معرفی شیرخشت و خواص درمانی آن

شیرخشت یکی دیگر از انواع مان‌ها است که از گونه‌های مختلف درختان و گیاهان که مان تولید می‌کنند به دست می‌آید. نوع تجارتی و مرغوب شیرخشت از درخت زبان گنجشک گل گرفته می‌شود. از نظر طبیعتِ شیرخشت بین حکمای طب سنتی و کارشناسان گیاهان دارویی اختلاف نظر وجود دارد. عده‌ای طبیعت آن را سرد و معتدل دانسته و عده‌ای دیگر طبیعت آن را کمی گرم و از نظر رطوبت و یبوست معتدل می‌دانند.

نام علمی:

Fraxinus ornus L.، نام فرانسه درخت Ornier و نام انگلیسی آن Flowering ash می‌باشد. نام‌های دیگر آن به فارسی، عربی و در کتب طب سنتی، زبان گنجشک، لسان العصفور المزهره و دیش نامیده شده است.
نام فرانسه شیرخشت Manne purgative و نام انگلیسی آن Purgative manna می‌باشد. نام‌های دیگر آن به فارسی و در کتب طب سنتی، شیرخشت، شیرخشک، شیر خاشاک و گپ شیر نامیده شده است.

تیره گیاه:

زیتون Oleaceae

نوع گیاه:

درخت

مشخصات ظاهری درخت:

درختی است به ارتفاع حدود 5 متر، برگ‌های متقابل آن، شانه‌ای مرکب و دارای 7 تا 15 برگچه بیضی شکل با دندانه‌های ریز و کمی نوکدار، در انتهای شاخه‌ها، گل دهنده و گل‌های آن مجتمع به صورت خوشه‌ای با گلبرگ‌های سفید می‌باشند. میوه‌اش دراز، باریک، بالدار و شبیه زبان گنجشک است و محتوی یک دانه می‌باشد.

مشخصات ظاهری شیرخشت:

در اثر نیش زدن حشره‌ای به نام Cicata orni L. به شاخه‌های درخت زبان گنجشک گل یا ایجاد شکافی عرضی یا عمقی با چاقو و تبر به قسمت‌های پایین تنه و ساقه‌های درخت، شیرخشت با کیفیت تجارتی و مرغوب به خارج درخت ترشح می‌شود. رنگ آن سفید مایل به زرد یا قهوه‌ای و به صورت دانه‌های نخود متبلور است. بوی آن نامطبوع و کمی تهوع‌آور بوده و طعم آن ابتدا شیرین و مطبوع است و در دهان خوب حل شده و ایجاد برودت یا سردی مخصوص می‌کند. قیمت این نوع شیرخشت (مان) نسبت به دیگر مان‌ها بیشتر است. شیرخشت به دست آمده از درخت زبان گنجشک گل در حدود 90 درصد شیرخشت مصرفی در جهان می‌باشد و از نظر شکل ظاهری به صورت‌های اشکی متبلور، سوراخ‌دار، تخته‌ای یا تکه‌ای عرضه می‌شود.

رویش جغرافیایی:

درخت زبان گنجشک گل که مولد شیرخشت نوع مرغوب می‌باشد در مناطق مدیترانه‌ای، اغلب مناطق ایتالیا و سیسیل انتشار دارد. در ضمن این درخت در بعضی از مناطق ایران نیز به صورت پرورشی کاشته می‌شود.

طبیعت:

از نظر طبیعتِ شیرخشت بین حکمای طب سنتی و کارشناسان گیاهان دارویی اختلاف نظر وجود دارد. عده‌ای طبیعت آن را سرد و معتدل دانسته و عده‌ای دیگر طبیعت آن را کمی گرم و از نظر رطوبت و یبوست معتدل می‌دانند.

ترکیبات شیمایی و مواد موجود در شیرخشت:

در شیرخشت مترشحه از درختان زبان گنشجک گل و معمولی، گلیکوزید و گلوکوز، دکستروز، ساکارز، مانیت و مقدار کمی ماده چرب، مانیتول، سیکورین، اسکولین، صمغ، تانن و اسانس تشخیص داده شده است.

نحوه مصرف:

رایج‌ترین نحوه مصرف شیرخشت، حل کردن آن در آب گرم می‌باشد.

خواص درمانی:

نرم کننده سینه و خلط‌آور، مسهل صفرا و اخلاط و مقوی کبد، تصفیه کننده خون و برطرف کننده خشونت سینه و حلق، ضد تب و رفع کننده زردی نوزادان در بدو تولد، تقویت کننده احشاء داخل شکم و نرم کننده، مغذی و حفظ کننده بدن در برابر تشعشات اتمی، از بین برنده خشونت شش‌ها و کاهنده حرارت معده، قلب و کبد می‌باشد. در ضمن برای بیماری‌های دستگاه تنفسی، معده و روده‌ها، برونشیت، سرفه، عطش و برخی از ناراحتی‌های کودکان بخصوص یبوست نیز مفید است. مصرف شیرخشت هیچ‌گونه ضرری ندارد حتی خانم‌های باردار، مادران شیرده و کودکان نیز می‌توانند از آن استفاده کنند. برای رفع زردی نوزادان یک گرم شیرخشت را در کمی آب جوشیده‌ی سرد شده حل کرده و سه بار در روز به نوزاد بخورانید.
منبع مقاله :
صانعی، صمصام؛ (1395)، طبّ الصمصام -آشنایی با بیش از 400 نوع از گیاهان دارویی- (جلد دوم)، تهران: انتشارات حافظ نوین، چاپ اول.