سيماي قرآن در اشعار سنايي
نويسنده: مهدي سلطاني
مقدمه
تصويرپردازي هاي قرآني در اشعار سنايي
گفته در گوش جانش حاجب بار
کاي شهنشه، سر از گليم برآر (1)
2. کفر و دين هر دو در رهت پويان
کفر، خلاف ايمان است. اگر بگوييم ايمان، بر زبان آوردن شهادتين است، کفر، ناگفتن آن خواهد بود و اگر ايمان را عبارت از معرفت خدا و اعتقاد به نبوت پيامبر(ص) و معاد بگيريم، کفر، اعتقاد نداشتن بدين امور است. در اينجا منظور از کفر و دين، کافر و مؤمن است. از ديد قرآن، همه ي موجودات، - چه در عالم ملک و چه در عالم ملکوت - به تسبيح خداوند مشغولند:
«و ان من شيء الا يسبح بحمده؛ و هيچ چيز نيست مگر اينکه در حال ستايش، تسبيح او مي گويد» و همه ي حرکت ها تکوينا و تشريعا در نهايت به جانب او ختم مي شود. (سوره ي اسراء، آيه ي 44)
«و لله ملک السموات و الارض و الي الله المصير؛ و فرمانروايي آسمان ها و زمين از آن خداست، و بازگشت [همه] به سوي خداست». و همه در طلب اويند و او را مي جويند. (سوره ي نور، آيه ي 42)
3. همه از صنع اوست کون و فساد
کون: پيدايش صورتي است در ماده که قبلا نبوده است.
فساد: از بين رفتن صورت است از ماده.
موجودات جهان همواره درمعرض تغيير و تحول اند. پيدايش و از بين بردن موجودات کار حق است؛ چون همه از اويند و به سوي او بازمي گردند.
مصرع دوم اين بيت، به آياتي چون: «انا لله و انا اليه راجعون؛ ما از آن خدا هستيم و به سوي او بازمي گرديم.» (سوره ي بقره، آيه ي 156) و «الي الله ترجع الامور؛ و [همه] کارها به سوي خدا بازگردانده مي شود.» (سوره ي آل عمران، آيه ي 109) اشاره دارد.
4. هست ها تحت قدرت اويند
مصراع دوم بيت، اشاره به اين مضمون قرآني دارد که خداوند در همه جا هست و همه در جوار او هستند: «نحن اقرب اليه من حبل الوريد؛ و از شاهرگ [او] به او نزديک تريم». (سوره ي ق، آيه ي 16) و «فأينما تولوا فثم وجه الله؛ پس به هر سو رو کنيد، آنجا روي [به] خداست.» (سوره ي بقره، آيه ي 115)
و اين مقام قرب، هر چند همه مردمان را حاصل است، اما عام مردم از اين نزديکي بي خبرند و لذا دست به آسمان برمي دارند و حق را از دور فرا مي خوانند.
در حديثي از امام علي (ع) نقل است که فرمود: «لم اعبد ربا لم اره؛ خدايي را که نبينم نمي پرستم». (5)
5. همه زو يافته نگار و صور
مصراع اول از مضامين آيات: «و صورکم فاحسن صورکم، و شما را صورتگري کرد و صورت هايتان را نيکو آراست». (سوره ي تغابن، آيه ي 3)
«و لقد خلقناکم ثم صورناکم؛ ما شما را خلق کرديم و سپس به شما شکل و صورت بخشيديم» (سوره ي اعراف، آيه ي 7) اقتباس شده است و بدين معني است؛ هر آن چه در عالم وجود است و هر ترکيبي از هيولا (7) و صورت دارد از برکت عنايت او پديد آمده است.
6. تو خزينه نهي نيابي باز
جوهر تکامل انسان ايثار است، ايثار مال و جان و هستي. همچنان که در قرآن آمده است: «لن تنالوا البر حتي تنفقوا مما تحبون؛ هرگز به خير و خوبي نمي رسيد، مگر آن که از آن چيزي که دوست مي داريد ببخشيد.» (سوره ي آل عمران، آيه ي 92)
برکت ثروت در اندوختن و انباشتن آن نيست، بلکه در ايثار و انفاق آن، در راه خداست. حکيم سنايي علاوه بر بهره برداري از آيه ي مذکور، به نحو احسن از آيه ي «و انفقوا مما جعلکم مستخلفين فيه؛ و از آن مال که خدا شما را وارث آن گردانيده است انفاق مي کنيد.» (سوره ي حديد، آيه ي 7)، نيز استفاده نموده است.
7. نه چون ادريس پوستين بفکند
بيت اشاره به آيه ي «و اذکر في الکتاب ادريس انه کان صديقا نبيا و رفعنا مکانا عليا؛ و در اين کتاب از ادريس ياد کن که او پيامبر راستگويي بود و [ما] او را به مقامي بلند ارتقا داديم». (سوره ي مريم، آيات 56-57) گويند شبي عزرائيل ميهمان او شد. او از عزرائيل خواست که بهشت و دوزخ را به او نشان دهد و عزرائيل اين کار را انجام داد ولي همين که ادريس (ع) بعد از مشاهده دوزخ، وارد بهشت شد، ديگر از آن بيرون نيامد. عزرائيل فرمان داد که بيرون آي و او گفت: «هر که وارد بهشت شد هرگز بيرون نيامد». (10)
در اين بيت «پوستين افکندن»، کنايه از ترک تعلقات دنيوي است. مفهوم بيت: مگر نه اين است که وقتي ادريس، پوستين تعلقات مادي را از خود دور افکند. دروازه ي بهشت را به روي خويش بسته نديد و بي هيچ مانع وارد آن شد؟
8. شب او همچو روز روشن شد
مصراع دوم اين بيت اشاره به اين آيه از قرآن مجيد دارد: «قلنا يا نار کوني بردا و سلاما علي ابراهيم؛ گفتيم: اي آتش، براي ابراهيم سرد و بي آسيب باش. (سوره ي انبياء، آيه ي 69)
9. روح چون دم ز بحر روحاني
پوستين را به اولين منزل
بفرستيد سوي گازر دل (12)
مقصود از روح، عيسي (ع) و مراد از لطف رباني، عنايت الهي حضرت حق بر وارد شدن روح القدس يعني عيسي (ع) بر حضرت مريم (س) است و اشاره به اين آيه قرآني دارد:
«فارسلنا اليها روحنا فتمثل لها بشرا سويا؛ ما روح خود را بر او در صورتي زيبا مجسم ساختيم». (سوره ي مريم، آيه ي 17)
10. گل دل را ز لطف جان سر کرد
اين بيت به زنده شدن مردگان توسط حضرت عيسي (ع) و بيان معجزه آن حضرت در مقام روح بخشيدن به پرنده ي گلي اشاره دارد و برگرفته از آيه قرآني: «اني قد جئتکم بأيه من ربکم اني اخلق لکم من الطين کهيئه الطير فأنفخ فيه فيکون طيرا باذن الله و أبريء الأکمه و الأبرص؛ من از گل براي شما [چيزي] به شکل پرنده مي سازم، آن گاه در آن مي دمم، پس به اذن خدا پرنده اي مي شود؛ و به اذن خدا نابينايان مادرزاد و پيس را بهبود مي بخشم...» است. (سوره ي آل عمران، آيه ي 49)
11. اوست بر کفر چون گرفت شتاب
هر چند که پيامبر (ص) مهتاب گونه، طبعي ملايم و آرام داشت، اما در مصاف کافران عاصي آنان را متلاشي و نابود مي کرد، به همان سان که نور لطيف ماه، کتان را تباه مي کند.
اين بيت اشاره دارد به آيه شريفه: «... أشداء علي الکفار رحماء بينهم؛... بر کافران سخت گير [و] با همديگر مهربانند...» (سوره ي فتح، آيه ي 29)
12. بازگشتم به نعمت سيد قاب
قاب: کنايه از آياتي است که در شأن معراج حضرت رسول اعظم (ص) نازل شده است.
«ثم دنا فتدلي. فکان قاب قوسين أو أدني؛ سپس [در شب معراج پيامبر به عرش] نزديک و نزديک تر شد، تا [فاصله اش با افق اعلي] به قدر [فاصله] دو [انتهاي] کمان يا کم تر از آن شد.» (سوره ي نجم، آيات 8 و 9)
13. تو ز وي روز عرض نان خواهي
روز عرض، روز قيامت است و برگرفته از اين آيه: «و يوم يعرض الذين کفروا علي النار...؛ و روزي که آنهايي که کفر ورزيده اند، بر آتش عرضه مي شوند...» (سوره ي احقاف، آيه ي 20)
مصراع دوم اين بيت برگرفته از اين آيه است: «مثل الجنه التي وعد المتق ون فيها نهار من ماء غير آسن و أنهار من لبن لم يتغيره طعمه و النهار من خمر لذه للشاربين و أنهار من عسل مصفي و...؛ مثل بهشتي که به پرهيزگاران وعده داده شده، [چون باغي است که] در آن نهرهايي است از آبي که [رنگ و بو و طعمش] برنگشته؛ و جوي هايي از شير که مزه اش دگرگون نشود؛ و رودهايي از باده اي که براي نوشندگان لذتي است و جويبارهايي از انگبين ناب...» (سوره ي محمد (ص)، آيه ي 15)
14. زان رباده بهتر ز مي خوارست
وقت را آخرش اگر چربست
با خداي و رسول در حربست (17)
رباخوار از شراب خوار فرومايه تر است، چون او مروت و جوانمردي را از ميان مي برد و هر چند که فعلا زندگي را با شادي و تنعم سپري مي کند اما در اصل با خدا و رسول (ص) در جنگ است. اشاره به آيه ي: «... و ذروا ما بقي من الربا ان کنتم مؤمنين فان لم تفعلوا فاذنوا بحرب من الله و رسوله...؛ اگر مؤمنيد آنچه از ربا باقي مانده است واگذاريد. و اگر [چنين] نکرديد، بدانيد به جنگ با خدا و فرستاده ي وي برخاسته ايد...» (سوره ي بقره، آيات 278-279)
پي نوشت :
1- سنايي، ديوان اشعار، ص 207.
2- حديقه الحقيقه سنايي، ص 60، بيت 13.
3- همان، ص 61، بيت 7.
4- همان، ص 65، بيت 1.
5- کليني، اصول کافي، ص 98.
6- حديقه الحقيقه سنايي، ص 68، بيت 2.
7- هيولا لفظي است يوناني به مفهوم اصل و ماده و در اصطلاح فلسفه آن جوهر است در جسم که آن چه را بر جسم عارض مي شود از اتصال و انفصال مي پذيرد و آن محل است براي صورت جسمي و صورت نوعي.
8- حديقه الحقيقه سنايي، ص 76، بيت 16.
9- همان، ص 79، بيت 10.
10- حيب السير، خواندمير، ج 1.
11- حديقه الحقيقه سنايي، ص 79، بيت 12.
12- همان، ص 80، بيت 1 و 2.
13- سنايي، همان، ص 80، بيت 8.
14- حديقه الحقيقه سنايي، ص 216، بيت 15.
15- سنايي، همان، ص 217، بيت 9.
16- سنايي، همان، ص 335، بيت 12.
17- سنايي، همان، ص 367، بيت 19 و ص 368، بيت 1.
