علائم سلامت قلب

به تعبير عارف حکيم و فرزانه، حضرت امام خميني قدس سره، قلب سليم، قلي است که در آن غير خدا نباشد و از شک و شرک خالص باشد. اعراض از دنيا که مورد سفارش بليغ اولياء خدا است، براي آن است که قلوب از دنيا فارغ شوند و مهياي آخرت - که به حقيقت مقام لقاء الله است - شوند؛ بلکه تمام شرايع، اديان، تمام احکام، اخلاق، معاملات بدايات، نهايات و ارتياضات براي حصول لقاء الله است و آن مقصد اصلي، همه چيز است و تسليم به حقيقت کامله، کفيل همه اين معاني مي تواند باشد.(1)
قلب سليم علائمي دارد که در قرآن کريم از اين نشانه ها تمجيد شده است. نشانه هايي چون:
1. خشوع قلبي و تواضع باطني: «ألم يأن للذين ءامنوا أن تخشع قلوبهم لذکر الله...»(2) آيا وقت آن نرسيده است که دلهاي مؤمنان، در برابر ذکر خدا و آنچه از حق نازل شده است، خاشع گردد.
2. رحمت و رأفت نسبت به ديگران: «وجعلنا في قلوب الذين اتبعوه رأفه و رحمه ...»(3) و در دل کساني که از او پيروي کردند رافت و رحمت قرار داديم.
3. استقامت در راه حق: «اذ يغشيکم النعاس أمنه منه و ينزل عليکم من السماء ماء ليطهرکم به و يذهب عنکم رجز الشيطن و ليربط علي قلوبکم و يثبت به الأقدام»(4) و ياد آوريد هنگامي را که خواب سبکي که مايه آرامش از سوي خدا بود، شما را فراگرفت؛ آبي از آسمان برايتان فرستاده تا شما را با آن پاک کند و پليدي شيطان را از شما دور سازد و دلهايتان را محکم و گامها را با استوار دارد.
4. نرم شدن دل هنگام تلاوت آيات الهي و ياد خدا: «الله نزل أحسن الحديث کتبا متشبها مثاني تقشعر منه جلود الذين يخشون ربهم ثم تلين جلودهم و قلوبهم الي ذکر الله..»(5) خداوند بهترين سخن را نازل کرده؛ کتابي که آياتش هماهنگ است؛ آياتي مکرر دارد؛ با تکراري شوق انگيز که از شنيدن آياتش لرزه بر اندام کساني که از پروردگارشان مي ترسند مي افتد، سپس برون و درونشان متوجه ذکر خدا مي شود.
5. انس و الفت با قلوب مؤمنين ديگر: «واذکروا نعمت الله عليکم اذ کنتم أعداء فألف بين قلوبکم فأصبحتم بنعمته اخونا و...»(6) نعمت هاي خدا را بر خود به ياد آريد که چگونه دشمن يکديگر بوديد و او ميان دلهاي شما الفت ايجاد کرد و به برکت نعمت او برادر شديد.
6. بزرگداشت شعائر الهي: «ذلک و من يعظم شعئر الله فانها من تقوي القلوب»(7) اين است «مناسک حج» و هرکسي شعائر الهي را بزرگ دارد، اين کار نشانه تقواي دلهاست.

عوامل احياء قلب

1. ذکر الهي: حضرت رسول صلي الله عليه و اله و سلم مي فرمايند: «بذکر الله تحيا القلوب و بنسيانه موتها؛ (8) «با ياد خدا قلب ها زنده مي گردد و با فراموش شدن ياد خدا دلها مي ميرد». حضرت امير عليه السلام نيز مي فرمايند: «ثمره الذکر استناره القلوب»(9) ميوه و نتيجه ذکر خداوند، روشن شدن دلهاست. قلب و دل آدمي براي شکفتن و به ثمر نشستن و زنده شدن نياز به ذکر محبوب دارد.
حضرت رسول اعظم صلي الله عليه و اله و سلم ذکر خدا را درمان دردهاي قلبي دانسته اند. و فرموده اند: «ذکرالله شفاء القلوب»؛(10) «ذکر خداوند شفاي قلب ها است».
ذکر حق پاکست، چون پاکي رسيد
رخت بربندد، برون آيد پليد
مي گريزد ضدها از ضدها
شب گريزد چون برافروزد ضيا
آن که ذاکر نيست او نبود مطيع
عاصي است و رد درگاه رفيع
واذکر الله کثيرا گوش کن
جرعه ها از ذکر هر دم نوش کن
2. خدمات اجتماعي:
رسيدگي به برادران ديني و رفع مشکل آنان عامل مهمي در مصفا نمودن دل است. حضرت رسول اعظم صلي الله عليه و اله و سلم فرمودند:
ديدم که بر در ششم بهشت، اين کلمات نوشته شده بود: «لا اله الا الله، محمد رسول الله، علي ولي الله، بياض القلب في اربع خصال، في عياده المريض و اتباع الجنائز و شراء اکفان الموتي و دفع القرض»؛(11)
روشنايي و نورانيت دل در پرتو چهار چيز به دست مي آيد؛ عيادت بيماران، تشيع جنازه مؤمنين، تدارک کفن براي ايشان و اداي قرض آنها.
3. مهر و ولاي اهل بيت عليهم السلام:
مهر و ولاي پيامبر اعظم صلي الله عليه و اله و سلم و آلش دل را رقيق و مصفا کرده و احيا مي کند؛ همچنان که رسول خدا صلي الله عليه و اله و سلم به علي عليه السلام فرمودند:
«يا علي حبک تقوي و ايمان و بغضک کفر و نفاق»(12).
هر آن کس که در دلش بغض عليست
ازو خوارتر در جهان گو که کيست؟
چو باشد ترا عقل و تدبير و رأي
به نزد نبي و علي گير جاي
4. موعظه:
يکي از عوامل بسيار اثرگذار بر قلب، موعظه است و البته رساترين موعظه، قرآن کريم است. امام صادق عليه السلام مي فرمايند: «أبلغ الموعظه کتاب الله»(13) و خداوند در قرآن کريم مي فرمايد: «يا ايها الناس قد جاءتکم موعظه من ربکم و شفاء لما في الصدور و هدي و رحمه للمؤمنين»(14) اي مردم! اندرزي از سوي پروردگارتان براي شما آمده است و درماني براي آنچه در سينه هاست؛ (درماني براي دلهاي شما) و هدايت و رحمتي است براي مؤمنان.
حضرت امير عليه السلام در نامه به فرزند گرامي اش امام حسن عليه السلام توصيه مي فرمايند که دلت را با اندرز زنده گردان: «احي قلبک بالموعظه»(15) و نيز فرموده اند: «المواعظ صقال النفوس و جلاء القلوب»(16) اندرزها صيقل بخش جانها و جلادهنده ي دل هاست.
اين گونه است که بزرگان توصيه فرموده اند که در مجلس موعظه شرکت کنيد و حتي خود ايشان مجلس وعظي مي گرفتند و خود شرکت مي کردند و حتي به واعظ مي گفتند که در موقع خطاب موعظه مستقيما به ايشان اشاره کند. البته اهل دل از هر چيز پند و موعظه مي گيرند. امام کاظم عليه السلام مي فرمايند: «ما من شيء تراه عينک الا فيه موعظه»(17) مرگ از بهترين موعظه کننده هاست. پيامبر اعظم صلي الله عليه و اله و سلم مي فرمايند: «کفي بالموت واعظا»(18)
5. برپاداشتن نماز و خشوع در نماز:
«الذين هم في صلاتهم خشعون ... والذين هم علي صلواتهم يحافظون»(19) آنها که در نمازشان خشوع دارند... و آنها که بر نمازشان مواظبت مي نمايند.
6. رعايت حريم مرد و زن نامحرم:
اي کساني که ايمان آورده ايد! در خانه هاي پيامبر داخل نشويد مگر به شما، براي صرف غذا اجازه داده شود، در حالي که (قبل از موعد نياييد) در انتظار وقت غذا ننشينيد؛ اما هنگامي که دعوت شديد داخل شويد؛ و وقتي غذا خورديد پراکنده شويد و (بعد از صرف غذا) به بحث و صحبت ننشينيد؛ اين عمل پيامبر را ناراحت مي کند. ولي از شما شرم دارد (و چيزي نمي گويد)؛ اما خداوند از (بيان) حق شرم ندارد. و هنگامي که چيزي از وسائل زندگي را (به عنوان عاريت) از آنان [=همسران پيامبر] مي خواهيد از پشت پرده بخواهيد؛ اين کار براي پاکي دلهاي شما و آنها بهتر است و شما حق نداريد رسول خدا را آزار دهيد، و نه هرگز همسران او را بعد از او به همسري خود درآوريد که اين کار نزد خدا بزرگ است.

پي نوشت ها:

1- شرح حديث جنود عقل و جهل، ص 406.
2- حديد، 16.
3- همان، 27.
4- انفال، 11.
5-زمر، 23.
6- آل عمران، 103.
7- حج، 32.
8- ميزان الحکمه، ح 6410.
9- غررالحکم، ح 3637، باب الذکر نور و هدايه.
10- ميزان الحکمه، ح 6417.
11- سفينه البحار، ج 2، ص 442.
12- بحارالانوار، ج 39، ص 213.
13- امالي صدوق، ج 1، ص 394.
14- يونس، 57.
15- نهج البلاغه، نامه 31.
16- غررالحکم، ح 1354.
17- بحارالانوار، ج 71، ص 324.
18- تحف العقول، ص 35.
19- مؤمنون، 2 و 9.

منبع:کتاب ره توشه راهيان نور