آل شرقي

از خاندانهاي علمي شيعه در نجف اشرف که جمعي از علماي دين و فقها و ادبا از آن برخاسته‌اند. اين طايفه از ذريه‌ي شيخ محمدحسن (م1277ق) فرزند شيخ موسي بن حسن بن راشد بن نعمة بن حسين نجفي آل شرقي، از اکابر علماي نجف اشرف هستند. اين خاندان شاخه‌اي از عشيره‌ي فراعنه، و قبيله‌ي فراعنه تيره‌اي از عشيره‌ي بني خاقان، يکي از قبائل معروف عراق‌اند که در جنوب شرقي عراق بين بصره و کوفه پراکنده‌اند و جمعي از آنان در کنار نهر عراق و در کنار شط فرات در ناحيه‌ي سوق الشيوخ از استان منتفک ساکنند. بعضي از علماي اين خاندان عبارتند از: 1) شيخ موسي (م ح1250ق) فرزند حسن بن راشدبن نعمة بن حسين آل شرقي، بنيانگذار نهضت علمي اين خاندان در قرن 13 هجري و اولين شخص از اين خاندان که نجف اشرف را مسکن خويش قرار داد و اين سلسله را تأسيس نمود و به سمت روحانيت سوق داد. او از شاگردان سيدمهدي بحرالعلوم و شيخ جعفر صاحب کشف الغطاء است؛ 2) شيخ محمدحسن (م1277ق) فرزند شيخ موسي بن حسن بن راشد آل شرقي، مجدد نهضت علمي اين خاندان در نيمه‌ي قرن 13 هجري و از برجستگان تلامذه‌ي شيخ محمدحسن صاحب جواهر و داماد ايشان بود که از طرف او منصب فتاواي شرعيه را داشت. وي پس از استاد خود کرسي تدريس فقه و اصول را در نجف به خويش اختصاص داد و صاحب رساله‌ي علمي و فتوي شد و جمعي از مؤمنين بعد از صاحب جواهر به وي رجوع مي‌نمودند. از آثار اوست: شرح شرايع در چهار جلد. از مشهورترين فرزندان او شيخ محمد و شيخ احمد و شيخ يوسف و شيخ محمدرضا و شيخ محمدعلي و شيخ جعفر (نوه‌ي صاحب جواهر) اند و همگي از اکابر علماي اماميه بشمار مي‌آيند؛ 3) شيخ محمد (م1297ق) فرزند شيخ محمدحسن بن شيخ موسي بن حسن بن راشد نجفي آل شرقي، از اکابر علماي نجف است. وي از تلامذه‌ي پدر خويش بود او و چند تن از برادرهايش از جمله شيخ احمد و شيخ يوسف از همسر اول شيخ محمدحسن آل شرقي هستند نه از همسر دوم وي که دختر صاحب جواهر است. شيخ محمد پس از پدر خود در امامت و امور شرعيه قائم مقام وي شد و مؤلفات پدر خويش از آن جمله کتاب شرح شرايع را در حيات وي پاکنويس نمود. وي داراي دو فرزند ذکور بوده به نامهاي شيخ عبدعلي (1275-1341ق) عالم جليل از تلامذه‌ي پدر خويش و شيخ حبيب (1284 -1346 ق)؛ 4) شيخ احمد فرزند شيخ محمد حسن بن شيخ موسي نجفي آل شرقي، از علماي نجف و از تلامذه‌ي پدر خويش بود که پس از برادر خود شيخ محمد رهبري اين خاندان را در دست داشت و زعيم قبيله‌ي آل فراعنه و از ائمه‌ي جماعت در صحن مطهر حضرت اميرالمؤمنين (عليه السلام) بود، او داراي يک فرزند ذکور بوده به نام شيخ محمدحسن. شيخ احمد در اوائل قرن چهاردهم هجري درگذشت و در حجره‌ي مسجدالخضراء دفن گشت که بعداً در راهرو مسجدالخضراء واقع شد؛ 5) شيخ جعفر (1259 -1309يا1310ق) فرزند شيخ محمدحسن بن شيخ موسي ابن حسن بن راشد آل شرقي، مجدد نهضت علمي اين خاندان در مطلع قرن چهاردهم هجري و از بزرگان علماي شيعه است، از حوزه‌ي درس پدر خويش و شيخ محمدحسين کاظمي و شيخ ميرزا حبيب الله رشتي و شيخ محمدطه نجف و آخوند ملامحمد کاظم خراساني بهره‌مند گشت تا اينکه به درجه‌ي عالي اجتهاد رسيد. او از علما و شعراي بزرگ عراق و نامزد مرجعيت عظماي شيعه بود. وي سبط شيخ محمدحسن صاحب جواهر است و همسر او دختر شيخ عبدعلي فرزند صاحب جواهر دائي اوست. از آثار وي کتاب فقه؛ اصول و ديوان شعر را مي‌توان نام برد، وي پدر شيخ علي آل شرقي (130-1384ق) است که عالمي جليل و شاعر و حقوقدان و سياستمداري بزرگ است و به منصب وزارت هم رسيده است. وي از محضر درس ملامحمد کاظم خراساني و سيد محمدکاظم يزدي و ميرزا حسين نائيني سالها بهره‌مند گشت. شيفته‌ي ادبيات و شعر بود و از اکابر شعراي عراق گشت. وي رياست دادگاه شرعيه‌ي بصره را در دست گرفت، سپس عضو مجلس تمييز شرعيه در بغداد گشت و بعد رئيس اين دادگاه شد و به نمايندگي مجلس اعيان رسيد، سپس سالها وزير مشاور بود. داراي مؤلفات و مقالاتي زياد است از جمله ذکري السعدون که در سال 1348ق چاپ شد؛ عواطف و عواصف در سال 1953م به چاپ رسيد؛ الغامر و العامر في العراق؛ قيد الفصيح و صيدالشوارد.
کتابنامه: اعلام العراق، 208/1؛ الذريعه، 9، ق518/2، 320/13؛ ريحانة الادب، 204/3؛ شعراء الغري، 54/2، 3/7؛ الکرام البررة، 81/1، 358؛ ماضي النجف، 392/2-398؛ معجم المؤلفين العراقين، 424/2؛ نقباء البشر، 282/2، 1367/4؛ نهضة العراق الاديبة، 276.
منبع مقاله :
گروه نويسندگان، (1391) دائرةالمعارف تشيع، تهران: حکمت، چاپ اول