آرامگاه خواجه ربيع

آرامگاه خواجه ربيع، واقع در مشهد. بقعه‌اي هشت ضلعي با چهار ايوان بزرگ در وسط ضلعهاي چهارگانه‌ي اصلي و چهار ايوان پشت بسته‌ي کوچکتر تزييني در چهار گوشه‌ي پخ بنا. در دو جانب ايوانهاي اصلي، اتاقهاي مربع شکلي ايجاد شده است. در گوشه‌هاي شمال غربي و جنوب شرقي راه‌پله‌هايي براي رفتن به بام بنا جاسازي شده است. طرح داخل بنا يک بيست ضلعي و به عبارت ديگر مربعي با چهار شاه نشين در چهار جانب است. از وسط ديوار پشت ايوانهاي چهارگانه‌ي اصلي، چهار ورودي به شاه‌نشينها راه مي‌يابد. ورودي اصلي عبارتست از يک ايوان بلند که در دو سوي آن دو طاقنما در پايين و بالا ايجاد شده که در وسط طاقنماها در ورودي و پنجره‌ي مستطيل شکلي جاسازي شده است. نماي خارجي بنا از تزيينات جالب و چشم‌گيري برخوردار است که عمده‌ي تزيينات آن بصورت معلقي انجام شده است. در اصل در زير ايوان اصلي، کاشيهاي زير رنگي نفيسي وجود داشته است. تزيينات زير سقف ايوان چه از نظر طرح و چه از نظر رنگ، از ترکيب و زيبايي فراواني برخوردار است. اسپر بالاي در ورودي و دو طرف آن کار گره‌ي زيبايي را عرضه مي‌دارد. بر روي اسپر ايوان شرقي نيز کار گره‌ي جالبي ديده مي‌شود. گنبد خواجه ربيع با گريو بلند و تزيينات کاشيکاري، به مجموعه‌ي بنا جلوه‌ي خاصي مي‌بخشد. گريو گنبد از پائين به بالا به شش باند و دوره تقسيم شده است. بر روي گريو دو کتيبه وجود دارد يکي بسيار عريض در مايه‌ي خط بنايي و ديگري به خط ثلث، که در بالاي آن قطار بندي زيبايي اجرا شده است. گنبد دوپوش بنا تا صحن بقعه داراي 18 متر ارتفاع است. درون بقعه نيز داراي تزيينات جالبي است که از آن جمله است دو کتيبه به خط عليرضا عباسي، يکي به تاريخ 1026ق و ديگري که بر روي سنگ کنده که از آثار زيباي دوران صفويه است در وسط باغي بزرگ و باصفا برپا شده است که بر جلوه‌ي آن مي‌افزايد. در منابع تاريخي از خواجه ربيع به نام ربيع بن خثيم (بر وزن قريش) ياد شده است. شخصيت مزبور از «تابعين» و يکي از هشت تن زاهدان نامدار تاريخ اسلام (زهاد ثمانيه) است. او دوست و تربيت يافته‌ي ابن مسعود، صحابي مشهور پيامبر اسلامي (صلي الله عليه و آله و سلم) است که در آغاز خلافت حضرت علي (عليه السلام) در ري حکومت داشت. در جنگ صفين با چهار هزار سپاهي ايراني به ياري حضرت علي (عليه السلام) شتافت و با معاويه به نبرد پرداخت. پس از آن از جانب حضرت امير (عليه السلام) به حکومت قزوين منصوب شد. سال درگذشت او را ميان سالهاي 61 تا 63ق نوشته‌اند. حضرت رضا (عليه السلام) براي اين شخصيت احترامي فراوان قائل بوده و به زيارت قبر او مي‌رفتند. بناي بقعه‌ي خواجه ربيع به درخواست شيخ بهائي و دستور شاه عباس به دست «الغ الرضوي خادم» صورت پذيرفته است. اين بنا به شماره‌ي 142 جزء فهرست بناهاي تاريخي ايران به ثبت رسيده است.
کتابنامه:
راهنماي خراسان، 142-143؛ بناهاي تاريخي خراسان، 43. منبع مقاله :
گروه نويسندگان، (1391) دائرةالمعارف تشيع، تهران: حکمت، چاپ اول.