اعتقاد به اسلام، اکراهی یا اختیاری!؟

در آیه‌ی 256 سوره‌ی بقره می ‌خوانیم: «در دین هیچ اجباری نیست».
يکشنبه، 10 فروردين 1404
تخمین زمان مطالعه:
موارد بیشتر برای شما
اعتقاد به اسلام، اکراهی یا اختیاری!؟
این در حالی است که برخی از احکام اسلام بر اجباری بودن پذیرش دین اسلام دلالت دارند؛ مانند: حکم ارتداد و دستور جهاد ابتدایی. این دوگانگی چگونه حل می‌ شود؟
 
پاسخ اجمالی:
آیه‌ی 256 سوره‌ی بقره یا اساساً ناظر به اعتقاد دینی و اقرار زبانی به آن نیست تا با احکامی چون حکم ارتداد یا جهاد ابتدایی در تنافی باشد و یا اگر هم مراد از آن تأکید بر آزادی در باور دینی باشد این آزادی را درباره‌ی کافران ذمی تحت حمایت حکومت اسلامی به رسمیت می‌ شناسد؛ کافران اهل کتابی که به اختیار یا پس از شکست در جهاد، در زمره‌ی تبعه‌ی جامعه‌ی اسلامی قرار گرفته ‌اند و در این صورت باز تنافی ‌ای با احکام ارتداد و جهاد ابتدایی ندارد.
 
پاسخ تفصیلی:
برخی از آیات قرآن کریم حاکی از این است که اندیشیدن در باب اسلام امری پسندیده و مقبول است. خداوند به پیامبر خود صریحاً دستور می ‌دهد که اگر مشرکان فرصتی جهت تحقیق درباره‌ی اسلام و اندیشیدن پیرامون آموزه‌های آن خواستند به ایشان فرصت داده شود:
«و اگر یکی از مشرکان از تو پناه خواست، پناهش ده تا کلام خدا را بشنود سپس او را به مکان امنش برسان، چرا که آنان قومی نادانند». (2)
 
این آیه از جمله آیات محکم قرآن است که صریح و واضح بر اسلوب نرم اسلام در مواجهه با دگراندیشان دلالت دارد؛ (3) روشی که سیره‌ی پیامبر اسلام (صلّی الله علیه و آله و سلّم) نیز از آن سرشار است. (4)
 
با توجه به این توضیح به بررسی محتوای آیه‌ی 256 سوره‌ی بقره می ‌پردازیم:
«لَا إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَینَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَی»
 
«اکراه» عبارت از مشقّتی است که از خارج بر انسان تحمیل می‌ شود (5) و برخی از مفسران آن را به معنای اجبار نیز گرفته ‌اند. (6)
 
«دین» در اصطلاح عبارت است از سلسله ‌ای از معارف که اعمالی را به دنبال دارد. (7) این واژه در لغت به معانی ‌ای همچون ایمان، جزاء و تکالیف شرعی آمده (8) و برخی از مفسران با تمسک به همین معانی لغوی به تفسیر آیه پرداخته ‌اند. (9)
 
صاحبنظران در توضیح این آیه نظراتی را ارائه داده ‌اند که ذیلاً اشاره می ‌شود:
 
1- این آیه در مورد کفار اهل کتاب است و منظور این است که اهل کتاب در صورت پرداخت جزیه (مالیات مخصوص کفار اهل کتاب) و پذیرش شرایط مسلمانان می ‌توانند بر دین خود باقی بمانند و مجبور نیستند که اسلام بیاورند. (10)
 
طبق این تفسیر، آیه ناظر به اهل کتابی است که یا به اختیار خود و یا ضمن جنگ، زیرمجموعه‌ی حکومت اسلامی و تحت حمایت آن قرار گرفته‌ اند و در این صورت، مضمون آیه منافاتی با احکام ارتداد (که مربوط به مسلمانان است) و جهاد ابتدایی ندارد.
 
2- منظور آیه این است که اگر مسلمانی دین باطنی را از روی اکراه پذیرفت و به صورت تقیه بدان اقرار کرد، هیچ مجازات دنیوی دامنگیر او نیست. (11)
 
3- آیه در مورد آخرت است؛ یعنی اگر انسان در دنیا چیزی را از روی اکراه اطاعت کرد، در آخرت بر آن تکیه نمی ‌شود و براساس آن محاسبه ‌ای صورت نمی‌ گیرد. (12)
 
4- این آیه بر تحمیلی نبودن تکالیف شرعی دلالت دارد؛ به عبارت دیگر تکالیف شرعی در حقیقت، اکراه و تحمیل مشقت بر انسان نیست؛ بلکه این تکالیف انسان را به بهشت می ‌برد و به سعادت می ‌رساند. (13)
 
5- «دین» در این آیه به معنای ایمان است که اعتقادی قلبی است و از این رو در دسترس اکراه و اجبار قرار نمی‌ گیرد. (14) به عبارت دیگر اجبار شخص به ایمان نهایتاً منجر به اقرار زبانی می ‌شود نه ایمان قلبی.
 
6- آیه، بیانگر معنایی انشایی در قالب جمله ‌ای خبری است؛ به عبارت دیگر، جمله‌ی «لَا إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ» همان محتوای جمله‌ی «لاتکرهوا فی الدین» را دارد؛ یعنی مردم را در امور دینی اجبار نکنید و احکام و اعمال دینی را بر آنان تحمیل ننمایید. (15)
 اعتقاد به اسلام، اکراهی یا اختیاری!؟

طبق تفاسیر پنج‌گانه‌ی اخیر محتوای آیه‌ی 256 سوره‌ی بقره ناظر به اعتقاد به اسلام و اقرار زبانی به آن نیست تا با احکامی چون حکم مرتد و جهاد ابتدایی منافاتی داشته باشد.
 
با وجود این جای این سوال است که آیا امثال احکام ارتداد و جهاد ابتدایی با رویکرد انعطاف‌پذیر اسلام در قبال دگراندیشان سازگار است یا خیر؟
 
برای پاسخ به این سوال لازم است کمی بیشتر در باب ماهیت ارتداد و جهاد ابتدایی بدانیم.
 
مختصری پیرامون ارتداد و حکم آن
مرتد کسی است که پس از اسلام آوردن، از روی عناد و لجاجت به انکار علنی اصول اساسی و ضروریات دین اسلام بپردازد و یا نسبت به پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) و مقدسات اصیل دینی توهین و ناسزا گوید و علیه اسلام اقدام خراب‌کارانه نماید. چنین فردی به عنوان دشمن داخلی محسوب می ‌شود و طبق احکام مرتد ملّی و فطری با او برخورد می ‌شود.
 
باید توجه داشت که این یک امر عقلایی است که با انسان هتاک، بی‌‌دلیل، معاند و دشمن برخورد شود. همه‌ی حکومت‌ های دنیا برای جلوگیری از هرج و مرج و اقدام عملی مخالفان، احکامی را وضع می ‌کنند و احکام ارتداد در اسلام نیز در همین راستاست.
 
احکام ارتداد نقش بازدارندگی دارد و درصدد است جلوی افرادی که دین را به سخره می‌ گیرند بایستد؛ کسانی که صبح مسلمان می ‌شوند و عصر از اسلام برمی ‌گردند تا ایمان مسلمانان را متزلزل کنند.
 
مختصری پیرامون جهاد ابتدایی
جهاد ابتدایی برای کشورگشایی و اجبار افراد به آیین اسلام نبوده و نیست؛ بلکه برای واژگون کردن نظام‌ های غلط و ظالمانه ‌ای است که افکار مردم کشور خود را به اسارت گرفته، اجازه شنیدن سخن دیگری را به آنها نمی ‌دهند.
 
شاهد گویای این سخن این است که در تاریخ اسلام دیده می ‌شود که مسلمانان هنگامی که شهرها را فتح می‌ کردند، پیروان مذاهب دیگر را همانند مسلمان ‌ها آزادی می ‌دادند و اگر مالیات مختصری به نام «جزیه» از آنان دریافت می ‌شد به خاطر تأمین امنیت و هزینه‌ی نیروهای حافظ امنیت بود. جان و مال و ناموس آنها در پناه اسلام محفوظ بود و ایشان حتی مراسم عبادی خویش را آزادانه انجام می ‌دادند. (16)
 
حاصل این که، هر یک از احکام فوق در جایگاه قانونی و معقول خود قرار دارند و منافاتی هم با آیه‌ی شریفه‌ی «لَا إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ» وجود ندارد.
 
پی‌نوشت‌ها:
1. «لَا إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ قَدْ تَبَینَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَی».  
2. «وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِکِینَ اسْتَجَارَکَ فَأَجِرْهُ حَتَّى یسْمَعَ کَلَامَ اللهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا یعْلَمُونَ». توبه (9) / 6.
3. المیزان، ج 9، ص 159.
4. ر.ک: فروغ ابدیت، ج 2، ص 737 به نقل از سیره‌ی ابن هشام، ج 2، ص 417.
5. مفردات راغب، ماده کره.
6. المیزان، ج 2، ص 342.
7. همان.
8. ر.ک: مفردات راغب، ماده کره.
9. جوامع الجامع، ج 1، ص 140.
10. ر.ک: مجمع البیان، ج 1، ص 603 و نیز جوامع الجامع، ج 1، ص 140.
11. مفردات راغب، ماده کره.
12. همان.
13. همان.
14. ر.ک: جوامع الجامع، ج 1، ص 140؛ المیزان، ج 2، ص 342؛ التبیان، ج 2، ص 311؛ تفسیر کبیر فخر رازی، ج 7، ص 13-14.
15. جوامع الجامع، ج 1، ص 140.
16. ر.ک: تفسیر نمونه، ج 2، ص: 282، ذیل آیه 256 بقره.
 
منبع: پاسخ به شبهات قرآنی (ناسازگاری در قرآن، توهم یا واقعیت)، گروه نویسندگان، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، شرکت چاپ و نشر بین الملل، چاپ اول، 1391ش.
تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
پیام های تسلیت مراجع عظام و شخصیت ها در پی ارتحال آیت‌الله العظمی وحید خراسانی
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب
play_arrow
عقب‌راندن نیروهای مزدور سعودی توسط انصارالله در مارب
حدادعادل: جلوه شاعرانه و ادبی، ویژگی متمایز رهبر شهید بود
play_arrow
حدادعادل: جلوه شاعرانه و ادبی، ویژگی متمایز رهبر شهید بود
تشویق و تجلیل بخاطر تمرد از رفتن به سربازی در ارتش!
play_arrow
تشویق و تجلیل بخاطر تمرد از رفتن به سربازی در ارتش!
چرت زدن وزیر امور خارجه ترکمنستان در اجلاس اکو + فیلم
play_arrow
چرت زدن وزیر امور خارجه ترکمنستان در اجلاس اکو + فیلم
انتشار تصاویریی از حملات پهپادهای شاهد-۱۳۶ ایران به پایگاه آمریکا در کویت + فیلم
play_arrow
انتشار تصاویریی از حملات پهپادهای شاهد-۱۳۶ ایران به پایگاه آمریکا در کویت + فیلم
رونمایی از ربات غول پیکر سیتکس در میدان آزادی + فیلم
play_arrow
رونمایی از ربات غول پیکر سیتکس در میدان آزادی + فیلم
پاسخ ترامپ درباره درخواست از چین برای عدم خرید نفت ایران: نیاز نیست بدانید + فیلم
play_arrow
پاسخ ترامپ درباره درخواست از چین برای عدم خرید نفت ایران: نیاز نیست بدانید + فیلم
واکنش ترامپ در زمینه تهدید حملات پهپادی + فیلم
play_arrow
واکنش ترامپ در زمینه تهدید حملات پهپادی + فیلم
انهدام پهپاد MQ-1 بر فراز تنگه هرمز با آتش نیروی پدافند هوایی ارتش + فیلم
play_arrow
انهدام پهپاد MQ-1 بر فراز تنگه هرمز با آتش نیروی پدافند هوایی ارتش + فیلم
روایت شکارچی جنگنده F-35 آمریکایی از نحوه هدف قراردادن این جنگنده پیشرفته توسط پدافند هوافضای سپاه + فیلم
play_arrow
روایت شکارچی جنگنده F-35 آمریکایی از نحوه هدف قراردادن این جنگنده پیشرفته توسط پدافند هوافضای سپاه + فیلم
استقرار بالن‌های مراقبتی و شناسایی آمریکا در مناطق شمالی امارات و بر فراز بحرین + فیلم
play_arrow
استقرار بالن‌های مراقبتی و شناسایی آمریکا در مناطق شمالی امارات و بر فراز بحرین + فیلم
وقتی روآن اتکینسون ناگهان به مستر بین تبدیل می‌شود
play_arrow
وقتی روآن اتکینسون ناگهان به مستر بین تبدیل می‌شود
کنایه مجری تلویزیون به استایل ترند این روزها: شلوار دور سرتان می‌بندید و فکر می‌کنید باکلاسید + فیلم
play_arrow
کنایه مجری تلویزیون به استایل ترند این روزها: شلوار دور سرتان می‌بندید و فکر می‌کنید باکلاسید + فیلم
از نهی ذلت‌پذیری تا الگوی عزت‌مداران؛ مسیر و ریشه‌های تاریخی خودتحقیری در ایران
از نهی ذلت‌پذیری تا الگوی عزت‌مداران؛ مسیر و ریشه‌های تاریخی خودتحقیری در ایران