دعوت کنندگان به نماز باید چه ویژگی هایی داشته باشند؟

ویژگی های دعوت کنندگان به نماز

افرادی که وظیفه دعوت دیگران به دین و خصوصا نماز را به عهده می گیرند، باید به خصایص و ویژگی هایی خود را آراسته کنند که مهم ترین آنها عبارتند از موارد زیر:

1. تواضع و فروتنی

کسانی که به کار خیر و نماز دعوت می کنند، باید در برابر مخاطب خود تواضع کامل داشته باشند: «وَاخْفِضْ جَناحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ»؛(1)

باید زندگی آنها عادی باشد: «إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُم»(2) و «یَمْشی فِی الْأَسْواق»؛(3)

هدفشان نباید برتری طلبی نباشد: «تِلْکَ الدَّارُ الْآخِرَه نَجْعَلُها لِلَّذینَ لا یُریدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَه لِلْمُتَّقین»؛(4)

2. شرح صدر و اخلاق نیک

دعوت کننده به کار خیر باید دارای سعه صدر و اخلاق عالی باشند: «وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظیم»؛(5)

اصولا قرآن کریم علت گرد آمدن مردم در اطراف پیامبر را اخلاق نیک و مهربانی حضرت می داند: «وَلَوْ کُنتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّواْ مِنْ حَوْلِکَ».(6)

3. خوش نامی

دعوت کننده باید در جامعه خوش سابقه و بدون حاشیه باشد: «فَقَدْ لَبِثْتُ فیکُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِه»؛(7)

در دعوت به نماز و هر کار خیر دیگر، محبوبیت فرد نقش مهمی دارد.

در واقع یکی از علل تأثیر سخنان پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله در مردم آن روزگار نیز همین خوش نامی ایشان بود که مردم او را «محمد امین» نامیده بودند.

قرآن کریم می فرماید: از مردم زکات بگیر و به آنان درود فرست، زیرا درود شخص تو برای آنان آرامش بخش است: «خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَه تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکِّیهِمْ بِها وَ صَلِّ عَلَیْهِمْ إِنَّ صَلاتَکَ سَکَنٌ لَهُم».(8)

در ماجرای تنظیم اسناد تجاری نیز قرآن می فرماید: گواهانی را که از آنها راضی هستید، گواه بگیرید: «مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَداء».(9) یا در جای دیگر می فرماید: حتی مخالفین به پیامبران می گفتند: ما به تو دل بسته بودیم: «قَدْ کُنْتَ فینا مَرْجُوًّا قَبْلَ هذا».(10)

4. داشتن معلومات و دانش کافی

هر کاری نیاز به علم مخصوص دارد و دعوت به حق نیز این گونه است:

- دعوت باید همراه با حکمت، موعظه حسنه و جدال احسن باشد: «ادْعُ إِلی سَبیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَه وَ الْمَوْعِظَه الْحَسَنَه وَ جادِلْهُمْ بِالَّتی هِیَ أَحْسَن»؛(11)

- دعوت به نماز و هر کار الهی دیگر باید بر اساس بصیرت باشد: «أَدْعُوا إِلَی الله عَلی بَصیرَه»؛(12)

- در دعوت باید به بهترین بیان و با متانت سخن بگویند: «وَ قُلْ لِعِبادی یَقُولُوا الَّتی هِیَ أَحْسَن»؛(13)

- باید از راه های حقی که اولیای خدا رفته اند، پیروی کرد و به اسم ابتکار و نوآوری و... وقار و متانت خود و نیز سنت های خوب دیگران را از بین نبریم؛

- در نهایت، دعوت باید طبق اخلاق و ادبیات و فرهنگ مخاطب باشد: «بِلِسانِ قَوْمِه».(14)

5. داشتن بیان روان

همین که خداوند متعال به حضرت موسی علیه السلام فرمود که برای دعوت به سراغ فرعون برود، ایشان دو مطلب را از خداوند خواستند که یکی باز شدن لکنت زبانش بود: «وَ احْلُلْ عُقْدَه مِنْ لِسانی یفقهوا قولی»(15)

و دیگری این که برادرش که از او خوش زبان تر بود نیز همراهش گردد.

آری! کسانی که مسئول دعوت به نماز یا آموزش آن هستند، باید سعی کنند این سخن ها را به گونه ای بگویند که هم عوام آنها را بفهمند و هم خواص آنها را بپسندند.

بعضی بیان روانی دارند، به گونه ای که همه مردم آن را می فهمند؛ ولی کلامشان همراه با علم و عقل و منطق نیست؛ یعنی خواص، آن بیان را نمی پسندند و رد می کنند. برخی دیگر کلامشان علمی و منطقی است ولی روانگو نیستند؛ یعنی خواص آن را می پسندند، ولی عوام آن را نمی فهمند.

استاد و معلم و روحانی باید آن گونه بگوید که هم عوام بفهمد و هم خواص بپسندد؛ یعنی هم با استدلال باشد و هم روان و قابل فهم برای همه گفته شود.

6. اخلاص

اخلاص در دعوت یعنی:
- دعوت او بدون چشم داشت و امکانات و تجملات دیگران باشد: «وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِه»؛(16)

هیچ گونه توقع پاداش و تشکری از مخاطب نداشته باشند: «لا نُریدُ مِنْکُمْ جَزاءً وَ لا شُکُورا»؛(17)

- دعوت کننده باید دقت کند که دعوت او فقط برای خدا باشد و از هیچ کس نترسد: «الَّذینَ یُبَلِّغُونَ رِسالاتِ الله وَ یَخْشَوْنَهُ وَ لا یَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ الله»(18)

و سرزنش این و آن در او اثر نکند: «لا یَخافُونَ لَوْمَه لائِم».(19)

7. دل سوزی

دعوت کننده به نماز باید مانند پیامبر اسلام سوز و شور ویژه ای داشته باشد: «حَریصٌ عَلَیْکُم»؛(20)

خداوند متعال می فرماید: سختی و رنج شما بر پیامبر بسیار گران است: «عَزیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّم»؛(21)

تذکر هم باید مانند پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله، از روی سوز باشد.

8. شروع و اهتمام به نمازاز خود و اطرافیان

لازم است که دعوت کننده، خود به آنچه دعوت می کند، عامل باشد: «وَ ما أُریدُ أَنْ أُخالِفَکُمْ إِلی ما أَنْهاکُمْ عَنْه»؛(22)

همچنین از خویشان و اطرافیان شروع کند: «وَ أَنْذِرْ عَشیرَتَکَ الْأَقْرَبین»(23) و «قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلیکُمْ ناراً».(24)

9. صبر و استقامت

دعوت کننده باید بداند که کار او نیاز به صبر و تحمل دارد و او باید صبر کند: «فَاصْبِرْ کَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ»؛(25)

او باید پیش بینی آن را بکند که در جامعه افراد لجوجی هم هستند که در مقابل تمام دعوت ها و تبلیغات و استدلال ها، جز لجبازی عکس العملی از خود نشان نمی دهند: «فَلَمْ یَزِدْهُمْ دُعائی إِلاَّ فِراراً».(26)

10. ایمان به کار

باید دعوت کنندگان به آنچه مردم را بدان دعوت می کنند، ایمان داشته باشند: «آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَیْهِ مِنْ رَبِّه».(27)

11. زبان مناسب و صلابت در گفتار

دعوت کننده باید ضمن خوش اخلاقی، صلابت و قاطعیت داشته باشد و نباید از هوس های مردم پیروی کند: «وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُم».(28)

نباید دعوت و تبلیغ، ما را به مرز ناز کشیدن و باج دادن بکشد؛ چراکه اگر همه مردم زمین کافر شوند، ذره ای در ذات مقدس الهی اثری ندارد: «إِنْ تَکْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمیعاً فَإِنَّ الله لَغَنِیٌّ حَمید».(29)

گاهی افرادی که مردم را به حق دعوت می کنند، باید با قدرت، موانع سر راه خود را بردارند. در قرآن کریم، نمونه هایی به چشم می خورد که مردان خدا با قدرت و قاطعیت موانع راه خدا را در هم می شکستند:

این ابراهیم علیه السلام بود که اول، با سوگند وعده شکستن بت ها را داد: «وَ تَالله لَأَکیدَنَّ أَصْنامَکُم»(30)

و بعدا به این وعده وفا کرد: «فَجَعَلَهُمْ جُذاذا».(31)

حضرت موسی علیه السلام گفت: قطعا گوساله سامری را آتش می زنم (لنحرقنه) و خاکسترش را به

دریا می ریزم: «لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِی الْیَمِّ نَسْفا».(32)

پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله مسجد ضرار را که با نقشه منافقین برای ایجاد تفرقه بین مسلمین و کمین گاه دشمنان خارجی بود، تخریب کرد.

بنابر این باید دقت کرد که نرمی در جای خود و خشونت نیز در جای خود لازم است.

در دعای افتتاح می خوانیم: خدایا! در جایی که جای عفو است، تو ارحم الراحمین هستی، و جایی که جای عقوبت و مؤاخذه است، تو سخت ترین عقوبت کننده ای: «أَنَّکَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ فِی مَوْضِعِ الْعَفْوِ وَ الرَّحْمَه وَ أَشَدُّ الْمُعَاقِبِینَ فِی مَوْضِعِ النَّکَالِ وَ النَّقِمَه».(33)

اصولا باید به مردم هم پیام رحمت و نرمی داد: «نَبِّئْ عِبادی أَنِّی أَنَا الْغَفُورُ الرَّحیم»(34) و در عین حال باید از اهرم تهدید هم استفاده کرد: «و إِنَّ عَذابی لَشَدید».(35)

نکات تکمیلی

- دعوت کننده باید از پاسخ دادن به سوال هایی که جوابش فتنه انگیز است، دوری کند: «قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّی».(36)

توضیح آن که فرعون از موسی علیه السلام پرسید: نیاکان ما در چه حالند؟ می خواست موسی بگوید آنها منحرف و در دوزخند و با این حرف، عواطف مردم را تحریک کرده و مردم را علیه ایشان بشوراند. حضرت موسی علیه السلام هم فرمود: علم نیاکان نزد خداست!

- دعوت کننده نباید برخورد دوگانه داشته باشد؛ برای مثال اگر مخاطبش ثروتمند است به او توجه کند: «فَأَنْتَ لَهُ تَصَدَّی»(37)؛ اما اگر مخاطبش فقیر است به او بی اعتنایی کند: «فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهَّی».(38)

- دعوت کننده نباید زحمات دیگران را نادیده بگیرد؛ بلکه به پیشکسوتان و کار آنها اجر نهد. «وَ مِنْ قَبْلِهِ کِتابُ مُوسی إِماماً وَ رَحْمَه».(39)

- باید از غلو و افراط جلوگیری کند: «لا تَغْلُوا فی دینِکُمْ غَیْرَ الْحَق».(40)

- مبلّغ باید بداند که گاهی برای پیشرفت بیشتر و بهتر کار خود، باید از افراد فرهیخته دیگر نیز کمک بگیرد و به طور شریکی کار کند: «وَ أَشْرِکْهُ فی أَمْری»؛(41) البته اگر کسی را نیافت، از تنهایی خسته نشود.

- در شیوه تبلیغ، مبلّغ و دعوت کننده باید بداند که اگر تبلیغ او بر اساس هوی و هوس نباشد، در راه خود هیچ انحرافی نداشته باشد، به منحرفین و افراد بد نام تکیه نکند، مخاطب خود را بشناسد، با مشکلات او آشنا شود و سلیقه لازم را داشته باشد، توفیق عمیق، سریع و گسترده ای خواهد داشت.

- دعوت کننده باید بداند که زحمات او هدر نمی رود و خدا کارش را ضایع نمی کند: «لا أُضیعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی»؛(42)

همچنین همه جنبنده های زمین، ماهیان دریا و هر کوچک و بزرگ زمین و آسمان نیز برای او استغفار می کنند: «مُعَلِّمُ الْخَیْرِ یَسْتَغْفِرُ لَهُ دَوَابُّ الْأَرْضِ وَ حِیتَانُ الْبُحُورِ وَ کُلُّ صَغِیرَه وَ کَبِیرَه فِی أَرْضِ الله وَ سَمَائِهِ».(43)

- دعوت کننده باید زمان شناس باشد، زیرا حضرت علی علیه السلام می فرماید: کسی که میوه را قبل از رسیدنش بچیند، مانند کسی است که در زمین شخص دیگری کشت کرده باشد!(44)

همان گونه که قرار حضرت موسی علیه السلام با ساحران در روز تعطیل و آن هم در زمان چاشت بود: «مَوْعِدُکُمْ یَوْمُ الزِّینَه وَ أَنْ یُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًی»(45)

و همان گونه که حضرت یوسف علیه السلام در زندان، همین که نیاز زندانیان به علم خود را دید، آنان را به توحید دعوت کرد.

- دعوت کننده باید بداند که اگر بتواند حق را بگوید ولی این کار را انجام ندهد، از زیان کارترین مردم خواهد شد: «أَخْسَرُ النَّاسِ مَنْ قَدَرَ عَلَی أَنْ یَقُولَ الْحَقَّ وَ لَمْ یَقُل».(46)

پی‌نوشت‌ها:
1. سوره حجر: آیه 88.
2. سوره فصلت: آیه 6.
3. سوره فرقان: آیه 7.
4. سوره قصص: آیه 83.
5. سوره قلم: آیه 4.
6. سوره آل عمران: آیه 159.
7. سوره یونس: آیه 16.
8. سوره توبه: آیه 103.
9. سوره بقره: آیه 282.
10. سوره هود: آیه 62.
11. سوره نحل: آیه 125.
12. سوره یوسف: آیه 108.
13. سوره اسراء: آیه 53.
14. سوره ابراهیم: آیه 4.
15. سوره طه: آیات 27 و 28.
16. سوره حجر: آیه 88.
17. سوره انسان: آیه 9.
18. سوره احزاب: آیه 39.
19. سوره مائده: آیه 54.
20. سوره توبه: آیه 128.
21. سوره توبه: آیه 128.
22. سوره هود: آیه 88.
23. سوره شعراء: آیه 214.
24. سوره تحریم: آیه 6.
25. سوره احقاف: آیه 35.
26. سوره نوح: آیه 6.
27. سوره بقره: آیه 285.
28. سوره شوری: آیه 15.
29. سوره ابراهیم: آیه 8.
30. سوره انبیاء: آیه 57.
31. سوره انبیاء: آیه 58.
32. سوره طه: آیه 97.
33. مصباح المتهجد و سلاح المتعبد، ج 2، ص 578.
34. سوره حجر: آیه 49.
35. سوره ابراهیم: آیه 7.
36. سوره طه: آیه 52.
37. سوره عبس: آیه 6.
38. سوره عبس: آیه 10.
39. سوره احقاف: آیه 12.
40. سوره مائده: آیه 77.
41. سوره طه: آیه 32.
42. سوره آل عمران: آیه 195.
43. ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ص 131.
44. ترجمه و شرح نهج البلاغه (فیض الاسلام)، ج 1، ص 58.
45. سوره طه: آیه 59.
46. غرر الحکم و درر الکلم، ص 205.

منبع: شیوه های دعوت به نماز، محسن قرائتی، ناشر: موسسه فرهنگی انتشاراتی ستاد اقامه نماز، 1396ش.