فرجام شناسی

 Teleology

این واژه برگرفته از telos یونانی به معنای غایت و هدف است. کاربرد نظری این اصطلاح که از فلسفه‌ی تاریخ هگل و سایر فیلسوفان سرچشمه می‌گیرد و غایت و هدفی را به کل تاریخ بشر نسبت می‌دهد، در جریان قرن بیستم عموماً اعتبار خود را از دست داده و از طرف نویسندگانی همچون (popper, 1957) و لیوتار (Lyotard, 1979) مورد حمله قرار گرفته است. تبیین فرجام شناختی رفتار آدمیان و سایر حیوانات بر اساس اهداف مورد نظرشان با پذیرش بیش‌تری همراه بوده است. در حالی که پوزیتیویسم و رفتارگرایی اساساً به تبیین‌های مکانیکی بر حسب علت‌های پیشین تکیه می‌کردند، هرمنوتیک و نظریه‌ی انتخاب عقلانی و رهیافت‌های مرتبط با آن (sarter, 1960; Taylor, 1964) این ایده را از نو زنده کردند که تبیین کنش‌های انسان باید شامل مقاصد و نیات و اهداف انسان و/ یا کرد و کارهای مرسوم فرهنگی شود. از منظر واقع‌گرایی مدل‌های علیت که در آن‌ها نیروهای علّی امور کانون توجه قرار می‌گیرد، تبیین رویدادهای طبیعی و کنش‌های انسان را به هم نزدیک‌تر کرده است (Bhaskar, 1979).
این دستاوردها تاحدی احساس تقابل عمومی میان تبیین علّی یا تکوینی و تبیین فرجام‌شناختی را که در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم در فلسفه و تفکر اجتماعی رواج داشت تا حدی ضعیف‌تر کرده است (Adler, 1904; kukacs, 1973). با این حال، هنوز بحث و جدل درباره‌ی اتکای آشکار کارکردگرایی بر تبیین فرجام‌شناختی ادامه دارد که اهداف و مقاصدی همچون ثبات اجتماعی یا توسعه‌ی نیروهای مولد را به امور فرافردی مانند نظام‌های اجتماعی یا نوع بشر نسبت می‌دهد و گاهی به تمثیل‌های مشکوک زیست‌شناختی متوسل می‌شود.
منبع مقاله :
آوتویت، ویلیام، باتامور، تام؛ (1392)، فرهنگ علوم اجتماعی قرن بیستم، مترجم: حسن چاوشیان، تهران: نشر نی، چاپ اول.