انواع کاربرد عقل در تفسير قرآن

برخي از انواع کاربردهاي عقل در تفسير قرآن مورد استفاده همه مفسران است و برخي کاربردها تنها از سوي فرق و مذاهب خاصي مطرح و دنبال شده است . کاربردهاي مورد اتفاق عبارتند از:
دوشنبه، 8 دی 1393
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
انواع کاربرد عقل در تفسير قرآن
 انواع کاربرد عقل در تفسير قرآن

 

نويسنده: عليرضا آزاد




 

برخي از انواع کاربردهاي عقل در تفسير قرآن مورد استفاده همه مفسران است و برخي کاربردها تنها از سوي فرق و مذاهب خاصي مطرح و دنبال شده است. (1) کاربردهاي مورد اتفاق عبارتند از:

1. استفاده از عقل براي درک ضروريات و کسب معرفت هاي بديهي:

اين معناي عقل براي فريقين پذيرفته شده است و آن را يکي از قراين منفصل فهمِ آيات قرآن مي دانند. چون در غير اين صورت، نمي توان هيچ آيه اي را معنا کرد. در قرآن کريم مجازهاي عقلي ( اسنادي ) فراواني وجود دارد و در بيشتر اين موارد، قرينه مجاز بودن اسناد، همان معرفت هاي بديهي است.

2. استفاده از عقل براي تبيين و توضيح آيات:

عقل در اين معنا به تبيين دقيق مفاد برخي از آيات مي پردازد. کار عقل در اين جا تنظيم مقدمات بر اساس قياس هاي منطقي و يا از طريق برهان خُلف است تا به اين ترتيب، راهي براي تبيين آيات و يا تشخيص خطاهاي منطقي در چينش مقدمات، به دست آيد.

3. استفاده از عقل براي استنباط گزاره هاي نظري:

درباره حجيت عقل به اين معنا نيز اختلافي بين فريقين نمي باشد. به جز عده اي که اساساً قائل به عدم جواز تفسيرند، همگان چنين استفاده اي را جايز مي دانند. از نظر آن عده اي که قائل به جواز تفسيرند، بايد اين معنا براي عقل که همان قوه استنباط احکام نظري ( در برابر بديهي ) از آيات قرآن مي باشد، مورد پذيرش واقع شود. در اين جا عقل با استفاده از معناي لغت، آيه ها، روايت ها، قراين پيوسته و ناپيوسته کلام به کشف مجهولات مي پردازد و با کاوش و استدلال به فهم مراد خداوند از آيه دست مي يابد.
دو کاربرد ديگر نيز براي استفاده از عقل در تفسير قرآن بيان شده که مخصوص اکثريت شيعه و معتزله است و عبارتند از:

1. استفاده از عقل به عنوان قوه اي مستقل در ادراک حسن و قبح ( که در مباحث مربوط به عدل، اسماء و صفات و ... تأثيرگذار است. )

2. استفاده از عقل براي تأويل ظواهر برخي آيات.

در اين دو کاربرد اخير بر خلاف کاربردهاي پيشين، عقل صرفاً نقش مصباحي ندارد بلکه به عنوان منبعي مستقل در کنار منابع قرار مي گيرد و استنتاج هايش در صورت برخورداري از برهان هاي قطعي و قياس هاي اطمينان بخشي که برگرفته از مقدمات يقيني باشند، مي تواند در تفسير آيات و فهم مراد الهي به کار آيد.

تعارض عقل و نقل

تعارض عقل و نقل به دو شکل قابل طرح است:
1. تعارض عقل با آيات قرآن؛
2. تعارض عقل با روايات معصومان (عليهم السلام).
اين تعارضات گاهي ابتدايي و ظاهري است و گاه مستقر و واقعي.
هم چنين آموزه هاي نقلي از حيث عقلي ممکن است به يکي از سه صورت زير باشند:

1. عقل پذير:

يعني آموزه هايي که عقل هم به درستي آن ها حکم مي کند.

2. عقل ستيزي:

يعني آموزه هايي که عقل به عدم درستي آن ها حکم مي کند.

3. عقل گريز:

يعني آموزه هايي که فراتر از قدرت درک عقل است و لذا عقل در مورد جزئيات آن مسکوت مي ماند. (2)
از آن جا که ادلّه عقلي گاهي قطعي و گاهي ظني اند و دلايل نقلي هم گاهي قطعي و گاهي ظني اند، در صورت بروز تعارض، حالات چهارگانه اي محتمل است که شرح آن در کتاب هاي مربوط به تفصيل آمده است. (3)

پي‌نوشت‌ها:

1. در اين نوشته از اين منبع بيشتر بهره گرفته شده است: فتح الله نجارزادگان، تفسير تطبيقي، ص 131-140.
2. ر.ک: محمدعلي رضايي اصفهاني، درسنامه روش ها و گرايش هاي تفسيري قرآن، ص 210- 211.
3. ر.ک: همان، ص 212.

منبع مقاله :
آزاد، عليرضا؛ (1391)، تفسير قرآن و هرمنوتيک کلاسيک، قم: مؤسسه بوستان کتاب، چاپ اول



 

 

تبلیغات در راسخون
نظرات کاربران
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب
play_arrow
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب
حدادعادل: جلوه شاعرانه و ادبی، ویژگی متمایز رهبر شهید بود
play_arrow
حدادعادل: جلوه شاعرانه و ادبی، ویژگی متمایز رهبر شهید بود
تشویق و تجلیل بخاطر تمرد از رفتن به سربازی در ارتش!
play_arrow
تشویق و تجلیل بخاطر تمرد از رفتن به سربازی در ارتش!
چرت زدن وزیر امور خارجه ترکمنستان در اجلاس اکو + فیلم
play_arrow
چرت زدن وزیر امور خارجه ترکمنستان در اجلاس اکو + فیلم
انتشار تصاویریی از حملات پهپادهای شاهد-۱۳۶ ایران به پایگاه آمریکا در کویت + فیلم
play_arrow
انتشار تصاویریی از حملات پهپادهای شاهد-۱۳۶ ایران به پایگاه آمریکا در کویت + فیلم
رونمایی از ربات غول پیکر سیتکس در میدان آزادی + فیلم
play_arrow
رونمایی از ربات غول پیکر سیتکس در میدان آزادی + فیلم
پاسخ ترامپ درباره درخواست از چین برای عدم خرید نفت ایران: نیاز نیست بدانید + فیلم
play_arrow
پاسخ ترامپ درباره درخواست از چین برای عدم خرید نفت ایران: نیاز نیست بدانید + فیلم
واکنش ترامپ در زمینه تهدید حملات پهپادی + فیلم
play_arrow
واکنش ترامپ در زمینه تهدید حملات پهپادی + فیلم
انهدام پهپاد MQ-1 بر فراز تنگه هرمز با آتش نیروی پدافند هوایی ارتش + فیلم
play_arrow
انهدام پهپاد MQ-1 بر فراز تنگه هرمز با آتش نیروی پدافند هوایی ارتش + فیلم
روایت شکارچی جنگنده F-35 آمریکایی از نحوه هدف قراردادن این جنگنده پیشرفته توسط پدافند هوافضای سپاه + فیلم
play_arrow
روایت شکارچی جنگنده F-35 آمریکایی از نحوه هدف قراردادن این جنگنده پیشرفته توسط پدافند هوافضای سپاه + فیلم
استقرار بالن‌های مراقبتی و شناسایی آمریکا در مناطق شمالی امارات و بر فراز بحرین + فیلم
play_arrow
استقرار بالن‌های مراقبتی و شناسایی آمریکا در مناطق شمالی امارات و بر فراز بحرین + فیلم
وقتی روآن اتکینسون ناگهان به مستر بین تبدیل می‌شود
play_arrow
وقتی روآن اتکینسون ناگهان به مستر بین تبدیل می‌شود
کنایه مجری تلویزیون به استایل ترند این روزها: شلوار دور سرتان می‌بندید و فکر می‌کنید باکلاسید + فیلم
play_arrow
کنایه مجری تلویزیون به استایل ترند این روزها: شلوار دور سرتان می‌بندید و فکر می‌کنید باکلاسید + فیلم
از نهی ذلت‌پذیری تا الگوی عزت‌مداران؛ مسیر و ریشه‌های تاریخی خودتحقیری در ایران
از نهی ذلت‌پذیری تا الگوی عزت‌مداران؛ مسیر و ریشه‌های تاریخی خودتحقیری در ایران