بخشایش یا عطاء در قرآن

نویسنده: دانیِل پترسن
مترجم: امیر مازیار
عفو کردن یا صفت رحمانیت. همه‌ی 114 سوره‌ی قرآن به جز یک سوره (توبه) با عبارت «بسم الله الرحمن الرحیم» (به نام خداوند بخشاینده‌ی بخشایشگر) آغاز می‌شوند و در همه‌ی قرآن منتشر است، مانند آیه‌ی 276 بقره: «خداوند هیچ کس را جز به قدر توانایی‌اش تکلیف نمی‌کند. آنچه [از خوبی] به دست آورده به سود او و آنچه [از بدی] به دست آورده به زیان اوست. پروردگارا، اگر فراموش کردیم یا به خطا رفتیم بر ما مگیر. پروردگارا، آنچه تاب آن نداریم بر ما تحمیل مکن و از ما درگذر و ما را ببخشای و بر ما رحمت آور». (نک. طبری، تفسیر، 159/3) بخشایش خداوند، نظیر اراده‌ی او، گسترده و آزادانه است. او هر که را بخواهد می‌بخشاید (بقره: 284؛ آل عمران: 129؛ مائده: 18، 40 و 118؛ توبه: 15و 27؛ فتح: 14). «پروردگار تو دارای مغفرت و دارنده‌ی کیفری پردرد است» (فصلت: 43). او کسانی را که در عبادتش خدایان دیگر را شریک سازند نخواهد بخشید- مؤمنان نباید از بت‌پرستان درگذرند (توبه: 113). خداوند کسانی را که از دیگران درمی‌گذرند دوست می‌دارد (آل عمران: 134؛ نک. طبری، تفسیر، 438/3) و قرآن مؤمنان را تشویق می‌کند که همنوعان خود را ببخشایند (نک. حجر: 85). در واقع، هرچند نه به صراحت عهد جدید (مثلاً در متّی 5: 7؛ 6: 12 و 14-15؛ 7: 1-2)، به نظر می‌رسد که در قرآن بخشایش دیگران از جانب خدا دست کم به طور بالقوه با بخشایش دیگران از جانب آنها پیوند دارد (نور: 22؛ تغابن:14). البته در نهایت، بخشایش گناهان صرفاً در اختیار خداوند است: «اوست کسی که توبه را از بندگان خود می‌پذیرد و از گناهان درمی‌گذرد» (شوری: 25؛ نک. آل عمران:125؛ توبه: 104). خداوند «بهترین آمرزندگان است» (اعراف: 155؛ نک. طبری، تفسیر، 78/6)، «گناه بخش و توبه‌پذیر» است (غافر: 3). واژه‌ی «غفّار» نود و شش بار در مقام اسم یا صفت خداوند به کار رفته است که معنای تقریبی آن «بسیار بخشاینده» است. واژه‌های اساساً مترادف «توّاب» و «عفُوّ»، در مجموع پانزده بار در قرآن به کار رفته‌اند، و چنان‌که اشاره شد، استعمال رحمان/ رحیم بسیار گسترده است (درباره‌ی تفاوت معانی «عفو»، «مغفره» و «رحمه» نک. رازی، تفسیر، 150/7 ذیل بقره: 286).
بخشایش خداوند، نظیر اراده‌ی او، گسترده و آزادانه است. او هر که را بخواهد می‌بخشاید (بقره: 284؛ آل عمران: 129؛ مائده: 18، 40 و 118؛ توبه: 15و 27؛ فتح: 14). «پروردگار تو دارای مغفرت و دارنده‌ی کیفری پردرد است» (فصلت: 43). او کسانی را که در عبادتش خدایان دیگر را شریک سازند نخواهد بخشید- مؤمنان نباید از بت‌پرستان درگذرند (توبه: 113)- اما پذیرای بخشایش هر چیزی غیر از آن است (نساء: 48و 116). و در واقع، او «چیزهای بسیاری» را می‌بخشاید (شوری: 30 و34). «آنان که از گناهان بزرگ و زشت‌کاری‌ها، جز لغزش‌های کوچک، خودداری می‌ورزند پروردگارت نسبت به آنها فراخ آمرزش است» (نجم: 32). خداوند کسانی را که از سر جهل مرتکب گناه شوند اما به سرعت آن را تدارک کنند می‌بخشاید (نساء: 17). اما کسانی را که از ایمان سر باز زنند (نساء: 168؛ توبه: 80؛ منافقون:6-5) و بر انجام کارهای بد اصرار ورزند (نساء: 18) نخواهد بخشید و کسی را که مکرر ارتداد ورزد ممکن نیست ببخشاید (نساء: 137). برای به دست آوردن بخشایش خدا باید به او ایمان آورد (نک. انفال:38؛ احقاف: 31؛ محمد:34). در قصص قرآن افراد گوناگونی بخشایش خداوند را می‌جویند و به مؤمنان توصیه شده که برای به دست آوردن بخشایش خدا دعا کنند (مثلاً هود: 3، 52، 61 و 90؛ مزمل: 20؛ نصر: 3). در واقع، به فرمان خداوند (آل عمران: 159) خود محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) برای دیگران طلب بخشایش می‌کند (چنان‌که در نساء: 64؛ نک. طبری، تفسیر، 160/4). صیغه‌ی امر فعل «غَفَر» هفده بار در قرآن به کار رفته است و گویندگان آن مستقیماً از خداوند تقاضای بخشایش می‌کنند. نمونه‌ی مثالی قرآن از بخشایش انسان‌ها از جانب خدا بخشایش آدم پس از نافرمانی است، که نتیجه‌ی آن نبود مفهوم گناه ذاتی در اسلام است.
بخشایش خدا بهتر از ثروت است (آل عمران: 157). در واقع، بخشایش از جمله برکت‌های بزرگ و اغلب بازگو شونده‌ی بهشت است (بقره: 221 و268؛ آل عمران: 136؛ نساء: 96؛ مائده: 9؛ انفال: 4 و 74؛ هود: 11؛ حج: 50؛ نور: 26؛ احزاب: 35؛ سبأ: 4؛ فاطر: 7؛ یس: 11؛ محمد: 15؛ فتح: 21؛ حجرات: 3؛ حدید: 20؛ ملک: 12). اما بزرگ‌تر از این بخشایش لطف‌آمیز و بی‌حساب خداوند امید نهایی انسان است (اعراف: 23و149؛ هود: 47). نیز نک. رحمت.
منابع تحقیق:
خواننده گرامی! منابع مقاله را در نسخه ی چاپی ملاحظه فرمایید.
منبع مقاله :
مک اولیف، جین دَمن؛ (1390)، دائرةالمعارف قرآن (جلد اول آ-ب)، ترجمه‌ی: حسین خندق آبادی، مسعود صادقی، مهرداد عباسی، امیر مازیار، تهران: انتشارات حکمت.