيتي نهاد.گروه : علوم انساني رشته : الهيات و معارف اسلامي والدين و انساب : پدر سيدعلي خان، سيد نظام الدين احمد از دانشوران شيرازي تبار حجاز بود و در شمار نوادگان علي بن الحسين عليه السلام جاي داشت .مادر گرانقدرش دخت شيخ محمد بن احمد منوفي ، مرجع وارسته شافعيان شمرده مي شد.هنوز علي خردسال بود كه پدرش دعوت قطب شاه هفتم ، فرمانرواي حيدرآباد را اجابت كرد و براي راهنمايي مومنان شبه قاره رهسپار هند شد.اوضاع اجتماعي و شرايط زندگي : كودك شيرازي تبار حجاز زير نظر مادر ارجمندش باليد. در اين سالها دايي دانشورش ، شاعر گرانمايه حضرت قاضي عبدالجواد منوفي ، پيشواي مذهبي و امام جماعت شافعيان در مسجد الحرام از وي حمايت مي كرد.و نهال نورسته مدينه را از عنايات خويش برخوردار مي ساخت . سيد علي در روزگار كودكي بزرگان بسيار ديد و ياد و نام و سيماي علمي - اجتماعي آنها را به خاطر سپرد. شيخ عبدالله بن سعيد باقشير، سيد نورالدين علي بن حسن حسيني شامي ، سبط الشيخ زين بن شيخ محمد شامي عاملي ، قاضي تاج الدين احمد بن ابراهيم مالكي مكي و مولا محمد باقر خراساني جمعي از دانشوراني بودند كه براي تدريس يا نماز به مسجد الحرام مي آمدند.و خاطره سبزشان در انديشه كوچك نوباوه هوشمند حجاز ثبت شد.سيد علي در چنين قضايي رشد يافت و به حدود چهارده سالگي رسيد. در اين سن نامه پدر كه وي را به هجرت فرا مي خواند، به دستش رسيد. پس بار سفر بست و در ششم شعبان 1066 ق . رهسپار شبه قاره شد.تحصيلات رسمي و حرفه اي : سفر نوجوان حجاز بيست ماه به درازا كشيد. سرانجام در روزهاي پاياني ربيع الاول 1068 ق . به حيدر آباد رسيد. و براي نخستين بار يعقوب هند را در آغوش گرفت . او شرح تلاشهاي مادر فداكارش را براي پدر باز گفت و از حوادث حجاز پرده برداشت .نظام الدين احمد مقدم فرزند را گرامي داشت و در فرصتهاي گوناگون داستان شيخ الاسلامي و پذيرش دامادي سلطان را براي پور سپيد بخت مدينه النبي بيان كرد.و برنامه درسي و تربيتي ويژه اي برايش در نظر گرفت .ناگفته پيداست كه نظام الدين براي تربيت علمي فرزند فرصت كافي نداشت . بنابراين جوان برومند حجاز را فرمان داد كه تنها به محفل علمي پدر بسنده نكند و براي دستيابي به آرمان بلند خويش از محضر دانشمندان بزرگي كه به شوق بهره گيري از فضاي مناسب حيدرآباد به سمت شبه قاره مي شتافتند، سود برد.سيد علي پند پدر شنيد و از پژوهشگران بزرگي چون محمد بن علي شامي عاملي و شيخ جعفر بن كمال الدين بحراني كامياب شد.ناگفته پيداست كه آموخته هاي اختر فروزان حيدرآباد به آموزشهاي مدون بزرگان ياد شده محدود نبود. او در نشستهاي رسمي و غير رسمي پدر شركت مي جست و از گنجينه اندوخته هاي دانشگراني كه به ديدار سيد نظام الدين مي شتافتند. برخوردار مي شد. منابع موجود نشان مي دهد كه محفل پدر جايگاه اديبان ، پزشكان و فقيهان بود. سرور جوانان حجاز در اين نشستها با بزرگاني چون اديب گرانمايه سيد حسينعلي بن حسن شدقم حسيني و اديب و پزشك نامور شيخ حسين بن شهاب الدين كركي شامي آشنا شد و از تجربه هاي گرانبهايشان بهره برد و اندك اندك در شمار درختان پرثمر باغستان دانش حيدرآباد جاي گرفتخاطرات و وقايع تحصيل : سيد وارستگان حجاز در ديباچه زرين ((سلافه العصر)) از آن سالها چنين ياد كرده است :((پس پيوسته ناكاميها بر من فرو مي باريد و مرا از نگارش باز مي داشت . حوادث ناگواري كه طومار شكيبايي را در هم مي پيچيد، گردش روزگاري كه پيامدهاي تلخش خردسالان را كهنسال و سپيد موي مي ساخت . رنج دوري از وطن ، بستگان و آشنايان ، انواع دشواريها و نامراديها در كنار دشمني پيوسته دربار چنان آتشي در زندگي ام افكند كه اگر بر زبان قلم جاري شود بي ترديد آن را مي سوزاند. هر چند آن سالها روزگار ناكاميها و نامراديهاي سيد علي شمرده شده است ، هرگز تلخ ترين روزهاي زندگي اش نبود. در سالهاي پاياني اين دهه غمبار مرد پولادين عرصه دانش و ادب روي در نقاب خاك كشيد.و صدر الدين را در برابر يورشهاي مكرر سلطان ابوالحسن تنها نهاد.اينك قطب شاه هشتم براي هميشه از دغدغه نفوذ سيد نظام الدين رهايي يافته بود. پس بي هيچ نگراني سيد علي را در خانه اي كوچك زنداني كرد و هر گونه ديدار با او را ممنوع ساخت . بدين ترتيب ناگوارترين روزهاي زندگي سرور دانشوران حجاز با مرگ سيد نظام الدين آغاز شد و تا سالها ادامه يافت . روزهايي كه خود درباره آن چنين نگاشته است :((... در اين روزگار از همه آشنايان دورم و جز اندوه همنشيني ندارم ... ناگزير بايد در خانه اي تنگ تر از روزن سوزن زندگي كنم ، خانه اي كه هنگام ورود بدان شاهرگ قلب انسان پاره مي شود. در اين سراي ، همنشيني جز كتاب و دفتر ندارم ...خداوند از حوادثي كه در آينده پديد مي آيد آگاه تر است . تا كنون بر اين بحران گشايشي آشكار نشده است ... اين گزيده اي از حقايقي است كه در اين سرزمين بر من مي گذرد، شرح روزهاي زندگي ام كه پياپي مي گذرند و من با حسرتي پايان ناپذير به تماشايشان نشسته ام .استادان و مربيان : از استادان سيدعلي خان مدني مي توان به: سيدحسينعلي بن حسن شدقم حسيني، شيخ حسين بن شهاب الدين كركي شامي، شيخ جعفر بن كمال الدين بحراني و محمدبن علي شامي عاملي اشاره كرد.وقايع ميانسالي : دانشور نستوه در اين برهه نيز پژهش دست نكشيد و در روزگاري كه به سن شصت نزديك مي شد به نگارش رساله اي در شرح روايتهاي پنجگانه اي كه پدرانش سينه به سينه برايش بازگو كرده بودند، پرداخت و در ربيع الاول 1109 ق . آن را به پايان برد.سالها شتابان مي گذشتند و اديب فرزانه هند را به سمت كهنسالي پيش مي بردند. سرور انديشمندان سده يازدهم اينك آثار گذر عمر را بر پيكرش مشاهده مي كرد. بنابراين در 1114 ق . نزد محيي الدين محمد اورنگ زيب شتافت و كناره گيري اش از پستهاي دولتي را به آگاهي وي رسانده ، اجازه خواست كه راه حجاز پيش گيرد و در پايان عمر به زيارت بيت الله الحرام ، آرامگاه مقدس پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله و بستگانش در آن سامان توفيق يابد.اندكي بعد بار سفر بست و بي توجه به اندرز آشنايان ، كه او را به ماندن و بهره گيري از عنايتهاي ملوكانه تشويق مي كردند، در مسير سپيدترين جاده جهان به حركت درآمد و پس از 46 سال زندگي پرفراز و فرود در شبه قاره ، سوي وطن روان شد.زمان و علت فوت : دانشوري كه در روزهاي سخت حيدر آباد و لاهور از پژوهش باز نايستاد در روزهاي آسودگي شيراز نمي توانست از اين كردار پسنديده دست بردارد. او همچنان تحقيق مي كرد و مي نوشت تا گرانبهاترين مجموعه لغت عرب را پديد آورد و البته در اين كار نيز چون همه اقداماتش به موفقيتي سترگ دست يافت . كتاب پر ارج ((الطراز الاول فيما عليه من لغه العرب المعمول )) نشانه روش پيروزي بزرگ آفتاب بي غروب شيراز در روزگار كهنسالي و ناتواني است . اديب گرانمايه مدرسه منصوريه در اين اثر گران پايه استادي و چيرگي خيره كننده اش را هويدا ساخته ، در ذيل هر لفظ همه مسائل مربوط به آن ، حتي ترانه ها و داستانها را نيز به زيور نگارش آراسته است .بي ترديد پايان اين اثر شگرف مي توانست پايان گسترده ترين پژوهشهاي انسان در موضوع لغت عرب به شمار آيد ولي دريغ چرخ چنين نمي پسنديد. بيماري بر پيكرش پنجه افكند و سرانجام ديدگان پرفروغش در يكي از غمبارترين روزهاي سال 1120 ق . براي هميشه بسته شد.استادان ، دانشجويان و مومنان شهر پيكر گرانبهاترين گوهر درياي ادب و هنر را تا حرم حضرت احمد بن موسي عليه السلام شاهچراغ همراهي كردند و در آن حريم پاك كنار آرامگاه سيد ماجد بحراني به خاك سپردند.مشاغل و سمتهاي مورد تصدي : تلاشهاي سيدعلي خان بزرگ در تامين امنيت شهر و آسايش مردم ، محمد اورنگ زيب را بر آن داشت كه وي را به حكومت لاهور و مناطق مجاور منصوب كند. با اين تدبير سلطان نماينده اي شايسته يافت . لاهور فرمانداري دلسوز به دست آورد و اديب بزرگ سده يازدهم پاي در روزگاري سراسر تلاش نهاد.هر چند مسئوليت تازه سيد دشوار و كمرشكن بود، هرگز او را از پژوهش و نگارش باز نداشت . آن بزرگمرد از فرصتهاي اندك پديد آمده در نبردها و آماده باشها بهره برد و به تحقيق و نگارش پرداخت . دانشمندي چون صدر الدين سيد علي همنشين با كتاب را از هر كاري زيباتر و دوست داشتني تر مي داشت ولي سياستمداري چون اورنگ زيب هرگز نمي توانست شخصيت ارجمند دانشور وارسته روزگار خويش را ناديده گرفته ، از او در اداره امور جامعه بهره نبرد. بنابراين ضمن فرماني وي را به رياست ديوان ((برهانپور)) منصوب كرد. دانشور برجسته جهان اسلام كه اين مقام را براي خدمت و انجام دادن وظيفه الهي اش مناسب مي ديد، راه برهانپور پيش گرفت و در آن ديار به نجات ستمديدگان و كوتاه كردن دست تبهكاران و متجاوزان پرداخت . آن دانشمند گرانمايه پس از چند سال داوري ، از كار در ديوان برهانپور كناره گرفت و ديگر بار به ارتش پيوست و سالياني چند در سپاه محمد اورنگ زيب ، كه تشنه حضور فقيهي پارسا بود، به خدمت پرداخت .ساير فعاليتها و برنامه هاي روزمره : سرنوشت همچنان با دانشمند وارسته حيدر آباد نامهربان بود. توفان دير پاي شريعت ستيزي كه با مرگ قطب شاه هفتم آغاز شده ، با عروج سيد نظام الدين احمد اوج گرفته بود همچنان ادامه داشت و هستي گرانبهاترين گوهر درياي دانش و هنر را تهديد مي كرد. نگاهباناني كه پيرامون خانه كوچك او مي گشتند، جاسوساني كه به عنوان دانشجو و اديب به ديدارش مي شتافتند هر يك خبر از آينده اي دشوارتر و تاريك تر مي داد.در چنين موقعيت اديب برجسته حجازي تبار نقشه اي هوشمندانه طرح كرد، نقشه اي كه در بهترين فرصت به اجرا درآمد. سيد علي از زندان گريخت و مقامهاي امنيتي قطب شاه هشتم را در شگفتي فرو برد. سلطان سواران بي شمار در پي اش روان ساخت . سواراني كه بسيار تلاش كردند ولي جز نوميدي و شكست بهره اي نبردند.دانشور گريخته از زندان قطب شاهيان ، خود را به برهانپور رساند و در نخستين فرصت به ديدار محمد اورنگ زيب ، پادشاه آن سامان شتافت . اورنگ زيب دشمن ديرپاي حيدرآباد نشينان شمرده مي شد و پيوسته در انديشه جذب دانشمندان و سياستمداران آن ديار بود. بنابراين مقدم سرور اديبان جزيره العرب را گرامي داشته ، لقب خان به وي بخشيد و هزار و سيصد سوار زير فرمانش قرار داد.بدين ترتيب فرزند دانشمند سيد نظام الدين به صدر الدين سيد علي خان شهرت يافت . پيشنهادهاي سازنده او در شيوه كشور داري و لشگر آرايي سلطان اورنگ را بسيار تحت تاثير قرار داد، به گونه اي كه وقتي رهسپار اورنگ آباد شد وي را نيز همراه خويش برد و چون از آنجا به سمت احمد نكر حركت كرد او را فرمانده نگاهبانان اورنگ آباد ساخت .شاگردان : سيدعلي خان مدني در سالهاي تدريس شاگردان بسيار پروريد ولي بي دريغ كه نام و ياد آن سپيد بختان در گذر زمان به تاراج رخدادها رفته ، در آور فراموشي مدفون شده است . آنچه مي توان در اين فرصت باز گفت نام سه تن از كامرواياني است كه اجازه بازگويي شنيده ها و نگاشته هاي سيد اديبان حجاز را دريافت داشته اند:1. علامه گرانمايه حضرت شيخ محمد باقر مجلسي گردآورنده مجموعه نفيس بحارالانوار2. دانشور ارجمند حضرت شيخ باقر بن موسي محمد حسين مكي ،3. دانشمند وارسته حضرت سيد محمد حسين خاتون آبادي اصفهاني .آثار : اسلافه العصر في محاسن الشعراء بكل مصر ، التذكره في الفوائد النادره ، الحدائق النديه في شرح الصمديه ، الزهره في النحو ، الطراز الاول فيما عليه من لغه العرب المعمول ، الفرائد البهيه في شرح الفوائد الصمديه ، الكلم الطيب و الغيث الصيب ، المخلاه ، انوار الربيع في انواع البديع ويژگي اثر : در سال 1093 ق . با نام كتاب نفيس انوار الربيع في انواع البديع در اختيار ادب دوستان قرار گرفت10 ديوان شعر ، رساله في اغلاط الفيروز آبادي في القاموس ، رساله في المسلسله بالاباء ، رياض السالكين في شرح صحيفه سيد الساجدين عليه السلام ، سلوه الغريب و اسوه الاديب ، كتاب النفيس ويژگي اثر : را در جمادي الثاني 1079 ق . به جهان دانش و ادب عرضه كرد.آن بزرگمرد در سطور پاياني اين اثر از دشواريهاي زندگي اش پرده برداشته16 محك القريض، ملحقاه السلافه ، موضح الرشاد في شرح الارشاد ، نعمه الاغان في عشره الاخوان ، نفثه المصدور
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
