برای رسیدن به شایستگی در ردههای گوناگون مدیریت عالی (ارشد) و مدیریت میانی و عملیاتی (سرپرستان)، بهرهمندی از دانش و مهارت، حیاتی است. ادارهکنندگان بدون بهرهگیری از تجربیات اندیشمندان و پژوهشگران این عرصه به سختی میتوانند از اداره مجموعههای انسانی در جهان امروز، که سرشار از تغییر و تحول است، برآیند.
در نگاههای گوناگون به مدیریت، دستهبندی مهارت های لازم برای مدیران نیز گوناگون است، بنابراین برای رسیدن به دستهبندی قابل فهم و ملموس در سلسله مقالاتی، مهارتهای مورد نیاز مدیر در قالب مهارتهای ادراکی، انسانی، قدرت تحمل، تطبیق، سازماندهی، برنامهریزی، تصمیمگیری، انگیزش، نظارت و کنترل، هدایت و رهبری، مهارتهای ارتباطی، اجتماعی، اطلاعاتی، مشاورهپذیری بر پایه آموزههای دین اسلام و نظریات اندیشمندان جهان بررسی شده است که در این نوشتار به شرح مبسوط مهارت تصمیمگیری یک مدیر شایسته و کارآمد خواهیم پرداخت.
مهارت تصمیمگیری
تصمیم در فرهنگ لغت پارسی، اراده کردن و آهنگ کاری را نمودن است. معادل واژه تصمیم در زبان عربی، کلمه «عَزم» است.1در ادبیات مدیران، تصمیمگیری سازمانی، فرایند شناسایی و حل مسائل سازمان است.
پس تصمیمگیری، تلاش برای حل مشکلی معین است با انتخاب و گزینش راهحلی از میان راهحلهای متفاوت، مبتنی بر شرایط و بر پایه برخی عملیات مشخص. وقتی شما تصمیمی میگیرید در واقع عملی را که نسبت به پیشنهادهای گوناگون بهترین است انتخاب میکنید.
فرد مصمّم، کسی است که با تصمیمسازی، عملی را برمیگزیند. پس تصمیم با عمل رابطه ای تنگاتنگ دارد.
سامانه تصمیمگیر مشخص میکند که چه رفتاری باید بر اساس اطلاعات استنتاج شده انجام شود.
هر تصمیم ممکن است مسیر فعالیت را تا حدود زیادی تغییر دهد. میتوان گفت ارزش هر تصمیم به موفقیت عملی است که بر اساس آن شکل میگیرد. تصمیمگیری گاهی سرنوشتساز است.
تصمیمات سازمانی معمولاً جمعی گرفته میشود؛ اما گاهی مدیر لازم است با تجزیه و تحلیل مسائل به تنهایی راه حل بدهد و تصمیم بگیرد. شایسته است مدیران، تصمیمات خویش را بر اساس نظم و منطق ارائه کنند تا سازمان را دچار پیامدهای تصمیمات غیر عقلانی و نسنجیده نکنند. چون تصمیمگیری، مهمترین، دشوارترین و پرخطرترین وظیفه مدیر و فرمانده است. گرفتن تصمیم اشتباه و نامناسب، گاه لطمات و زیانهایی جبرانناپذیر به سازمان یا فرد وارد میسازد.
امروزه به دلیل پیچیدگی سازمانها، هزینههای زیاد عملیات و وسعت تشکیلات سازمانی، اهمیت و لزوم شیوههای تصمیمگیری مناسب و گرفتن تصمیمات مستدل برای مدیران آشکار شده است. مدیران نه تنها باید تصمیمات مناسب بگیرند بلکه باید مراقب تصمیمگیری زیردستان هم باشند؛ همچنان که رهبرمعظم انقلاب مدظله العالی فرمودند:
«همه شما برادران عزیز به یاد داشته باشید نیروی انتظامی که دائماً با مردم سر و کار دارد، میتواند هم مظهر عطوفت و محبت نظام باشد و هم مظهر تدبیر و مدیریت آن. این دو عامل را در کنار هم رعایت کنید. حرکات و تصرفات شما هم باید نشان دهنده عقل و تدبیر و مدیریت نظام باشد.»2
1. میزان قدرت تصمیمسازی در سازمان
با توجه به نظر برخی از اندیشمندان علم مدیریت، تصمیمسازی «خلق و ایجاد استراتژیها و روشهای اتخاذ تصمیم» و «اراده، اتخاذ و گزینش برترین استراتژی و روش»، تصمیمگیری است. البته برخی از صاحبنظران بین این دو تعبیر، تفاوتی قائل نمیشوند و در موارد متعددی هر یک را به تنهایی به کار میبرند.در احادیث ما آمده است:لَا تَجْعَلُوا عِلْمَکُمْ جَهْلًا وَ یقِینَکُمْ شَکّاً إِذَا عَلِمْتُمْ فَاعْمَلُوا وَ إِذَا تَیقَّنْتُمْ فَأَقْدِمُوا3
دانایی خود را نادانی قرار ندهید و باورتان را به دودلی نگردانید. اگر دانایید پس کار کنید و هر گاه باور دارید، پس پا پیش گذارید.
از این فرموده امام علی علیه السلام میتوان چنین برداشت کرد که قدرت تصمیمسازی در آگاهی و دوری از شک و تردید نهفته است.
از لحاظ علمی برای فرایند تصمیمگیری، شیوههای گوناگونی پیشنهاد شده است که در این گفتار به بیان یک شیوه مناسب شش مرحلهای پرداخته می شود:
.jpg "ویژگی های مدیریتی مدیر شایسته: مهارت تصمیمگیری")
مراحل تصمیم گیری
مرحله اول: مشخص کردن موضوع یا چالشدر گام نخست فرد مصمّم با شناسایی تصمیمی که قصد دارد بگیرد به تعریف مسئله میپردازد. او باید بکوشد بطور روشن ماهیت تصمیم را معین کند.
حضرت علی علیه السلام میفرمایند:
عَلَى قَدْرِ الرَّأْی تَکُونُ الْعَزِیمَةُ4
تصمیم و کوشش به اندازه رأى (و شناخت) است.
مرحله دوم: جمعآوری اطلاعات مرتبط
اغلب تصمیمها به جمعآوری اطلاعات مربوط به خود نیاز دارد. باید بدانید که به چه اطلاعاتی نیاز دارید.
بهترین منبع اطلاعاتی کدام است و چگونه باید به آنها دسترسی پیدا کنید؟ برخی از اطلاعات با تجزیه و تحلیل خویشتن و برخی از منابع خارجی همچون کتاب، افراد و غیره تأمین می شود. پشتوانه اصلی تصمیمگیری، اطلاعات است.
بنابراین با ایجاد سامانه اطلاعات، میتوان گام مهمی در بهبود تصمیمگیری مدیران برداشت.
هرچه مدیر، اطلاعات و آگاهیهای بیشتری در زمینه موضوع مورد تصمیمگیری داشته باشد، قدرت تصمیمگیری بهتری خواهد داشت.
آنچه در بیشتر موارد، فرد را با شکست در تصمیمگیری یا تصمیمگیری اشتباه رو به رو میسازد، نداشتن اطلاعات و تخصص کافی است.
حضرت امام علی علیه السلام میفرمایند:
التَّدْبِیرُ قَبْلَ الْفِعْلِ یؤْمِنُ الْعِثَار5
تدبیر هرکاری پیش از انجام دادن آن، تو را از لغزش ایمن می دارد.
در این مرحله از تصمیمگیری مشورت میتواند بسیار کارساز باشد. در فرهنگ دینی ما مشورت جایگاه بسیار ارزندهای در همه کارهای زندگی دارد.
در سخنی گرانقدر از امام علی بن ابیطالب علیه السلام به این مطلب اشاره شده است:
شَاوِرْ قَبْلَ أَنْ تُقْدِمَ وَ تَدَبَّرْ قَبْلَ أَنْ تَهْجُم6
قبل از اقدام به کار مشورت نما و قبل از شروع، تدبر و تفکر کن.
رایزنی یا مشورت، که نشانه حزم و دوراندیشی است، همواره گامی اطمینانبخش پیش از عزم و تصمیم است. در ادبیات ایران زمین در این موضوع، سخن بسیاری گفته شده است:
اول حزم چیست؟ رای زدن
بعد از آن عزم دست و پای زدن
سنایی غزنوی
مرحله سوم: شناسایی گزینهها و تعریف هر گزینه
هنگام کسب اطلاعات، تصمیمگیرنده به برتری برخی از گزینهها نسبت به دیگر گزینهها پیخواهد برد. در این بررسی میتوان از اطلاعات موجود و قدرت خلاقیت فردی استفاده کرد و گزینههای جدیدی به وجود آورد که شاید ترکیبی از بهترین مسیرها و یا چکیدهای از آنها باشد.
مرحله چهارم: بررسی پیامدهای هر انتخاب و تعیین آنها
در این مرحله میتوان با سنجش شواهد موجود، نتیجهگیری کرد که پیامد هر انتخاب چه خواهد بود؛ اعم از بازده یا سود و زیان هر گزینه.
بررسی پیامد هر انتخاب در زندگی فردی یا سازمانی از نشانههای حزم و عاقبتنگری است.
شاعر در تشبیهی زیبا مسئولیت اداره مردم را به تاج پادشاهی و فرد مسئول را به گل نرگس تشبیه نموده است. شاعر در این شعر زیبا، پاسداری از تاج زر یا همان مسئولیت را به بیداری و دوراندیشی در عزم و تصمیمات منوط می داند:
کم ز نرگس مباش اندر حزم
چون کنی عزم رزم و مجلس بزم
نرگس از خواب از آن حذر دارد
که همی پاس تاج و زر دارد
سنایی غزنوی
امام مؤمنان علی علیه السلام و پیشوای حکیمان در سخنی دیگر، صحت و قوت تصمیم را از دوراندیشی و حزم می دانند و می فرمایند:
مِنَ الْحَزْمِ قُوَّةُ الْعَزْمِ مِنَ الْحَزْمِ صِحَّةُ الْعَزْم7
قوت تصمیم از حزم است، صحت و درستی تصمیم از حزم است.
مرحله پنجم: انتخاب یک گزینه و تصمیمگیری
پس از ارزیابی تمام شواهد، فرمانده خواهد توانست از میان گزینه ها آن را انتخاب کند که مناسبتر است؛ همچنین میتواند ترکیبی از برگزیدهها را برگزیند.
مرحله ششم: عمل و اجرای تصمیم
در این مرحله شیوه برگزیده شده با توکل به خدا نه از سر غرور و خود بزرگ بینی به اجرا در میآید.
خداوند تعالی در کتاب مقدس قرآن از رسول خود صلّی الله علیه و آله و سلّم میخواهد که پس از مشورت و انتخاب راه مناسب، وقتی هنگام تصمیم شد بر پروردگار خود توکل کند و نتیجه را به او بسپارد:
فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ8
با آنان (مردم) مشورت کن؛ امّا هنگامى که تصمیم گرفتى (قاطع باش و) بر خدا توکّل کن.
در مدیریت اسلامی پس از گرفتن تصمیم باید به خدا توکل کرد و از درگاه لایزال الهی مدد خواست و کار خویش را به او واگذار نمود. این واگذاری کار به خداوند باید پس از بررسی کامل اسباب و عوامل عرفی و عقلانی و تلاش فکری و عملی باشد. توکل بر نیروی بیکران الهی، ترس و وحشت و تردید را از بین میبرد و دل انسان را آرام میسازد و این از ویژگیهایی منحصر به فرد تصمیمگیری در مدیریت اسلامی است.پیشنهاد می شود پس از هر تصمیم، ارزشیابی دوباره و مرور تصمیم و پیامدهای آن نیز صورت بگیرد.
دقت کنید آیا آن راه برگزیده در حل مشکل، شما را یاری می کند یا خیر؟ چنانچه پاسخ مثبت بود تصمیم خود را حفظ کنید و گرنه بایستی مراحل خاصی از فرایند گفته شده را از سر بگیرید.
حضرت امام علی علیه السلام در باب اعتماد مطلق نداشتن به تدبیر خویش فرمودهاند:
یغْلِبُ الْمِقْدارُ عَلَى التَّقْدِیرِ حَتّى تَکُونَ الافَةُ فِى التَّدْبِیرِ9
قضا و قدر الهی بر حسابگری پیشی میگیرد به طوری که گاهی آفت و تباهی در تدبیر است.
پس نباید شخص از توکل دست بردارد و تنها به تدبیر و اندیشه خود اطمینان نماید.
.jpg "ویژگی های مدیریتی مدیر شایسته: مهارت تصمیمگیری")
راههای افزایش قدرت تصمیمگیری
از راههای افزایش قدرت تصمیمگیری می توان به داشتن اعتماد به نفس، شناخت و رفع موانع تصمیمگیری، افزایش معلومات، شناخت موضوع از جنبههای مختلف و استفاده از کمک افراد متخصص اشاره کرد. البته برای تصمیمگیری همواره باید از نظم منطقی استفاده کرد؛ چون تصمیمگیری همچون حل یک مسئله از مراحل منظم پیروی میکند و آشنایی فرد با روند تصمیمگیری منطقی، احتمال موفقیت او را در تصمیمگیری افزایش خواهد داد.افرادی که اعتماد به نفس قوی دارند از قدرت تصمیمگیری بهتری برخوردارند و در موقعیت بحرانی قادر به تصمیمگیریهای مناسب هستند. پس تصمیمگیری باید بر اساس بیشترین امتیاز و کمترین احتمال شکست انجام شود.
قاطعیت در تصمیمگیری و همت بلند در اجرای تصمیمات از ویژگی های لازم برای مدیران است. مدیر با این ویژگی ها با برداشتن مشکلات از سر راه، کاروان سازمان را هر چه سریعتر به سر منزل مقصود میرساند.
حضرت امام علی علیه السلام در اینباره میفرمایند:
فَشُدُّوا عُقَدَ الْمَازِرِ وَ اطْوُوا فُضُولَ الْخَواصِرِ، لا تَجْتَمِعُ عَزِیمَةٌ وَ وَلِیمَةٌ، ما أَنْقَضَ النَّوْمَ لِعَزائِمِ الْیوْمِ وَ أَمْحَى الظُّلَمَ لِتَذاکِیرِ الْهِمَمِ10
پس کمربندها را محکم ببندید و دامن همت بر کمر زنید که به دست آوردن ارزشهاى والا با خوشگذرانى میسر نیست. چه بسا خوابهاى شب که تصمیمهاى روز را از بین می برد و تاریکیهاى فراموشى که همتهاى بلند را نابود کرده است.
2. توانایی قدرت تصمیمگیری در برنامهها و مأموریتهای سازمانی
تصمیمگیری در اداره سازمانها به قدری مهم است که مدیریت را علم و هنر تصمیمگیری گویند.تصمیمگیریها در سازمان، عملکرد افرادی را تحت تأثیر قرار می دهد که مجری عملیات سازمان هستند. گرچه هیچ مدیر و کارمندی از تصمیمگیری بینیاز نیست، سنگینی این وظیفه بر دوش مدیران و فرماندهان بیشتر است.
وظایف اساسی مدیران اعم از برنامهریزی، سازماندهی، رهبری و کنترل مستلزم تصمیمگیری است. در واقع تصمیمگیری فرایند و رفتاری است که در تمام وظایف و فعالیتهای حوزه مدیریت نفوذ دارد و مختص برنامهریزی و مأموریتهای سازمانی نیست؛ هر چند برخی از اندیشمندان علم مدیریت، تصمیمگیری را با برنامهریزی مترادف دانستهاند.11 در این گفتار به اهمیت تصمیمات در برنامهها و مأموریتها پرداخته می شود.
همانطور که در قسمت برنامهریزی به عنوان اولین وظیفه مدیران، آمد، برنامهریزی مجموعهای از تصمیمات هماهنگ است؛ این تصمیمات که تصمیماتی ویژه است، به هدفگذاری، تعیین روش، تخصیص منابع و ... مربوط است؛ چون بر اساس این برنامههاست که سازمان به آرمان نهایی خود میرسد. پس تصمیمگیری در برنامهریزی و اجرای برنامهها دقت ویژهای میطلبد. اما باید گفت در مأموریتهای سازمانی نیز تصمیمگیری قاطع و عقلایی بسیار با اهمیت است؛ چنانکه مقام معظم رهبری مدظله العالی فرمودند:
«منظور از سازندگی نیروهای مسلّح فقط داشتن سلاح نیست. سازندگی به معنای استحکام نیروهای مسلّح، آموزش، نظم و انضباط، روحیه و تصمیم قاطع در دفاع از آرمانهاست.»12
مأموریت سازمانی چیست؟
رسالت یا مأموریت، وظیفه و کار مهمی است که در یک مقطع از زمان باید انجام شود. در مأموریت، ریز وظایف تعیین می-شود. (اینکه هر یک از اجزای سیستم برای چه چیزی درست شده است.) مأموریت سازمانی، هدف یا علت وجود سازمان است. پس مأموریت سازمانی در ادبیات مدیریت از جنس هدف است؛ هدفی بزرگ، که سازمان میخواهد در زمان طولانی به آن دست یابد.
گونه گونی مأموریتها آنگونه که در نیروی انتظامی وجود دارد در هیچ یک از سازمانهای نظامی و غیر نظامی نیست.
فعالیتهای گسترده نیروی انتظامی شامل چندین مأموریت اصلی و دهها مأموریت در حوزه انتظامی، امنیتی و اطلاعاتی است.
به طور چکیده میتوان به مأموریتها و وظایف نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران اینگونه اشاره نمود:
1- استقرار نظم و امنیت و تأمین آسایش عمومی و فردی؛
2- رویارویی و مبارزه قاطع و پیوسته با هر گونه خرابکاری، تروریسم، شورش و عوامل و حرکتهایی که مخل امنیت کشور باشد با همکاری وزارت اطلاعات؛
3- تأمین امنیت برای برگزاری اجتماعات، تشکلها، راهپیماییها و فعالیتهای قانونی و مجاز و جلوگیری از هر گونه تشکل و راهپیمایی و اجتماع غیر مجاز و رویارویی با اغتشاش، بینظمی و فعالیتهای غیر مجاز؛
4- اقدام لازم در زمینه کسب اخبار و اطلاعات در محدوده وظایف محول و همکاری با سایر سازمانها و یگانهای اطلاعاتی کشور در حدود وظایف آنها؛
5- حراست از اماکن، تأسیسات، تجهیزات و تسهیلات طبقهبندی شده غیر نظامی و حفظ حریم آنها به استثنای موارد حساس و حیاتی به تشخیص شورای عالی امنیت ملی که به عهده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی خواهد بود؛
6- حفاظت از مسئولان و شخصیتهای داخلی و خارجی در سراسر کشور به استثنای داخل پادگانها و تأسیسات نظامی مگر در مواردی که بنا به تشخیص شورای عالی امنیت ملی، اصل انقلاب و یا دستاوردهای آن در معرض خطر باشد که به عهده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی خواهد بود؛
7- جمعآوری سلاح و مهمات و تجهیزات غیر مجاز و صدور پروانه نگهداری و حمل سلاح شخصی و نظارت بر نگهداری و مصرف مجاز مواد ناریه با هماهنگی وزارت اطلاعات برابر طرحهای مصوب شورای امنیت کشور؛
8- انجام دادن وظایفی که طبق قانون به عنوان ضابط قوه قضاییه به عهده نیروی انتظامی است از قبیل:
الف ـ مبارزه با مواد مخدر
ب ـ مبارزه با قاچاق
ج ـ مبارزه با منکرات و فساد
د ـ پیشگیری از وقوع جرم
ه ـ کشف جرائم
و ـ بازرسی و تحقیق
ز ـ حفظ آثار و دلایل جرم
ح ـ دستگیری متهمان و مجرمان و جلوگیری از فرار و اختفای آنها
ط ـ اجرا و ابلاغ احکام قضایی؛
9- کارهای مربوط به تشخیص هویت و کشف علمی جرائم؛
10- مراقبت و کنترل از مرزهای جمهوری اسلامی ایران، اجرای معاهدات و تفاهمنامه های مصوب مرزی و استیفای حقوق دولت و اتباع مرزنشین جمهوری اسلامی ایران در مرزها و محدوده انحصاری اقتصادی دریاها؛
11- اجرای قوانین و مقررات مربوط به گذرنامه (به جز گذرنامه سیاسی و خدمت) و ورود و اقامت اتباع خارجی (با هماهنگی وزارت امور خارجه در مورد اتباع خارجی تحت پوشش دیپلماتیک) با هماهنگی وزارت اطلاعات (در مورد ورود و خروج و اقامت اتباع خارجی و صدور گذرنامه)؛
12- اجرای قوانین و مقررات راهنمایی و رانندگی و امور توزیع و حفظ حریم راههای کشور؛
13- اجرای قوانین و مقررات وظیفه عمومی؛
14- نظارت بر اماکن عمومی و اجرای امور مربوط به این اماکن برابر مقررات مصوب؛
15- همکاری با سایر نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران در مواقع لزوم و بنا به دستور؛
16- همکاری با دبیرخانه پلیس بین الملل (اینترپل)؛
17- همکاری با وزارتخانهها، سازمانها، مؤسسات و شرکتهای دولتی و وابسته به دولت، بانکها و شهرداریها در حدود قوانین و مقررات مربوط؛
18- همکاری با سازمانهای ذیربط در جهت ایجاد و توسعه زمینههای فرهنگی لازم به منظور کاهش جرائم و تخلفات و تسهیل وظایف محول؛
19- کارهای امدادی و مردم یاری در مواقع ضروری ضمن هماهنگی با مراجع ذیربط؛
20- سازماندهی، تجهیز و آموزش یگانهای انتظامی و آماده کردن آنها به منظور اجرای مأموریتهای محول؛
21- تأمین و حفاظت تأسیسات، سربازخانهها و قرارگاههای مربوط؛
22- تأمین دفاع هوایی تأسیسات و نقاط حساس مربوط در حد برد سلاح ضد هوایی سازمانی با هماهنگی و کنترل عملیاتی نیروی هوایی جمهوری اسلامی ایران؛
23- تأمین نیازهای پزشکی کارکنان و اداره بیمارستانها و درمانگاههای مربوط؛
24- تهیه طرح نیازمندیهای پشتیبانی، تدارکاتی و اقدام در جهت تهیه و خرید اقلام و خدماتی که از سوی فرماندهی کل نیروهای مسلح به عهده نیروی انتظامی واگذار می شود؛ همچنین اقدام به منظور خرید املاک و احداث تأسیسات مورد نیاز برابر طرحهای مصوب؛
25- تلاش مداوم و مستمر در جهت حفظ و صیانت سازمان در زمینههای امنیتی؛
26- تلاش مداوم و مستمر در جهت حاکمیت کامل فرهنگ و ضوابط اسلامی در نیروی انتظامی؛
برای دستیابی به این مأموریتها باید اصول تصمیمگیری، همانطور که در گفتار قبل گفته شد، رعایت شود. ناگفته نماند که عوامل گوناگونی بر تصمیمات سازمانی تأثیر میگذارد.
تصمیمگیرندگان نباید از این عوامل غفلت کنند. آنها باید با شناخت همه وضعیتها به تصمیم معقولی دست یابند. عوامل تأثیرگذار بر تصمیمگیری سازمانی در یک دستهبندی به این صورت است:
.png "ویژگی های مدیریتی مدیر شایسته: مهارت تصمیمگیری")
1- عوامل مذهبی
نیروها و فرماندهان سازمان، اعتقادی راسخ به مبانی دینی دارند و به ولایت فقیه ملتزم هستند. این اعتقادات، آنان را از تصمیم بر معصیت و کارهای خلاف اخلاق باز می دارد و آنان کارهای خود را در راستای تقرب و وظیفه الهی انجام میدهند.
2- عوامل روانشناختی
مشارکت انسان در پدیده تصمیمگیری روشن است؛ عواملی از قبیل شخصیت تصمیمگیر، تواناییهای او، تجربیات، درک، ارزشها، آمال و نقش او از جمله عوامل مهم در تصمیمگیری است.
3- عوامل اجتماعی
موافقت دیگران بویژه کسانی که تصمیم به نوعی بر آنان تأثیر میگذارد از مسائل مهم تصمیمگیری است. توجه به این عوامل از مقاومت دیگران در برابر تصمیم میکاهد.
4- عوامل فرهنگی
محیط، لایههای فرهنگی متعددی دارد که از آنها با عنوانهای فرهنگ منطقه، فرهنگ کشور و فرهنگ جهانی تعبیر می-شود؛ همچنین فرهنگ سازمان نیز باید مورد نظر قرار گیرد. این فرهنگها بر تصمیم فردی و یا سازمانی ما در قالب هنجارهای مورد قبول جامعه، روشها و ارزشها تأثیر میگذارد.
5- عوامل عقلایی
منظور، عوامل قابل اندازهگیری از قبیل هزینه، زمان، پیشبینیها و غیره است.
تمایل عمومی وجود دارد که بیشتر بدین عوامل پرداخته شود و عوامل غیر کمی از یاد برود.13
پس قبل از هر تصمیم به عوامل دخیل در آن تصمیم باید اندیشید. حضرت امام علی علیه السلام در این باره میفرمایند:
قَدِّرْ ثُمَّ اقْطَعْ وَ فَکِّرْ ثُمَّ انْطِقْ وَ تَبَینْ ثُمَّ اعْمَل14
اندازه کن سپس ببر؛ بیندیش سپس بازگوى و بسنج (شناخت حاصل کن) سپس به کار برخیز.
ایشان همراه کردن تصمیمات را با دوراندیشی مایه سعادت میدانند و میفرمایند:
إِذَا اقْتَرَنَ الْعَزْمُ بِالْحَزْمِ کَمُلَتِ السَّعَادَة15
هنگامی که تصمیم با دور اندیشی همراه شود، سعادت کامل گردد.
امروزه طیف وسیعی از مأموریتهای دستگاه نیروی انتظامی در ارتباط با آحاد جامعه است. پس این سازمان باید در تصمیمات خویش نسبت به تک تک افراد دقت کند و در عمل، مروّج اندیشههای درست باشد تا خویش را به نقطه مطلوب و مأموریت حقیقی انقلاب اسلامی نزدیک سازد. مرزبانان غیور نیز باید با عزمی راسخ، تسلط کامل در مرزهای کشور ایجاد کنند تا امنیت در مرزها حاکم شود.
گفته شد که مأموریتهای کلان نیروی انتظامی، استقرار نظم و امنیت و تأمین آسایش عمومی و فردی و نگهبانی و پاسداری از دستاوردهای جمهوری اسلامی ایران در چارچوب قانون است. با این اوصاف، تنها افراد مصمّم و با همّت میتوانند در رویارویی با مسائل، مجری قانون باشند و سبب افزایش اعتماد مردم شوند. مبارزه با اراذل و اوباش، سوداگران مرگ، قاچاقچیان مشروبات الکلی و مبارزه با مفاسد اخلاقی و اجتماعی در جهت تأمین امنیت، حفظ نظم عمومی، پیشگیری از وقوع جرائم و اجرای عدالت از موقعیتهای حساس تصمیمگیریهاست.
3. تصمیمگیری به موقع و سریع در مأموریتها
گاهی حل مسائل و مشکلات به اطلاعات تخصصی نیاز دارد و اغلب، مجموعه و سازمان را با روند کند تصمیمگیری رو به رو میسازد. علاوه بر این، مشکلاتی نیز هست که نقش زمان در آنها تعیینکننده است؛ یعنی باید در مدت زمانی کوتاه، تصمیمات مهمی گرفته شود. در اینگونه موارد، قدرت تصمیمگیری به موقع و سریع حائز اهمیت است.از آنجا که تصمیمگیری در رسیدن به اهداف نقش عمده ای دارد، تعلل در شناخت راههای منجر به تصمیمگیری، میتواند پیامدهای جبرانناپذیری را برای سازمان در پیداشته باشد.
همانطور که گفته شد، تصمیمگیری یعنی ارزیابی راهحلهای ممکن و انتخاب بهترین گزینه در مسیر اهداف سازمان. شایسته است در مواقع حساس، راهحلهای ممکن توسط فرد یا گروه تصمیمگیرنده با سرعت عمل ارزیابی، و بهترین گزینه انتخاب گردد. در مأموریتهای سازمانی باید پس از شناخت موقعیت، مرحله تبدیل اطلاعات به عمل یا همان تصمیمگیری در بهترین موقعیت و بهترین زمان ممکن صورت پذیرد.
پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم در مورد اهمیت زمانشناسی و موقعیتسنجی میفرمایند:
الْأُمُورُ مَرْهُونَةٌ بِأَوْقَاتِهَا16
کارها در گرو زمان خود است.
.jpg "ویژگی های مدیریتی مدیر شایسته: مهارت تصمیمگیری")
گاهی آینده انتخاب برای فرد شفاف و روشن نیست و موقعیت برای تصمیمگیری مبهم است؛ اما فرد ناگزیر از تصمیم گیری است؛ اینجاست که باید خود را برای موقعیت عدم اطمینان و حتی خطرپذیر آماده کند. در یک تقسیمبندی، موقعیت تصمیمگیری را چندگونه معرفی میکنند:
1- تصمیمگیری در موقعیت عدم اطمینان
در این نوع تصمیمگیری، تصمیمگیرنده نمیداند چه عاقبتی در انتظار اوست و نتیجه گزینش او چه احتمالاتی دارد.
2- تصمیمگیری در وضعیت احتمال خطر
وقتی تصمیمگیرنده احتمال میدهد که برای مسئله مورد نظر چه نتیجهای خواهد بود، تصمیمگیری از نوع خطر است.
3- تصمیمگیری در وضعیت اطمینان
تصمیم گیرنده در این موقعیت بااطمینان، پیامدهای هر گزینه یا تصمیم را میداند؛ بنابراین گزینهای را انتخاب میکند که منافع آن حداکثر باشد.
4- تصمیمگیری در وضعیت بحران
تصمیم گیرنده در این وضعیت با چندین بحران اجتماعی رو به رو، و ارتباط او با مافوق، قطع می شود و مجال هیچگونه مشورتی نیست. پس تصمیم او میتواند جریانساز و یا تخریبکننده آبرو و کیان سازمان و حتی نظام و حاکمیت باشد.
استفاده از بانک اطلاعاتی قوی و مدیریت دانش و همچنین داشتن روحیه خطرپذیری در مواقع گوناگون، گرهگشای تصمیمگیران است.
امام مؤمنان علی علیه السلام درباره تصمیم قاطعانه پس از موقعیتسنجی فرمودند:
رَوِّ تَحْزَمْ فَإِذَا اسْتَوْضَحْتَ فَاجْزِم17
تأمل کن تا دوراندیش باشى و چون جوانب کار روشن گشت، قاطعانه انجام ده.
تصمیمی که از تلاشهای آگاهانه مانند مطالعات لازم برای کار و جمعآوری نظریات و پیشنهادهای دیگران برخاسته باشد، همراه با اقدامی مجدّانه، عین قاطعیت است.
فرمانده معظم کل قوا امام خامنه ای مدظله العالی در دیداری با نیروهای مسلح فرمودند:
«شما نیروهای مسلّح باید بدانید در این انقلاب بزرگ در نوک پیکانی قرار دارید که از طرف اسلام به سوی جبهه کفر پرتاب شده است. برندهترین و کاراترین حربههای اسلام در نیروهای مسلّح ما وجود دارد. حربة ایمان، تصمیم، ارادة خللناپذیر و روحیه بالا.»18
البته عوامل گوناگونی سبب ضعف و عدم استواری در تصمیمگیری می شود؛ عللی مانند تردید و دودلی، ترس از نتایج تصمیمات، تسویف (کار امروز را به فردا انداختن)، عدم اعتماد به نفس، پیروی از وسواس و هوای نفس و احتیاط بیش از حد.
چه بسیار فرصتهایی که در اختیار انسانها قرار میگیرد ولی به دلیل تعلل و تأخیر از دست میرود و آثاری جز اندوه از خود به جای نمیگذارد؛ همچنان که امام مؤمنان علیه السلام فرمودند:
الْفُرْصَةُ سَرِیعَةُ الْفَوْتِ وَ بَطِیئَةُ الْعَوْدِ19
فرصت، سریع فوت میشود و کند برمیگردد.
ایشان در مورد شکار فرصتها توصیه می فرمایند:
غافِصِ الفُرصَةَ عِندَ اِمکانِها فَاِنَّکَ غَیرُ مُدْرِکِها بَعدَ فَوتِها20
فرصت را در وقت خود غافلگیر کن که چون فوت شد دیگر به آن دسترسى نخواهى داشت.
حضرت علیه السلام ترک فرصتها را در زمان امکان آن از نشانههای حماقت می دانند و می فرمایند:
مِنَ الْخُرْقِ تَرْکُ الْفُرْصَةِ عِنْدَ الْإِمْکَان21
واگذاشتن فرصت، هنگام امکانپذیر بودن آن از حماقت است.
تأخیر بیمورد در تصمیمگیری جایز نیست؛ چون این تأخیر موجب میشود فرد اعتماد به نفس، توانایی و شجاعت خود را برای اقدام در زمان مناسب از دست بدهد. حضرت، بهترین نظر و تصمیمگیری را از دست ندادن فرصتها و به بار نیاوردن اندوه معرفی نمودهاند:
أَفْضَلُ الرَّأْی مَا لَمْ یفُتِ الْفُرَصَ وَ لَمْ یورِثِ الْغُصَصَ22
افزونترین رأى و اندیشه آنست که فرصتها را از دست ندهد تا غصّهها دامنگیر او نشود.
امام علی علیه السلام میفرمایند:
إِذَا اسْتُبِنْتَ فَأَعْزِم23
هرگاه کسى ترا در کارى منصوب کند، چون آن را متعهد شدهای باید برای آن تصمیم بگیری.
امیرالمؤمنین علی علیه السلام در جای دیگر میفرمایند:
إِذَا عَقَدْتُمْ عَلَى عَزَائِمِ خَیرٍ فَأَمْضُوهَا24
هر گاه بر کارهای خیر تصمیم گرفتید و بر آن پیمان بستید بلافاصله آن را انجام دهید.
برای فرماندهان و مدیران، که پیوسته در معرض تصمیمگیریهای فوری هستند، ضروری است که آمادگی و مهارت لازم را در این زمینه به دست آورند. در سخنی از مقام معظم رهبری مدظله العالی به این نکته اشاره شده است:
«بحمدالله در مورد نیروی انتظامی، عمده کارها یعنی تصمیمگیری و گذراندن قانون بخصوص اجرای خیلی سریع و فشرده و پرحجم و مدبرانه انجام شده است. آنچه که باقی است، این است که این نیروی انتظامی یکپارچه، عملا قابلیتها و کارآییهای خود را اثبات کند.»25
.jpg "ویژگی های مدیریتی مدیر شایسته: مهارت تصمیمگیری")
4. توانایی بهرهگیری از نظر دیگران در تصمیم گیری مناسب
همانطور که در بخش تصمیمگیری گفته شد، تصمیمگیری یعنی ارزیابی راهحلهای ممکن و انتخاب بهترین گزینه. در اینباره یک نکته قابل تأمل هست که آیا یک فرد به تنهایی میتواند ارائه کننده بهترین رأی و نظر در تصمیمگیری باشد. در فرهنگ غنی اسلام بر هماندیشی تأکید فراوانی شده است؛ گویی که اندیشیدن گروهی، افزودن قدرت فکری دیگران بر قدرت فکری خود است.مولای متقیان حضرت علی علیه السلام میفرمایند:
مَنْ شَاوَرَ ذَوِی الْعُقُولِ اسْتَضَاءَ بِأَنْوَارِ الْعُقُول26
هر که با صاحبان خرد مشورت کند از درخشش افکار بهرمند شده است.
پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم؛ الگوی مدیریت اسلامی با همه درایت و اندیشه منّوری که داشتند و با اینکه از سرچشمه وحی مینوشید با یاران خویش به مشورت مینشستند؛ چرا که ارزش شورا در مدیریت را در کتاب آسمانی و از حقتعالی آموخته بودند:
وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّه27
و ، با آنان در کارها مشورت کن؛ اما هنگامی که تصمیم گرفتی (قاطع باش و) بر خدا توکل کن.
وقتی در تصمیمگیریها مشارکت باشد به این معناست که هر یک از اعضا صاحب نفوذ و مؤثر هستند. این مشارکت میتواند در قالب انجمن، جلسه، شورا، بحث و گفتگوهای گروهی، صندوق پیشنهادها و نظرخواهی و مراجعه به افکار و باور عمومی باشد. تصمیمگیری گروهی درصد خطا را کم می کند و به برنامهریزی دقیقتری منجر خواهد شد.
بر اثر مطالعههای گستردهای که «لیکِرت»28 و گروه تحقیقاتی او انجام دادهاند، چهار سبک مدیریت تشخیص داده شده که لیکرت آنها را بر حسب میزان مشارکت کارمند در تصمیمگیری، یک تا چهار شیوه را نامگذاری کرده است:
شیوه یک: مستبد، استثمارگر
در این شیوه، تمامی تصمیمها را مدیر میگیرد و مبنای تصمیمگیری، حفظ و تأمین منافع تصمیم گیرنده است.
شیوه دو: نیمه مستبد ولی خیرخواه
در این روش، تمامی تصمیمهای مهم را مدیر می گیرد و تصمیمگیری در مورد کارهای غیر مهم به کارمندان و مسئولان واگذار می شود. این شیوه را میتوان رابطهای میان کارفرما و کارمند تلقی کرد. هرچند در این نظام نسبت به نظام اول اعتماد بیشتراست، فروتنی نسبت به کارمندان از ویژگیهای این نوع مدیریت است. تصمیمهای عمده و تعیین هدف در سطوح بالا صورت میگیرد، اما بسیاری از تصمیمها در سطوح پایین گرفته میشود.
شیوه سه: مشاورهای
در شیوه سوم، خط مشی سازمان و تصمیمهای کلی در سطوح بالا گرفته میشود. اما بیشتر تصمیمها به سطوح پایین واگذار میشود. کارمندان اساساً و نه کاملاً مورد اعتمادند. ارتباط بین کارمندان و مسئولان برقرار و پرداخت پاداش متداول است. ارتباط میان کارمندان و مدیران اغلب با اعتماد نسبی همراه است.
شیوه چهار: مشارکتی
مدیر در شیوه چهارم، در تمامی کارها به کارمند خود اعتماد و اطمینان کامل دارد؛ از کارمند فکر و نظر میگیرد و از آن استفاده خوب و سازنده میکند؛ مدیری است که بر اساس میزان مشارکت کارمند در گروه بر اساس سهم و مؤثر بودن او در فعالیتهایی از قبیل تعیین اهداف و پیشرفت به سوی اهداف برای کارمند پاداشهای مادی تعیین میکند. او مدیری است که شبکه ارتباطی گسترده ای در تمامی جهتها میان رئیس و مرئوس و میان همکاران و همقطاران بهوجود میآورد؛ مدیری است که تصمیمگیری را به گروه خاصی در سازمان منحصر نمیداند؛ خود و کارمندانش همیشه مانند یک گروه عمل میکنند.
از آنجا که یکی از مهمترین مراحل فرایند تصمیمگیری، گردآوری اطلاعات جامع و موثق برای گرفتن تصمیم است، مشورت و نظرخواهی از دیگران بویژه صاحبنظران و افراد باتجربه میتواند در گردآوری اطلاعات کمک بزرگی باشد. شخصی که این گونه رفتار نکند، قطعاً دچار لغزش و پشیمانی خواهد شد؛ چنانکه امام علی علیه السلام میفرمایند:
شَاوِرْ ذَوِی الْعُقُولِ تَأْمَنِ الزَّلَلَ وَ النَّدَم29
با صاحبان عقل مشورت کن تا از لغزش و پشیمانى ایمن گردى.
حضرت امام علی علیه السلام در لزوم مشورت (قبل از تصمیمگیری) با کسانی که دارای خِرَد و عقلی سلیم هستند، میفرمایند:
مَنْ شَاوَرَ ذَوِی الْأَلْبَابِ دُلَّ عَلَى الرَّشَاد30
هر کس با صاحبان خرد مشورت کند، به سوی راه صحیح راهنمایی شود.
فرهنگ غنی اسلام از آموزههای مشورت و مشاوره سرشار است. سیره عملی معصومین علیهم السلام نیز از اهمیت مشورت نزد ایشان حاکی، و به لزوم نظرخواهی در تمام ابعاد زندگی انسانها سفارش شده است؛ اما برای مسئولان و کارگزارانی که وظیفه خدمت به خلق و اداره کارهای ایشان را دارند این امر، حیاتی است. امام صادق علیه السلام در هشدار به افراد خودرأی و کم تجربه فرمودند:
لَا یطْمَعَنَّ الْقَلِیلُ التَّجْرِبَةِ الْمُعْجَبُ بِرَأْیهِ فِی رِئَاسَةٍ31
هرگز کسی که پیشینه آزمودگی ندارد و شیفته رأی خویشتن است در پی عهده داری رهبری نباشد.
مشورت، در واقع مبادله تصمیمات است. سازمان با کمک یک گروه متشکل از افراد کارامد و توانمند میتواند در نهایت، تصمیمگیری مناسبی انجام دهد.
امام علی علیه السلام لزوم مشورت قبل از تصمیمگیری را اینگونه بیان میفرمایند:
شَاوِرْ قَبْلَ أَنْ تَعْزِمَ وَ فَکِّرْ قَبْلَ أَنْ تُقْدِم32
قبل از تصمیم، مشورت نما و پیش از اقدام در کار فکر کن.
پینوشتها:
1. مفردات راغب اصفهانی، ماده عزم.
2. بیانات در مراسم بیعت فرماندهان، نمایندگان ولىّفقیه و مسئولان عقیدتى، سیاسى ژاندارمرى و شهربانى، و رئیس و کارکنان سازمان پلیس قضایى کشور، 28/3/1368
3. نهج البلاغه، حکمت266.
4. تصنیف غررالحکم و دررالکلم، ص64.
5. تصنیف غررالحکم و دررالکلم، ص354.
6. تصنیف غررالحکم و دررالکلم، ص56.
7. تصنیف غررالحکم و دررالکلم، ص476.
8. سوره مبارکه آلعمران، آیه159.
9. تصنیف غررالحکم و دررالکلم، ص103.
10. نهج البلاغه، خطبه211.
11. اصول مدیریت، ص173.
12. روزنامه جمهورى اسلامى، 20/12/1367.
13. کارگاه تصمیمگیری سازمانی، 30 مهرماه 1386.
14. الحیاة، ج1، ص545.
15. تصنیف غررالحکم و دررالکلم، ص474.
16. عوالی اللآلی، ج1، ص294.
17. الحیاة، ج1، ص546.
18. روزنامه جمهوری اسلامی، 3/9/1363.
19. تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص473.
20. الحیاة، ج1، ص568.
21. تصنیف غررالحکم و دررالکلم، ص474.
22. تصنیف غررالحکم و دررالکلم، ص473.
23. غرر الحکم و دررالکلم، ص476.
24. غررالحکم و دررالکلم، ص476.
25. بیانات در دیدار با فرماندهان نیروی انتظامی، 27/01/1370.
26. تصنیف غررالحکم و دررالکلم، ص442.
27. سوره مبارکه آلعمران، آیه159.
28. Rensis Likert
29. غررالحکم، ص443.
30. بحار الأنوار، ج72، ص 105.
31. الخصال، ج2، ص434.
32. غررالحکم و دررالکلم، ص441.
منبع: مدیران و فرماندهان شایسته، جلد اول: ویژگیهای مدیریتی، سید احمد سجادی، ناشر: نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران، بازرسی کل، دفتر تحقیقات کاربردی، تهران، 1390، صص 168-145.
