دالشان، ژاک (یا یاکوْبوس دالکامپیوس)

[žāk dālešān (yākobus dālekāpius)]
Jacques Dalé champs (Jacobus Dalechampius)
(ت. کان، فرانسه، 892 / 1513؛ و. لیون، فرانسه، 10 اسفند 966 / 1 مارس 1588)، گیاه‌شناسی، پزشکی.
دالشان، که عبارت «انسان دوستِ پزشک» شاید بهترین توصیف در مورد او باشد، در 924 وارد دانشگاه مونپلیه شد. اولین درجه‌ی علمی در پزشکی را در سال بعد، و درجه‌ی دکتری در همان موضوع را در 926، زیر نظر گیوْم روندله، بدست آورد. پس از چند سال اقامت در گرنوبل و والانس، در 931 به لیون رفت و بقیه‌ی عمر را در آنجا بسر آورد. از زندگی شخصی وی اطلاع چندانی در دست نیست، جز این‌که دوستان و طرفهای مکاتبه‌اش عبارت بودند از روندله،‌کوْنرات گسنر، یوزف یوستوس اسکالیجر، روبرت کونستانتین، و ژان فرنل.
مهمترین اثر علمی دالشان کتابی است به نام Historia generalis planetarum («تاریخ عمومی گیاهان»، 1586-1587)، که کامل‌ترین تألیف گیاه‌شناختی آن زمان و نخستین اثری بود که بخش اعظم گیای مختص نواحی اطراف لیون را توصیف می‌کرد. این کتاب شالوده‌ی اثری را تشکیل داد که بعداً به توسط یاکوبوس آنتونیوس کلاونا نوشته شده اما در نوشته‌هائی جداگانه بشدت مورد انتقاد یاکوبوس پونس و گاسپار بوئن قرار گرفت. اثر کم و بیش ابتکاری دیگر دالشان Chirurgie françoise («جراحی فرانسوی»، 1750) است، که عمدتاً بر پایه‌ی کتاب ششم De re medica («درباره‌ی پزشکی»)، تألیف بولس اجانیطی، استوار است اما مطالبی از منابع دیگر، از جمله آمبرواز پاره و ژاک روا، را نیز دربردارد.
لیکن بیشترین کوشش دالشان معطوف به ویرایش و ترجمه‌ی نوشته‌های علمی و پزشکی قدیمی‌تر بود. او، به هر طریقی که می‌توانست، به ویرایش و چاپ آثار پلینی مهتر، دو سنکا، دیوسکوریدس، بولس اجانیطی، و ریمون شالمل دوْ ویویه کمک می‌کرد. بعلاوه، آثار آتنایوس را به لاتینی و آثار جالینوس را به فرانسوی برگردانید. از جمله‌ی آثار انتشار نایافته‌ی دالشان اینها هستند: مجموعه‌ای از نامه هایش؛ یک «پرنده‌شناسی»، که فقط شامل تصویرهائی بدون شرح است؛ و ترجمه‌ای لاتینی از همه‌ی نوشته‌هائی که در آن زمان متعلق به تئوفراستوس دانسته می‌شد و چند نوشته‌ی کوتاه که به ارسطو منسوب بود. او شاید نخستین کسی بود که ترجمه‌ی لاتینی کاملی از همه‌ی نوشته‌های شناخته شده‌ی تئوفراستوس عرضه کرد.

کتابشناسی

یکم. کارهای اصلی. دوتا از آثار دالشان عبارتند از Chirurgie françoise (لیون، 1570؛ پاریس، 1610)؛ و Historia generalis planetarum، 2 جلد (لیون، 1586-1587؛ ترجمه‌ی فرانسوی، لیون، 1615، 1653). آثار منتشر نشده‌ای هم بدین قرار موجود است: ترجمه‌ی لاتینی تئوفراستوس (پاریس، نسخه‌ی لاتینی کتابخانه‌ی ملی به شماره‌ی 11857)؛ «Ornithologie» (پاریس، نسخه‌ی لاتینی کتابخانه‌ی ملی به شماره‌های 11858-11859)؛ و مجموعه‌ای از نامه هایش (پاریس، نسخه‌ی لاتینی کتابخانه‌ی ملی به شماره‌ی 13063).
فهرستهائی از آثار دالشان و چاپهای مختلف آنها در اثر ژولی و اشمیت (پایین) موجود است.
دوم. خواندنیهای فرعی. آثار زیرین دربردارنده‌ی مطالب بیشتری درباره‌ی دالشان و آثار اوست: Dictionnaire des letters françoises: Le seiziѐme siècle، ویراسته‌ی ژورژ گرانت (پارسی، 1951)، ص 211؛ Geschichte der Chirurgie، از ا. گورلت (برلین، 1898)، دوم، 786-790؛ Nouvelle biographie générale، از ف. هوفر، دوازدهم، 804-806؛ Éloges de quelques auteurs françois، از فیلیپ لوئی ژولی (دیژون، 1742)، 350-368؛ Prodrome d"une histoire des botanists lyonnais، از آنتوان مانیَن (لیوان، 1906)، 14-15، نیز در MSBL، 31 (1906)، 14-15، Geschichte der Botanik، از ارنست ه‍. ف. مایر (کونیشسبرک، 1857)، چهارم، 395-399؛ Biographie universelle، از م. میشو، چاپ جدید، دهم، 40-41؛ Les medcins normands du XIIe au XIXe siécle، از ژ. ب. سن لاژه (پاریس، 1885)، 47-49؛ Appreciation of Ancient and Medieval Science During the Renaissance (1450-1600)، از جورج سارتن (فیلادلفیا، 1955)، 85-86؛ «Some Notes on Jacobus Dalechampius and His Translation of Theophrastus (Manuscript: BN., Lat. 11, 857)»، از چارلز ب. اشمیت، در Gesnerus، 26 (1969)، 36-35؛ و Geschichte der Botanik از کورت اشپرنگل، چاپ تجدیدنظر شده، یکم (آلتنبورک – لایپ تسیش، 1817)، 332-334.
نیز ــ «Jacques Dalechamp, un pionnier der la flore des Alpes occidentales au XVI siѐle»، از ه‍. کریست، در BsBG، دوره‌ی دوم، 9 (1917)، 137-164.
منبع مقاله :
کولستون گیلیپسی، چارلز؛ (1387)، زندگینامه علمی دانشوران، ترجمه‌ی احمد آرام... [و دیگران]؛ زیرنظر احمد بیرشک، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول