تیلاس، دانیئل

[dāniel tilās]
Daniel Tilas
(ت. گاملبو، وستمانلاند، سوئد، 21 اسفند 1090/ 11 مارس 1712؛ و استوکهولم، سوئد، 26 مهرماه 1151/ 17 اکتبر 1772)، زمین شناسی، استخراج معدن.
پدر تیلاس، به نام اولوف تیلاس، افسر و زمینداری بود که در 1098 لقب اشرافی یافت. مادر تیلاس، ماریا یرنه، دختر اوربان ایرانه‌ی دانشمند بود. همان گونه که در میان طبقه متوسط زمیندار سوئد در آن روزگار مرسوم بود، تیلاس دوران ابتدایی را در منزل آموزش دید؛ در 1102 به دانشگاه اوپسالا فرستاده شد، و تا سال 1105 و دوباره از 1107 تا 1111 در آنجا تحصیل کرد. بنابر زندگینامه خود نوشت او که منتشر نشده است، مدّت زمان زیادی را صرف تحصیلات نکرد و برای آموزش دانشگاهی چندان اعتباری قائل نبود. این گفته قطعاً نامنصفانه است، زیرا هم در زبان لاتینی و هم در علوم طبیعی شالودهای محکم کسب کرد؛ به احتمال بسیار زیاد اطلاعات او در علوم طبیعی نتیجه‌ی ارتباط وی با گروهی بود که به دور لینه حلقه زده بود.
علاقه‌ی تیلاس به استخراج معدن زود آغاز شد، و در 1111 در «اداره‌ی معادن» دستیار شد؛ این دفتر سازمان دولتی‌ای بود که بر صنعت استخراج معدن رو به رشد سوئد نظارت اداری و حقوقی داشت. او علاقه زیادی به بررسی معادن داشت و در کار در معادن و کارخانه‌های ذوب فلز شرکت می‌جست. نیاز به نقشه برداری دقیق از رگه‌های معدنی موجود در معدنها، به منظور اجرای برنامه‌های معقول، را درک کرد و بسرعت این کار را به نقشه برداری از وضع زمین نواحی اطراف تعمیم داد تا جستجوی معدنهای جدید آسان گردد.
تیلاس طرح بلندپروازانه‌ای برای نقشه برداری زمین شناختی از سرتاسر سوئد تهیه کرد؛ و از مکاتبه‌‌‌‌‌‌‌اش برمی‌آید که نقشه‌ی زمین شناختی جهان را نیز در برنامه داشت. قطعاً الهامبخش او برنامه‌های لینه برای فهرست برداریهای مشابه از زیا و گیای جهان بود. تیلاس یک نقشه زمین شناختی منتشر نشده از دو ایالت فنلاند و تعداد زیادی معدن تهیه کرد. طرحهای بزرگ او مورد قبول بعضی از همکاران سالخورده‌تر او قرار نگرفت، اما نتیجه گیریها و اندیشه‌هایش او را مشهور کرد. او یکی از اعضای مؤسس فرهنگستان سلطنتی علوم سوئد (1118) بود و در دو دوره به عنوان رئیس آن خدمت کرد. از 1120 تا 1122 و در 1124 تیلاس عضو هیأت بین المللی برای تثبیت مرز بین سوئد و نوروژ بود. او همراه با تعدادی از اعضای جوانتر در امتداد مرز پیاده روی کرد و در نواحی نسبتاً ناشناخته و غیرقابل دسترسی مشاهدات و بررسیهائی بعمل آورد که از جنبه زمین‌‌شناسی یا از جنبه‌های دیگر جالب توجه بودند.
در 1130 خانه‌ی تیلاس در اثر آتش سوزی نابود شد، و مجموعه‌هائی که از سنگها و کانیها داشت و همه‌ی دستنوشته‌ها و نقشه‌های او از دست رفت. نابود شدن نقشه‌ها بویژه برای برنامه‌های بزرگ او فاجعه آمیز بود، و برای او امکان نداشت که همه کار میدانی انجام شده را دوباره تکرار کند. پاره‌ای از نتایجی که گرفته بود در 1144 منتشر شد، اما بیشتر کار علمی او در دستنوشته‌هائی که ترتیب بازنویسی آنها را داد، و همچنین به صورت گزارشهای منتشر نشده، برجای مانده است. ارزش و اهمیت عظیم تیلاس نه تنها در برنامه‌ی او برای تهیه نقشه‌های زمین شناختی از مناطق وسیع بلکه در فعالیت او در دیگر حوزه‌های زمین‌شناسی نهفته است. بعضی از دیدگاه‌های او درباره‌ی منشأ سنگواره‌ها و تخته سنگهای سرگردان (erratie) نسبتاً نو به نظر می‌رسند؛ و او تعدادی اصطلاح، از جمله نام معدنی فلدسپار، را وضع و متداول کرد. او همچنین یکی از نخستین زمین شناسانی بود که با نفت کار می‌کردند (1119) و به توصیف بهره برداری اقتصادی از آن می‌پرداختند.
تیلاس در 1120 با هدویگ رئوتر هولم (و. 1122) و در 1122 با آنا کاتارینا او کرهیلم ازدواج کرد. از طریق هر دو ازدواج با خانواده‌هائی که نفوذ سیاسی داشتند پیوند یافت و در دربار سلطنتی فعال بود. تیلاسی، که به نسب‌‌شناسی و سکه‌‌شناسی نیز علاقه داشت، در 1145 خزانه دار و در 1147 نسب‌‌شناسی و ناظر دولتی در اعطای نشانهای اشرافیت شد.

کتابشناسی

یکم. کارهای اصلی.

آثار تیلاس بدین قرارند: En bergmanns rön och forsök i mineralriket (استوكهولم، 1738)؛ « Mineralhistoria øfver Osmundsber get uti Rättviks Socken»، در Kungl. Vetenskops akademiens Handlingar (1740)؛ Stenrikets historia (استوکهولم، 1742)؛ و Utkast til Sveriges mineralhistoria (استوکهولم، 1765). فهرستهای کامل مقاله‌های چاپ شده‌ی وی در خواندنیهای فرعی آمده است. خاطرات و گزارشهای رسمی چاپ نشده تیلاس، که در بایگانیهای سوئد نگهداری می‌شوند، در مطالعه سیاست و فرهنگ زمان او به گونه‌ای گسترده بکار رفته‌اند.

دوم. خواندنیهای فرعی.

بسیاری از نوشته‌های جامع، اما غالباً پراکنده، درباره‌ی تیلاس بر اساس خاطرات نسخه‌های خطی، و گزارشهای منتشر نشده‌ی او تهیه شده‌اند. نیز « Daniel Tilas och Fredrik Gyllenborg»، از ا.و. فالک، در PerT، 36 (1936)، 19-49؛ « on the Position of Paleontology and Historical Geology in Sweden. Before 1800»، از ج. رنل، در AMG، 1، شماره‌ی یک (1949)، 1-64؛ و « Geologiska kartor och geologisk kartläggning i Sverig føre upprättande av Sveriges Geologiska Undrsökning»، از ن. سن‌سن، GFSF، 47 (1925)، 311-343؛ « On the First Use of the Term‘Feldspat’ (Fe spar etc.)»، همان، 385-405؛ و «Daniel Tilas om geologien i svensk-norska gränstrakter»، همان، 53 (1931)، 27-46.
منبع مقاله :
گیلیپسی، چارلز کولستون، (1387) زندگینامه‌ی علمی دانشوران، ترجمه احمد آرام ... [و دیگران]، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول