تعدّی

در دستور زبان سنّتی، تعدّی به رابطه‌ی میان فعل و سازنده‌های وابسته در یک پاره جمله یا بند (از جمله مفعول مستقیم و متمّم) اشاره می‌کند. فعلی که مفعول می‌گیرد گذرا است («ژانِت خانه‌ای نو خریده است»)، و فعلی که مفعول نمی‌گیرد ناگذر است («جان خواب است»). ساختارهای گذرا ممکن است یا (الف) تک‌گذر باشند، یعنی از یک فعل و یک مفعول تشکیل شده باشند («او کاپوچینو نوشید»)؛ یا (ب) دو گذر باشند، یعنی از یک فعل، یک متمم و یک مفعول تشکیل شده باشند («جان برای او کاپوچینو خرید»)؛ یا (ج) گذرایِ مرکّب باشند، یعنی از یک فعل، یک مفعول و یک مسند مفعولی (تمییز) تشکیل شده باشند («او سگش را کاپوچینو نامید»). بعضی فعل‌ها، بسته به بافتی که در آن به کار می‌روند، می‌توانند هم گذرا و هم ناگذر باشند. یک نمونه‌ی آن فعلِ «شکستن» است که در جمله‌ی «او شیشه را شکست» گذرا است امّا در جمله‌ی «شیشه شکست» ناگذراست. گاهی به بررسی تعدّی بررسیِ ظرفیت نیز می‌گویند (بَچ و دیویدسن - نیلسن، 1997). ظرفیت به شمار و انواع مشارکین یا شناسه‌هایی [نشان‌وندهایی] که یک فعل مفروض می‌گیرد مربوط می‌شود. فعلِ ناگذر یک شناسه دارد: فاعل. در حالی که فعلِ گذرا سه شناسه دارد: فاعل، مفعول مستقیم و مفعول متمّم.
در «دستور سیستمی - نقشگرا» ، تعدّی مفهومی محوری است که در توصیف معنای اندیشگانی به کار می‌رود. معنای اندیشگانی به بازنمایی زبانیِ جهان تجربی ارتباط می‌یابد که از نظر هلیدی، چونان پیکره‌ای از مشارکین (اسم واره‌ها)، فرایندها (فعل واره‌ها) و عناصر پیرامونی (قیدواره‌ها) ساخته شده است. هلیدی این پیکربندی‌های اجزاء سازنده را تعدّی می‌نامد، و (در مقایسه با دیگر دستوردانان) این واژه را در معنای گسترده‌تری به کار می‌برد. دسته‌بندی سیستمی - نقشیِ الگوهای تعدّی مبتنی بر ضوابط دستوری و معناشناختی‌اند؛ فرایندها نیز شامل انواع مادی، ذهنی، رفتاری، کلامی، رابطه‌ای و وجودی می‌شود. مهم‌ترین این‌ها فرایندهای مادی هستند (فرایندهای کنشگری در جهان مادی: خوردن، دویدن، اعطا کردن)؛ فرایندهای ذهنی (فرایندهای شناختی، عاطفی و ادراکی: دانستن، تنفّر، دیدن)؛ فرایندهای کلامی (فرایندهای کنش گفتاری: گفتن، پاسخ دادن، بیان ضمنی)؛ و فرایندهای رابطه‌ای (فرایندهای حضور و بودن را از طریق نوعی رابطه بازگو می‌کنند: به نظر رسیدن، شدن). (بنگرید: هلیدی، 1994).
منبع مقاله :
نورگوا، نینا، (1394)، فرهنگ سبک‌شناسی، برگردان: احمد رضایی جمکرانی، مسعود فرهمندفر، تهران: انتشارات مروارید، چاپ اول