ولایت و امامت دو امانت الهی

سیری در اندیشه عرفانی امام خمینی (ره)
از جمله مسائلی که در عرفان امام خمینی درباره ولایت و امامت مطرح شده این است که ولایت و امامت، دو امانت بزرگ الهی است. حضرت امام با اشاره به معارف دینی در این باره گفته است:
"امانت در مشرب اهل عرفان، ولایت مطلقه است که غیر از انسان هیچ موجودی لایق آن نیست، و این ولایت مطلقه همان مقام فیض مقدس است که در کتاب شریف اشاره به آن فرموده بقوله [تعالی]: (كُلُّ شَىْ‏ءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ) (1) و در حدیث شریف کافی حضرت باقر العلوم (علیه‌السلام) فرماید «نحن وجه الله» (2) و در دعای ندبه است: «أینَ وجه الله الذی إلیه یتوجه الأولیاء؟ أینَ السبب المتصل بین أهل الأرض و السماء؟» (3). (4)"
و در جای دیگر با اشاره به آیه‌ی مبارکه‌ی: (إِنَّ اللّهَ یَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى‏ أَهْلِهَا) (5) درباره امانت بودن امامت به نکته‌های ژرفی اشاره نموده است:
"خداوند امر فرموده که «امانات را به اهلش رد کنید» عده‌ای بر این عقیده‌اند که منظور از «امانت» مطلق امانت... می‌باشد... گروه دیگری معتقدند که مراد از «امانت» امامت است، در روایت هم آمده که مقصود از این آیه، ما (یعنی ائمه (علیهم‌السلام)) هستیم که خداوند تعالی به ولایت امر (رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه (علیهم‌السلام) امر کرده، ولایت و امامت را به اهلش رد کنند؛ یعنی رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) ولایت را به امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) و آن حضرت هم به ولی بعد از خود واگذار کند و همین طور ادامه یابد. (6)"
آنچه در فراز نخست کلام حضرت امام آمده، مربوط به جنبه‌ی باطنی ولایت، آن هم ولایت به مفهوم عام آن است که انسان کامل به عنوان واسطه‌ی فیض، عامل آن است؛ اما آنچه در فراز دوم کلام ایشان آمده مربوط به معنای ظاهری ولایت است.
ولایت و امامت به معنای دوم، که از آن تعبیر به «امانت» شده، در واقع همان سرپرستی امت اسلامی است.
به هر حال برای «امانت» در آیه‌ی یاد شده ممکن است مصادیق متعددی وجود داشته باشد، (7) اما یکی از مصادیق بارز آن، ولایت و امامت است و روایات متعددی در این باره آمده است؛ از جمله امام کاظم (علیه‌السلام) در ذیل آیه‌ی یاد شده فرمود:
«هذه مخاطبة لنا خاصّة، أمر الله تبارک و تعالی کلّ إمامٍ منا أن یؤدی الإمام الذی بعده، یوصی إلیه، ثمّ هی جاریةٌ فی سائر الأمانة»؛ (8) گرچه آیه‌ی مبارکه شامل همه امانات می‌شود، اما مخاطب اصلی این آیه ما اهل بیت هستیم که امانت الهی (امامت و ولایت) را به امام بعد از خود وصیت می‌کنیم.
امام خمینی در این باره می‌گوید:
"امانت به حسب باطن، حقیقت ولایت، و به حسب ظاهر، شریعت یا دین اسلام یا قرآن یا نماز است. (9)"
بنابراین امامت و زعامت یکی از بارزترین مصادیق «امانت» است و خداوند دستور داده است که امانت بزرگ الهی به دست صاحب آن که اهل بیت (علیهم‌السلام) هستند، سپرده شود.

پی‌نوشت‌ها:

1. قصص (28): 88.
2. اصول کافی، ج 1، ص 145، ح 7.
3. زاد المعاد، ص 399.
4. شرح چهل حدیث، ص 635.
5. «خداوند به شما فرمان می‌دهد که سپرده‌ها را به صاحبان آنها رد کنید»؛ نساء (4): 58.
6. ولایت فقیه، ص 83-84.
7. مجمع البیان، ج 6، ص 98.
8.تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 411.
9. آداب الصلوة، ص 321.

منبع مقاله:
صادقی ارزگانی، محمد امین، (1387) سیمای اهل بیت (ع) در عرفان امام خمینی (ره)، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ اول.