واژه‌ی جَنْب (به فتح جيم) در قرآن

«جنب» در لغت به معناي پهلو، زير بغل تا تهي‌گاه، نزديک، و معظم و اکثر از يک شيء است؛ چنان که وقتي گفته مي‌شود «هذا قليل في جنب مودّتک»: اين کار ما در مقابل محبت‌هاي شما کم است. اين کلمه گاه
شنبه، 23 ارديبهشت 1396
تخمین زمان مطالعه:
پدیدآورنده: علی اکبر مظاهری
موارد بیشتر برای شما
واژه‌ی جَنْب (به فتح جيم) در قرآن
 جَنْب (به فتح جيم)

نويسنده: عباس کوثري

 
«جنب» در لغت به معناي پهلو، زير بغل تا تهي‌گاه، (1) نزديک، و معظم و اکثر از يک شيء است؛ چنان که وقتي گفته مي‌شود «هذا قليل في جنب مودّتک»: اين کار ما در مقابل محبت‌هاي شما کم است. (2) اين کلمه گاه به جاي کلمه جانب به کار مي‌رود؛ مثل آنکه گفته مي‌شود «الناس جنب و الامير جنب»: مردم در يک ناحيه و امير در ناحيه‌اي ديگر است. (3) جنب و جانب و جَنَبَه با حرکت فتحه به معناي نيمي از انسان و غير انسان است و «جار الجنب» همسايه ديوار به ديوار و «الصاحب بالجنب» رفيق در سفر و «الجار الجُنُب» - با دو ضمه - همسايه غير فاميل است. (4)

کاربردهاي جَنب در قرآن

1. اطاعت

قرآن کريم مي‌فرمايد: «وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنزِلَ إِلَيْكُم مِن رَبِّكُم مِّن قَبْلِ أَن يَأْتِيَكُمُ الْعَذَابُ بَغْتَةً وَأَنتُمْ لاَ تَشْعُرُونَ * أَن تَقُولَ نَفْسٌ يَاحَسْرَتَي عَلَى‏ مَا فَرَّطتُ فِي جَنبِ اللَّهِ وَإِن كُنتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ»: (5) و از بهترين دستورهايي که از سوي پروردگارتان بر شما نازل شده پيروي کنيد. پيش از آنکه عذاب الهي ناگهان به سراغ شما آيد، در حالي که از آن خبر نداريد. مبادا کسي روز قيامت بگويد: افسوس بر من از کوتاهي‌هايي که در اطاعت فرمان خدا کردم و از مسخره‌کنندگان آيات او بودم.
کلمه «جنب الله» به قرينه آيه پيشين که به پيروي از بهترين دستورهاي نازل شده فرمان مي‌دهد، مي‌تواند به معناي اطاعت از دستورهاي الهي باشد. از سوي ديگر جنب در لغت همان‌گونه که بيان شد يا به معناي قرب است و يا به معناي جانب و ناحيه و از آنجا که خداوند از جسم منزه است، نمي‌توان «جنب الله» را به معناي جسماني آن تفسير کرد، بلکه مقصود از «فرّطت في جنب الله» کوتاهي نسبت به دستورهاي الهي است.
راغب مي‌نويسد: جنب به معناي عضو خاص (پهلو) است. سپس به سمت و ناحيه‌اي که پهلو در آن قرار گرفته اطلاق شده است، چنان که بقيه اعضا همانند يمين و شمال استعاره براي جانب و ناحيه‌اي که در آن قرار دارند، آورده مي‌شود و معناي جمله «فيِ جَنبِ اللهِ» به معناي اوامر و حدود الهي است. (6) مؤلف الميزان نيز پس از نقل کلام راغب مي‌نويسد: «جَنبِ الله» جانب و جهت خداوند است و آن عملي است که به سوي خدا بازمي‌گردد و بر بنده واجب است در مقابل خدا آن را انجام دهد و مصداق آن اين است که خداي يکتا را عبادت کند و نافرماني او ننمايد و تفريط در «جَنبِ الله» کوتاهي در انجام وظيفه است. (7) صاحب الکشاف نيز کلمه جنب را به معناي جانب و ناحيه مي‌داند و جمله «فَرَّطتُ فيِ جَنبِ اللهِ» را به کوتاهي در اطاعت و عبادت الهي تفسير مي‌کند. (8)

2. پهلو

خداوند متعال در ترسيم انسان‌هاي مسرف مي‌فرمايد: «وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِداً أَوْ قَائِماً فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَن لَمْ يَدْعُنَا إِلَى‏ ضُرٍّ مَسَّهُ كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ»: (9) هنگامي که به انسان زيان و ضرري برسد ما را در حالي که به پهلو خوابيده يا نشسته يا ايستاده است مي‌خواند، اما هنگامي که ناراحتي را از او برطرف ساختيم، چنان مي‌رود که گويي هرگز ما را براي حل مشکلي که به او رسيده بود نخوانده است؛ اين‌گونه براي اسرافکاران اعمالشان زينت داده شده است. کلمه «لِجَنبِهِ» در محل نصب است يا حال از فاعل «دَعَانَا» است؛ يعني وقتي زياني به انسان برسد ما را مي‌خواند در حالي که به پهلو خوابيده يا نشسته و يا ايستاده است يا اينکه حال از «الانسَانَ» باشد و عامل آن فعل «مسّ» باشد؛ يعني زماني که انسان را در حالي که به پهلو خوابيده يا نشسته يا ايستاده ضرر و زياني برسد ما را در آن حال مي‌خواند. (10) قرينه بر حال بودن «لِجَنبِهِ» اين است که «قَاعِداً أَوْ قَائماً» که حال است بر آن عطف شده است (11) و بيان اين سه حالت بيانگر جميع حالات انسان است. (12)
کلمه جنب در هيئت جمع که «جنوب» است، (13) به همين معنا آمده است؛ همانند سه آيه زير که در بيان صفات اولوالالباب آمده است:
1. «الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللّهَ قِيَاماً وَقُعُوداً وَعَلَى‏ جُنُوبِهِمْ». (14)
2. «يَوْمَ يُحْمَى‏ عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى‏ بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ»: (15) در آن روز که بر طلا و نقره‌هاي اندوخته شده در آتش جهنم آتش برافروخته مي‌شود و سپس با آن صورت‌ها و پهلوها و پشت‌هايشان را داغ مي‌کنند.
3. «تَتَجَافَى‏ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَطَمَعاً»: (16) پهلوهايشان از بسترها در دل شب دور مي‌شود و پروردگار خود را با بيم و اميد مي‌خوانند.

پي‌نوشت‌ها:

1. احمد فيومي؛ المصباح المنير؛ ج 1 و 2، ص 110.
2. خليل بن احمد فراهيدي؛ ترتيب کتاب العين؛ ج 1، ص 317.
3. محمد ازهري؛ تهذيب اللغة؛ ج 11، ص 117.
4. محمد فيروزآبادي؛ القاموس المحيط؛ ج 1، ص 142.
5. زمر: 55-56.
6. حسين راغب اصفهاني؛ مفردات الفاظ القرآن؛ ص 205.
7. سيدمحمدحسين طباطبائي؛ الميزان؛ ج 17؛ ص 282.
8. محمود زمخشري؛ الکشاف؛ ج 4، ص 137-138.
9. يونس: 12.
10. فضل بن حسن طبرسي؛ مجمع البيان؛ ج 5 و 6، ص 143. سيد محمدحسين طباطبايي؛ الميزان؛ ج 10، ص 22-23.
11. محمد فخر رازي؛ التفسير الکبير؛ ج 17، ص 42.
12. محمد قرطبي؛ الجامع لأحکام القرآن؛ ج 8، ص 202.
13. حسين راغب اصفهاني؛ مفردات الفاظ القرآن؛ ص 205. خليل بن احمد فراهيدي؛ ترتيب کتاب العين؛ ج 1، ص 317.
14. آل عمران: 191.
15. توبه: 35.
16. سجده: 16.

منبع مقاله :
منبع‌مقاله: کوثري، عباس؛ (1394)، فرهنگنامه تحليلي وجوه و نظائر در قرآن (جلد دوم)، قم: دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم، معاونت پژوهشي، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي، چاپ اول.
 
تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
فارابی: معمار عقلانیت و خرد در تمدن اسلامی
فارابی: معمار عقلانیت و خرد در تمدن اسلامی
رهبر معظم انقلاب اسلامی: آیت‌الله العظمی وحیدخراسانی حقّ عظیمی بر جامعۀ مؤمنین و حوزات علمیّه دارند
رهبر معظم انقلاب اسلامی: آیت‌الله العظمی وحیدخراسانی حقّ عظیمی بر جامعۀ مؤمنین و حوزات علمیّه دارند
حمله پهپادی سپاه علیه یک سامانه راداری آمریکا در پایگاه شیخ عیسی
play_arrow
حمله پهپادی سپاه علیه یک سامانه راداری آمریکا در پایگاه شیخ عیسی
تشکیل دیوار انسانی در ساحل سرخ هرمز
play_arrow
تشکیل دیوار انسانی در ساحل سرخ هرمز
سرلشکر عبداللهی: خودکفایی دفاعی مهم‌ترین درس جنگ بود
play_arrow
سرلشکر عبداللهی: خودکفایی دفاعی مهم‌ترین درس جنگ بود
سرلشکر عبداللهی: آمریکایی‌ها را تا قطب جنوب عقب می‌رانیم
play_arrow
سرلشکر عبداللهی: آمریکایی‌ها را تا قطب جنوب عقب می‌رانیم
درگذشت بازیکن ۱۶ ساله آرژانتینی پس از برخورد توپ به سر + فیلم
play_arrow
درگذشت بازیکن ۱۶ ساله آرژانتینی پس از برخورد توپ به سر + فیلم
بازدید کیم جونگ‌اون از پیست اسکی جدید در کره شمالی + فیلم
play_arrow
بازدید کیم جونگ‌اون از پیست اسکی جدید در کره شمالی + فیلم
دبیرکل ناتو: آمریکا ناچار است حضور نظامی خود در سراسر جهان را بازنگری کند + فیلم
play_arrow
دبیرکل ناتو: آمریکا ناچار است حضور نظامی خود در سراسر جهان را بازنگری کند + فیلم
تصاویر نزدیک از کشتی‌های هدف حمله سپاه در تنگه هرمز + فیلم
play_arrow
تصاویر نزدیک از کشتی‌های هدف حمله سپاه در تنگه هرمز + فیلم
تراکتورهای برقی بدون راننده در چین + فیلم
play_arrow
تراکتورهای برقی بدون راننده در چین + فیلم
گشت‌زنی قایق‌های تندروی نیروی دریایی سپاه در خلیج فارس + فیلم
play_arrow
گشت‌زنی قایق‌های تندروی نیروی دریایی سپاه در خلیج فارس + فیلم
یک نیمرو صبحانه متفاوت!
play_arrow
یک نیمرو صبحانه متفاوت!
خلاصه دیدار عراق یک - ایران یک
play_arrow
خلاصه دیدار عراق یک - ایران یک
برائت خانواده جانباختگان اتوبوس آبدانان از هنجارشکنان
play_arrow
برائت خانواده جانباختگان اتوبوس آبدانان از هنجارشکنان