بقعه ي شيخ صفي الدين اردبيلي

اين بقعه، شامل مجموعه اي از مقابر شاهزادگان و امراي دوره ي صفوي است که در شهر اردبيل احداث شده است. مجموعه ي کنوني شامل چند ساختمان مختلف به نامهاي بقعه ي شيخ صفي الدين، مقبره ي شاه اسماعيل، چيني خانه، مسجد، جنت سرا، خانقاه، چله خانه، شهيدگاه و چراغخانه است. ساخت مجموعه ي فوق، به صورت کنوني در زمان شاه طهماسب صفوي آغاز و سپس در دوره ي شاهان بعدي صفوي تکميل شد. در دوره ي شاه عباس اول مجموعه ي بسيار نفيسي از ظروف چيني (ساخت چين) و کتابخانه اي گرانبها و بناي چيني خانه به آن اضافه شد. از جمله اشياي بسيار نفيس بقعه شيخ صفي، فرش مشهور اردبيل است که در حال حاضر در موزه ي ويکتوريا و آلبرت، در لندن نگهداري مي شود. بعد از انقراض سلسله ي صفوي، بقعه ي شيخ صفي در اثر حوادث طبيعي مثل زلزله و عدم مراقبت لازم، دستخوش ويراني شد (نقشه ي 1-5).
مقبره ي شيخ صفي از داخل به صورت هشت ضلعي بنا شده و گنبد معروف به «الله، الله»، بر بالاي آن جاي گرفته است. ارتفاع اين گنبد از سطح زمين هفده متر است که داراي کاشيکاري زيبا و کتيبه ي کوفي شامل آيات قرآن است. در زير گنبد، صندوق منبت مرقد باکتيبه اي به خط رقاع قرارگرفته و کف مقبره با سنگهاي الوان مفروش و ديوارهاي مقبره باکاشيکاري تزيين شده است.
چيني خانه: اين بنا به شکل چند ضلعي ساخته شده و گنبدي کوتاه و آجري روي آن قرار گرفته است. پايه ي بنا تا ارتفاع 1/8 متري از سنگ ساخته شده و سنگها داري تزيينات حجاري است. داخل چيني خانه محل نگهداري کتابهاي نفيس و ظروف چيني است که بيشتر در دوره ي شاه عباس به اين محل منتقل شده است. محل نگهداري ظروف در چيني خانه ي اردبيل شباهت زيادي به کاخ عالي قاپوي اصفهان دارد.
شهيدگاه: در جنب مقبره ي شيخ صفي، دو مقبره متعلق به سلطان حيدر و سلطان جنيد وجود دارد که به دستور شاه اسماعيل صفوي در اين مکان دفن شده اند. در سال 905 هجري شاه اسماعيل تصميم گرفت که جنازه ي پدرش سلطان حيدر و جدش سلطان جنيد را - که در جنگ شروان کشته شده بودند - و در آنجا دفن بودند به اردبيل منتقل کند. پس از دفن مجدد آنان، در جنب مقبره ي شيخ صفي، آن محل به شهيدگاه معروف شد.
مسجد جنت سرا: اين مسجد به شکل هشت ضلعي، در ضلع شمالي صحن واقع شده است؛ قطر مسجد در حدود بيست متر است و ديوارهاي آن دو متر ضخامت دارد. مسجد داراي گنبد آجري است ولي در حال حاضر سقفي از چوب و فلز دارد.
صحن مقبره مستطيل شکل و داراي 30/4 متر طول و 16/1 متر عرض است و با سنگ فرش شده است. سردر مقبره در محوطه اي معروف به عالي قاپو واقع شده و داراي کاشيکاري و کتيبه ي کوفي است. قسمت بالاي سردر از بين رفته، ولي کتيبه ي آن که در حدود دوازده متر طول و يک متر عرض دارد باقي مانده است. در کتيبه نام شاه عباس دوم و تاريخ 1057 هجري آمده است.
حياط بزرگ مقبره در گوشه شرقي ميدان عالي قاپو واقع شده که داراي 92 متر طول و 26/50 متر عرض است. کف حياط از سنگ و ديوارها از آجر و در دوره ي قاجاريه تعمير و بازسازي شده است.
بقعه ي شيخ صفي الدين که در واقع آرامگاه شهرياران صفوي است، از نظر کاشيکاري و تزيينات از زيباترين ابنيه ي تاريخي دوره ي صفوي محسوب مي شود.
منبع:کتاب تاريخ هنر معماري ايران در دوره ي اسلامي
/س