کشف دومین سیاهچاله

وجود سیاهچاله‌ها، ده¬ها سال قبل پیش‌بینی شده بود ولی تا این اواخر فقط یک نمونۀ مورد قبول همگان وجود داشت و آن سیاهچاله‌ای است که در منظومۀ مزدوج پرتو موسوم به دجاجه قرار دارد. رصدهای جدیدی که در آغاز 1361/ نوامبر 1982 با تلسکوپ چهارمتری رصدخانۀ بین‌المللی چروتولولو در شیلی انجام شده، حاکی از وجود سیاهچالۀ دومی در نزدیک¬ترین کهکشان به ما، ابر بزرگ ماژلان، است.
سیاهچاله، نامی است بر ستاره ای که به چنان اندازۀ کوچکی رمبیده، و چنان چگالی عظیمی پیدا کرده است که هیچ چیز حتی نور نمی‌تواند از آن بگریزد. از آنجا که سیاهچاله‌ها هیچ پرتوی گسیل نمی‌کنند، تنها از روی کشش گرانشی که بر اجرام نزدیک وارد می‌آورند می‌توان به وجودشان پی‌برد. یک جای مناسب برای جستجوی سیاهچاله‌ها، منظومه‌های مزدوج ستاره‌ای است. حرکت ستارۀ معمولی، که از روی گسیل نورش به آن پی‌برده می‌شود، می‌تواند به نحو محسوسی از نزدیک بودن به یک سیاهچاله تأثیر بپذیرد.
سیاهچالۀ تازه کشف شده، یکی از دو شی موجود در یک چنین منظومۀ مزدوجی است. همدم آن، ستارۀ کم‌سو و نسبتا داغی است که تقریبا شش برابر خورشید است. رصدهای نوری نشان می‌دهند که دو شی هر 7/1 روز یک‌بار به دور یکدیگر می‌گردند و به فاصله‌ای درحدود 40 ثانیۀ نوری از هم قرار دارند که از نظر نجومی فاصله‌ای بسیار کوچک است! منجمان با اندازه‌گیری سرعت مداری ستارۀ مرئی می‌توانند تعیین کنند که ستارۀ نامرئی با جرمی درحدود 10 برابر جرم خورشید داشته باشد. چنین ستاره‌ای، اگر از نوع معمولی باشد، باید بسیار پر نورتر از همدم (معمولی) آن باشد که مرئی است. تنها توضیح ممکن این است که ظاهرا این جسم پر جرم باید یک سیاهچاله باشد.
کشش گرانشی سیاهچالۀ نامرئی ستارۀ مرئی به قدری شدید است که آن را به شکل تخم‌مرغ درآورده است. وقتی که این ستارۀ کشیده را در حین حرکت در مدارش از زوایای مختلف بنگریم، به‌نظر می‌رسد که روشناییش تغییر می‌کند. از راه اندازه‌گیری میزان دقیق تغییرات روشنایی، می‌توان به برآورد مستقلی برای جرم سیاهچاله دست یافت. این مقدار به خوبی با برآورد قبلی، 10 برابر جرم خورشید، که از حرکت ستاره به‌دست آمده است وفق میدهد.
این منظومۀ مزدوج کم‌سو نخست به خاطر پرتو شدیدی که گسیل می‌کند مورد توجه قرار گرفت. شمار بسیار کمی از ستاره‌ها پرتو گسیل می‌کنند. پرتو معمولا نشانۀ وجود یک ستارۀ رمبیده و در حال مرگ است. دراین حالت، سیاهچاله از سطح ستارۀ همدم مرئی خود، ماده بیرون می‌کشد. این گازها درحالی که چرخان به‌درون سیاهچاله سقوط می‌کنند، سرعتهای بسیار زیاد کسب می‌کنند و به‌شدت به گسیل اشعۀ می‌پردازند. درضمن مطالعۀ معدودی ستارۀ گسیلندۀ پرتو در کهکشان همسایۀ ما، ابر بزرگ ماژلان، مورد بررسی قرار گرفت.
گرانش شدید سیاهچاله سرانجام ستارۀ همدم مرئی را، که اکنون می‌بینیم، کاملا نابود خواهد کرد. وقتی این واقعه روی بدهد دیگر هیچ راهی برای آشکارسازی سیاهچاله نخواهیم داشت. احتمالا تعداد زیادی از این قبیل سیاهچاله‌های منفرد در جهان وجود دارند ولی ما راهی برای یافتن آنها در اختیار نداریم.