تجلی عاشورا در ادبیات و هنر دینی

کربلاو حوادث مربوط به آن در اشعار شاعران پارسی، خصوصاً شاعران شیعی نمود بسیاری دارد.که در این مقاله به طرح موضوع عاشورا در ادبیات دینی و همچنین به نگرش های گوناگون ادبی در زمینه تحلیل عاشورا میپردازیم.
يکشنبه، 5 آبان 1398
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
تجلی عاشورا در ادبیات و هنر دینی

تاملى بر ادبیات عاشورا و هنر دینى

داستان نهضت‏ حسینى و قصه جانسوز ایثار و شهادت حضرت امام حسین ( علیه‏السلام) و یاران وفادارش، آن چنان بر قلب‏ها تاثیر گذارده که پس از گذشت چهارده قرن از آن حادثه عظیم، غبار کهنگى و فراموشى را بر خود ندیده است .

گویى هر سال با حلول هلال محرم، خون پاک شهیدان کربلا، در رگ‏هاى تاریخ جوششى تازه مى ‏یابد و عاشقان دلسوخته را شوریده‏ تر و تشنگان حقیقت را شیفته‏ تر مى ‏سازد .

از این رهگذر، هنرمند مى ‏کوشد تا با الهامات مذهبى به تبیین شکل‏هاى هنرى این حادثه بپردازد و با ایجاد رابطه عمیق بین ریشه‏ هاى اصلى و خاستگاه واقعه، با اثر هنرى خویش رابطه ‏اى ناگسستنى ایجاد کند .

براى بررسى چگونگى این رابطه و طرح موضوع عاشورا در ادبیات دینى، باید فرایندى را در تولید این نوع ادبیات در نظر گرفت که عبارت است از:

1) دریافت مؤلف از موضوع

2) آگاهى مؤلف از پیش فهم‏هاى مخاطب .

1) اگر چه در بدو ورود، این بحث (دریافت مؤلف از موضوع) ساده به نظر مى‏ رسد، اما تامل و دقتى شایسته را مى‏ طلبد .

این دریافت چگونه شکل مى‏ گیرد؟ بدیهى است که بخشى از آن نتیجه آگاهى‏ ها و شناخت پیشین نویسنده از موضوع مى‏ باشد .

خواندن کتاب‏ها، شنیدن سخنرانى‏ها، تعزیه‏ ها. اما این آگاهى ‏ها براى دریافت و شناخت نویسنده از موضوع کافى نیست، بلکه پرسش‏هاى او، از ذهن و ضمیر خود، در این زمینه، اهمیت ‏بسیار دارد .

مطالبات ما از عاشورا چیست؟ ما از نهضت و انقلاب حسینى چه مى‏ خواهیم؟ باید از کدام جنبه به عاشورا نگریست و آن را براى مخاطب بیان کرد؟ این گونه پرسش‏ها، نگرش ما نسبت ‏به موضوع (عاشورا) و متنى که مى‏ نویسیم را مشخص مى‏ کند .

«باید بدانیم هر نویسنده ‏اى، براساس ذهنیات خود، تعریفى از عاشورا دارد; ممکن است ‏یکى عاشورا را واقعه‏ اى صرفا تاریخى بداند، دیگرى آن را اسطوره بپندارد، سومى ایدئولوژى و چهارمى تجربه‏ اى قدسى .

در یک تقسیم بندى اجمالى، مى‏ توان نگرش‏هاى گوناگون را در زمینه تحلیل عاشورا چنین برشمرد:

الف) عاشورا به مثابه تجربه‏اى قدسی;

ب) عاشورا به مثابه واقعه‏اى صرفا تاریخی;

ج) عاشورا به مثابه رفتارى دینی;

د) عاشورا به مثابه یک آیین;

ه) عاشورا به مثابه یک اسطوره .

نوع نگرش ما، اساس رویکردمان نسبت‏ به عاشورا در متن ادبى است . وقتى کسى عاشورا را نوعى تجربه قدسى تعریف کند، رویکرد عرفانى را پذیرفته است .

از نظر او، عاشورا منبع عظیمى براى تجربه‏ هاى عرفانى و کشف و شهود است . شعر معروف عمان سامانى مبین چنین نگرشى است .

نویسنده ‏اى که عاشورا را صرفا واقعه ‏اى تاریخى بداند، هیچ گرایش عاطفه ‏اى با موضوع ندارد . او بدون هیچ گرایش پیشین به عاشورا، از مایه ‏هاى حماسى یا جنبه ‏هاى دیگر آن استفاده مى‏ کند .

پذیرفتن عاشورا به مثابه شکلى از رفتار دینى، در چارچوب رویکرد ایدئولوژیک به دین قابل تبیین است . در این رویکرد، عاشورا سرمشقى مى‏ شود براى الگوبردارى در زمان آینده .

در جنبه آیینى قائل شدن براى عاشورا، در واقع توجهى به حادثه عاشورا نمى ‏شود، بلکه بزرگداشت این روز مدنظر قرار مى‏ گیرد .

به عبارت دیگر، برخوردهاى مردم با عاشورا به عنوان تعریف از آن پذیرفته مى‏ شود . تاکید بر تعزیه، برگزارى مراسم عزادارى و ... با چنین تعریفى صورت مى‏ گیرد (شاید فیلم «هانیه‏» به کارگردانى کیومرث پوراحمد، نمونه خوبى براى نشان دادن این تعریف و رویکرد باشد) .

تعریف اسطوره از عاشورا دو صورت دارد; یکى اسطوره پنداشتن عاشوراست و دیگرى افزودن مطالب غیر واقعى به اصل واقعه، که صورت اول چندان رواج ندارد، اما برخورد دوم بسیار جدى است‏» . 

(1)در تحریف‏ها و انحرافاتى که در طول تاریخ نسبت ‏به حادثه کربلا انجام گرفته، قابل مشاهده است .

2) آگاهى مؤلف از پیش فهم ‏هاى مخاطب در زمینه موضوع، شاید از پیچیده‏ ترین مباحثى است که در زمینه مخاطب‏ شناسى مطرح است، که به خودى خود، با شناخت مخاطب هم ارتباط پیدا مى‏ کند .

دریافت این آگاهى چگونه امکان‏ پذیر مى ‏شود؟

از یک سو رسیدن به این شناخت‏به طور کامل و مطلق امکان‏ پذیر نیست، از سوى دیگر، صرف نظر کردن از این موضوع یا به عبارتى، پاک کردن صورت مساله نیز بدون جستجوى لازم امرى است ناپسند .

یکى از این راه حل‏ها، استفاده از روش آزمون و خطاست . با در نظر گرفتن کتاب‏هایى که استقبال مخاطبان را در پى داشته (مشروط بر این که بازار کتاب‏ها بازارى طبیعى باشد)، و دوم این که در جستجویى مقدماتى، دستیابى به کتاب‏هایى که اکثر مخاطبان آن‏ها را خوانده باشند . (2)
 
با نگاهى گذرا به کتاب‏هایى که پیرامون واقعه عاشورا به نگارش درآمده، درمى‏ یابیم که اکثریت نویسندگان ما در زمینه ادبیات داستانى، در این زمینه، نگاهى شکل گرایانه داشته‏ اند .
 
مثلا بیان دلاورى ‏ها و رشادت‏هاى امام ( علیه‏ السلام) و یاران آن حضرت، در حادثه کربلا، که به عنوان بهترین شکل دین‏دارى معرفى شده، به نوعى با جهان امروز و وقایع عصر حاضر شبیه سازى شده است .

نهضت امام خمینى (ره) و جریان انقلاب اسلامى و همچنین جنگ تحمیلى، فضاى بسیار مناسبى براى این شبیه سازى بوجود آورد که ما تبلور این شبیه سازى را در شعارهاى مردم مى ‏توانیم مشاهده کنیم که به واقع، در همه شبیه سازى‏ ها، به نوعى اندیشه «کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا» متجلى است .
 
با توجه به مطالب ذکر شده، هنگامى که مى ‏خواهیم از وقایع و رویدادهاى تاریخى - دینى براى زندگى امروز الگوبردارى کنیم، باید مواظب باشیم که به ورطه شکل گرایى کشیده نشویم .
 
شکل گرایى، ما را از درک پیام‏ها و معانى نهفته در وقایع و رویدادها غافل مى‏ کند و باعث الگوبردارى ثابت ما در آینده مى‏ شود .
 
عاشورا سلسله ‏اى از رویدادها و اتفاق‏هایى به هم پیوسته و منسجم است که بدون توجه به مجموعه این رویدادها، نمى‏ توان درباره این واقعه قضاوت کرد .

اگر ما در برخوردى گزینشى، «مبارزه‏» و «جنگ‏» حضرت امام حسین ( علیه‏ السلام) و یارانش را با یزید اصل قرار دهیم، حتما از ابعاد دیگر واقعه، همچون درک پیام‏ها و معانى این حادثه و انقلاب عاشورایى امام حسین غافل خواهیم ماند .
 
در واقع، این برخورد گزینشى از حوادث و رویدادهاى مربوط به دین، مخاطب و نیز ما را در مقام نویسنده، به دیدن نشانه ‏هایى که دوست داریم ببینیم، وا مى‏ دارد; نه دیدن نشانه‏ هایى که هست . و نتیجه این عمل غفلت عظیم از همه جوانب حادثه و اکتفا کردن صرف به یک جنبه است . همچنین است رویکرد عاطفى صرف با موضوع کربلا که در کتاب «حماسه حسینى‏» شهید مطهرى به آن پرداخته است .
 
یکى از دین پژوهان مى‏ نویسد: «ما دچار آفت‏ شکل گرایى هستیم . ما باید آن پیام را که در پشت ‏سیره پیامبران و امامان وجود دارد، کشف کنیم . اگر آن پیام را کشف نکنیم و مرتبا سیره نقل کنیم و به حفظ شکل آن سیره‏ ها دعوت کنیم، هیچ پیامى نرسانده ‏ایم . کتاب‏هاى درسى ما هم امروز غالبا همین نقص را دارد، که معمولا دچار شکل گرایى است.

امروز پیام‏هاى جاودانى خداوند را از سیره پیامبران و امامان ( علیهم‏ السلام) مى‏ توان گرفت، نه از شکل‏هاى زمانى و مکانى آن‏ها . » (3)

نویسندگان و اهل قلم باید این مطلب را در نظر داشته باشند که امام حسین ( علیه‏ السلام) تا وقتى که مجبور نشد بین عزت شهادت و ذلت‏ بیعت ‏با یزید را بپذیرد، دست ‏به شمشیر نبرد . این یکى از پیام‏هاى عاشوراست که در کتاب‏هاى ادبى ما در سایه شمشیرها پنهان مانده است .

ما پیش از این که دست ‏به قلم ببریم، بدانیم که صداى امام ( علیه‏ السلام) باید رساتر و بلندتر از چکاچک شمشیرها باشد، تا به گوش مخاطبان برسد .

پینوشت:
1 - على اصغر سید آبادى، عاشورا به مثابه شکل .
2 - درباره ادبیات و هنر دینى، صفحه 100 .
3 - محمد شبسترى، نقد بر قرائت رسمى دین، صفحه 364 و 363 .


منبع: مرکز مطالعات شیعه
تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
روز تکریم مادران و همسران شهدا؛ از ادای دین نمادین تا مسئولیت اجتماعی
روز تکریم مادران و همسران شهدا؛ از ادای دین نمادین تا مسئولیت اجتماعی
از اسنپ‌شاپ بخر، شانسِ بُردن فولکس ID.4 رو بالا ببر!
از اسنپ‌شاپ بخر، شانسِ بُردن فولکس ID.4 رو بالا ببر!
ایثار یا خود فراموشی؟ الگوی فاطمی براساس قرآن و روایات
ایثار یا خود فراموشی؟ الگوی فاطمی براساس قرآن و روایات
پس از حذف فیزیکی ولی فقیه، نوبت حذف اسلام سیاسی است
play_arrow
پس از حذف فیزیکی ولی فقیه، نوبت حذف اسلام سیاسی است
فریب روباه دم بریده را نخورید...!
play_arrow
فریب روباه دم بریده را نخورید...!
کراکت سیب‌زمینی قلبی با مرغ و پنیر 🧡
play_arrow
کراکت سیب‌زمینی قلبی با مرغ و پنیر 🧡
چه می کنیم!؟
play_arrow
چه می کنیم!؟
حجت الاسلام والمسلمین احمد اولیایی در جمع عزاداران فاطمی _ فاطمیه 1405 _ بیت الزهراء
music_note
حجت الاسلام والمسلمین احمد اولیایی در جمع عزاداران فاطمی _ فاطمیه 1405 _ بیت الزهراء
روضه خوانی حجت الاسلام والمسلمین حسینی نژاد - فاطمیه 1405
music_note
روضه خوانی حجت الاسلام والمسلمین حسینی نژاد - فاطمیه 1405
آیا ژن‌ها سرنوشت اخلاقی ما را تعیین می‌کنند؟ مرز وراثت و انتخاب
آیا ژن‌ها سرنوشت اخلاقی ما را تعیین می‌کنند؟ مرز وراثت و انتخاب
تصاویر خارق‌العاده از شکار مزدوران سعودی توسط تک تیراندازان یمنی
play_arrow
تصاویر خارق‌العاده از شکار مزدوران سعودی توسط تک تیراندازان یمنی
ایران، گورستان پهپادهای آمریکا
play_arrow
ایران، گورستان پهپادهای آمریکا
دستگیری باند گروگان‌گیری اتباع خارجی و آزادی ۲ گروگان
play_arrow
دستگیری باند گروگان‌گیری اتباع خارجی و آزادی ۲ گروگان
قرائت پاسخ رهبر شهید انقلاب به نامه حداد عادل درباره اهدای کتابخانه شخصی وی به بنیاد دایرةالمعارف انقلاب اسلامی
play_arrow
قرائت پاسخ رهبر شهید انقلاب به نامه حداد عادل درباره اهدای کتابخانه شخصی وی به بنیاد دایرةالمعارف انقلاب اسلامی
تظاهرات دانشجویان در بروکسل در حمایت از فلسطین
play_arrow
تظاهرات دانشجویان در بروکسل در حمایت از فلسطین