واکاوی ایدئولوژیک

کتابشناسی: سنجش ایدئولوژی‌های مدرن/ شهریار زرشناس/ کیهان/ 240 ص

امروزه صحبت از ایدئولوژی و منازعات مربوط به آن، مانند دهه‌ی 50 و 60 دوباره بر سر زبان‌ها افتاده است. بازار داغ منازعات ایدئولوژیک میان روشنفکران و نئولیبرال یا تئومارکسیست خواندن یکدیگر از یک طرف و نگاه همراه با تحقیر به ‌ایدئولوژی و در بهترین حالت، آن را مبتنی بر تصرف قدرت در تمام وجوه فردی و جمعی دانستن و لاجرم عاقبتی جز استقبال از دروغ و حق شمردن باطل و عدل شمردن ظلم و انکار راستی و درستی برایش متصور نبودن (میرشکاک، 1392: 13) از طرف دیگر، نشان از بازار داغ دعوا بر سر این موضوع است. اما به راستی این ایدئولوژی چیست که می‌توان به راحتی آن را متصف به سخنی نمود و آنرا از میدان به در کرد و لذا مدام باید نگران بود که برچسب ایدئولوگ به صورتمان نخورد؟
اولین بار واژه‌ی ایدئولوژی توسط دوستوت دوتراسی در سال 1796 به معنای علم شناخت ایده به کار رگفته شد. وی در صدد شناخت «عقاید» (زرشناس، 10) به دور از مفاهیم مابعد‌الطبیعه و از طریق «حواس» بود (زرشناس،13) به همین علت بنا داشت که آن را تبدیل به علم تجربی کند. اما بعدتر ناپلئون با انتقاد از روشنفکران به سبب بی‌توجهی به واقعیت، آن‌ها را ایدئولوگ و یاوه‌سرا مورد خطاب قرار داد و به استهزای آنان پرداخت. در ادامه یتحقیر ایدئولوژی، مارکس ایدئولوژی را محصول طبقه‌ی حاکم و به نوعی آن را آگاهی کاذب یا «واژه‌گونه‌ی واقعیت» (زرشناس، 15) معرفی کرد و آن را وسیله‌ای برای حفظ منافع و مشروعیت طبقه‌ی حاکم دانست. برخی دیگر مانند فردیناند دمون (متوفی به سال 1997) ایدئولوژی را خارج از سنت مارکسیستی (رویکرد تحقیر‌آمیز) معرفی می‌کند و آن را «نظامی از ایده‌ها و قضاوت‌های روشن و سازمان یافته بیان می‌دارد که برای توصیف، تبیین، استنتاج یا توجیه موقعیت یک گروه یا جامعه به کار می‌رود و اساساً از ارزش‌ها نشأت می‌گیرد و رهنمود دقیقی برای عمل تاریخی این گروه یا جامعه ارائه می‌دهد.» (بشلر، 1370: 7) بشلر ایدئولوژی را گفتاری جهت‌دار می‌داند که به وسیله‌ی آن «شهوت» (نیروی محرکه و شور برای آغاز و پیگیری عمل) را در «ارزش» محقق می‌کند. در یک جمع‌بندی می‌توان اینطور بیان کرد که‌ایدئولوژی نظام نسبتاً منسجمی از ایده‌ها (عقاید، سنت‌ها، مقررات، اصول و اسطوره‌‌ها) درباره‌ی طبیعت بشر، تنظیمات سازمانی و فرآیندهای اجتماعی شکل گرفته توسط افراد و گروه‌های در جامعه است. ایدئولوژی‌ها در طی زمان‌های بحران و آشفتگی و زمانی که مردم نیاز به کمک دارند تا با شرایط گیج کننده کنار بیایند، به شدت تقویت می‌شوند.
در کل می‌توان بیان کرد که‌ ایدئولوژی مربوط به حوزه‌ی عمل و سیاست است و نباید مقام این دو را با یکدیگر اشتباه کرد. کار تفکر حرکت از ظاهر به باطن، از عالم عادات به عالم خلاف آمد عادات است اما ایدئولوژی مربوط به حوزه‌ی ظاهر، امور عینی و حتی روزمره است. ایدئولوژی مجموعه‌ای دستورالعمل معطوف به عمل سیاسی- اجتماعی است. ایدئولوژی مدرن از تفکر مدد می‌گیرد و برای تحقق بخشیدن به آرمان‌ها و ارزش‌های خود در ذیل وجه یا وجوهی از انفتاحی که تفکر مدرن پدیدار ساخته حرکت می‌کند. (زرشناسی، 22)
سیاست برای تحقق خود احتیاج به‌ایدئولوژی دارد. سیاست عین تغییر است و برای تغییر می‌بایست راه و هدف مشخصی داشته باشد و برای تحققش احتیاج به بسیج عمومی دارد؛ به همین علت می‌بایست نسبت به مسائل و مشکلات اجتماعی دستورالعمل و موضوع داشته باشد. صحبت از سیاست حقیقی اشتباه است. منسجم بودن و کارآمدی محک سنجش سیاست و ایدئولوژی است، چون مقام آن ناظر به عمل و مصلحت زندگی است (داوری اردکانی،1393: 9) لذا نباید آن را محک سنجش فلسفه و هنر و دین قرار داد. (داوری اردکانی، 1390: 244)
نویسندهای کتاب بنا دارد به بررسی ایدئولوژی‌های مدرن یعنی لیبرالیسم و نئولیبرالیسم، محافظه‌کاری، سوسیالیسم، مارکسیسم و نئومارکسیسم، سوسیال دموکراسی، آنارشیسم، ناسیونالیسم، فاشیسم، فمنیسم و اکولوژیسم (محیط سبزگرایی) بپردازد؛ اما در جلد اول کتاب فقط به لیبرالیسم کلاسیک و سوسیالیسم و مارکسیسم پرداخته و برای سنجش آن‌ها به صورت اجمالی به زمینه‌های ظهور، بنیادهای فلسفی، سیر تطور، ویژگی، ارتباط آن‌ها با فراماسونری و در نهایت پیشگامان این ایدئولوژی‌ها توجه کرده است. شهریار زرشناس در ماه‌های اخیر پرکار بوده از او کتاب‌های دیگری هم منتشر شده است. دوره‌ی چهار جلدی «تاریخ باستان»، «درباره‌ی عصر روشنگری و جهان‌بینی آن» و «صادق چوبک کیست؟» از این جمله هستند.
منابع :
بشلر، ژان؛ ایدئولوژی چیست؟ نقدی بر ایدئولوژی‌های غربی، علی اسدی، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1370.
داوری اردکانی، رضا؛ «سیاست‌های افراطی در همه جای جهان کنونی زمینه‌ها و طرفدارانی دارد»، ماهنامه سوره‌ی اندیشه، 75-74 (اسفند 92 و فروردین 93)؛ 10-4.
داوری اردکانی، رضا؛ فلسفه در دادگاه‌ ایدئولوژی، تهران: سخن، 1390.
زرشناس، شهریار، شناخت و سنجش ایدئولوژی‌های مدرن، تهران: شرکت انتشارات کیهان، 1393.
میرشکاک، یوسفعلی؛ «جامعه‌ی ایدئولوژی زده و دروغ»، ضمیمه‌ی اسفار ماهنامه‌ی سوره‌ی اندیشه، 73-72 (1392): 12-14.
منبع مقاله :
ماهنامه سوره اندیشه 84 و 85