تان، كاروْلی

[kāroly tān]
Károly Than
(ت. اوْبچه، مجارستان [اكنون بچی، یوگوسلاویا]، 29 آذر 1213/ 20 دسامبر 1834؛ و.بوداپست، مجارستان، 14 تیر 1287 /5 ژویه 1908)، شیمی.
تان سومین پسر یانوْش تان، مدیر ملكی، زراعتی، و اوْتیلیاپِتِنی بود؛ برادر بزرگترش، موْر تان، نقاش سرشناسی شد. در چند دبیرستان درس خواند، اما در سال 1228، در پانزده سالگی، ترك تحصیل كرد تا در جریان جنگ استقلال مجارستان در ارتش مجارستان نام نویسی كند. چندی بعد در همان سال، در پایان جنگ، برای رسیدگی به وضع خانواده‌اش، كه از نظر مالی به فلاكت افتاده بود، به زادگاهش بازگشت؛ بنابراین، ضمن آنكه تحصیلات دبیرستانی خود را تكمیل می‌كرد، در چند داروخانه به كار پرداخت. استفاده از یك كمك هزینه‌ی تحصیلی به او امكان داد كه در رشته‌ی داروسازی در دانشگاه وین تحصیل كند؛ در آنجا بود كه مدرك دكتری را در سال 1237 تحت نظر رِتِنباخر، كه وی را به عنوان دستیار شخصی خود استخدام كرد، گرفت. سپس با استفاده از كمك مالی دولت به یك سفر تحصیلی طولانی پرداخت، و در طی آن با بونزِن در هایدلبرك و با وورتس در پاریس درس خواند. در سال 1238 برای كار كردن در آزمایشگاه رتنباخر به وین بازگشت.
در سال 1239 اوضاع سیاسی در امپراتوری اتریش به اندازه‌ای دگرگون شده بود كه زبان مجاری توانست به عنوان زبان آموزشی در دانشگاههای مجارستان دوباره بكار رود. تئوْدوْر ورتهایم اتریشی، كه استاد مسئول تدریس شیمی در دانشگاه بوداپست بود، تسلط كامل به این زبان نداشت، و آن دانشگاه را ترك گفت تا در گراتس تدریس كند؛ در سال 1239 تان به جای او دعوت به كار شد. تان به عنوان مدیر آزمایشگاه شیمی نیز خدمت می‌كرد، و آنجا را به مؤسسه‌ای مهم و با ارزش تبدیل كرد. او در تمام سازمانهای علمی مجارستان فعّال بود، و نایب رئیسی فرهنگستان علوم مجارستان را برعهده داشت.
تحقیقات شخصی تان بسیاری از زمینه‌های شیمی را دربر می‌گرفت. وی استفاده از بیكربوْنات پوْتاسیوْم (1239) و بی یوْدات پوْتاسیوْم (نمك تان 1269) را به عنوان موادّ استاندارد برای عیارسنجی در تجزیه‌ی حجمی معرفی نمود، و حتی پیش از انتشار نظریه‌ی یونی آرنیوس، نظر داد كه نتایج حاصل از تجزیه را می‌توان به عنوان گروه بندیهای دقیقاً تعیین شده‌ی اتوم گزارش داد، و نه بر طبق نمكهای آنها. وی سوْلفور كربوْنیل را كشف كرد (1246)، چگالی بخار رقیق اسید ئیدروْكلوْریك را تعیین كرد، مفهوم حجم مولكولی هر گاز را شرح داد (1266)، و نشان داد كه چگالی غیرعادی بخار كلورْور آموْنیوْم نتیجه‌ی تجزیه‌ی حرارتی این تركیب می‌باشد. كتاب درسی دو جلدی وی در شیمی عمومی، A kisérleti chemia elemei («شیمی تجربی مفصل»، 1897-1906)، یكی از اولین كتابهائی بود كه بر مبنای مفاهیم شیمیِ فیزیكی نوشته شده بود.
تان در 1251 با اروینا كلاینشمیت ازدواج كرد و صاحب پنج فرزند شد. كمی پیش از مرگش، در 1287، به لقب باروْن مفتخر گردید.

كتابشناسی

یكم. كارهای اصلی.

A Kisérleti chemia elemei («شیمی تجربی مفصل»)، 2 جلد (بوداپست، 1897-1906). برای آگاهی از دیگر كارهای منتشر شده، - پوْگندوْرف، سوم، بخش 2، 1333؛ چهارم، بخش 2، 1487؛ پنجم، 1248.

دوم. خواندنیهای فرعی..

كاملترین زندگینامه كتابی است كه با عنوان Than Károly، از ف. سابادواری (بوداپست، 1971)، همراه با فهرست كاملی از نوشته‌های تان و یك تصویر. برای دستیابی به بررسیهائی درباره‌ی تان و كارش، - A Textbook of Inorganic Chemistry، از ج. ر. پارتینگتن، چاپ ششم (لندن، 1950)، 115، 634؛ History of Analytical Chemistry از ف. سابادواری (آكسفرد، 1966)، 252-254؛ «Ein Vorschlag zur Darestellung der Analyseergebnisse in ‘lonenform’ schon vor der Ausarbetiung der Ionentheorie»، از ز. سوكفالوی،- نادی و ف. سابادواری، در Talanta، 13 (1966)، 503-506.
منبع مقاله :
گیلیپسی، چارلز كولستون، (1387)، زندگینامه‌ی علمی دانشوران، ترجمه احمد آرام...[ و دیگران]، تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول