عبدالحق شیرازی معروف به امانت خان شیرازی طغرانویس (۹۷۸- ۱۰۵۵ه.ق/۱۵۷۰- ۱۶۴۵م) خوشنویس سده یازدهم هجری است. او کتابدار ایرانی پرآوازه دربار امپراتوری گورکانی هند بود.
مهمترین اثر او خطاطی کتیبه‌های در و دیوارهای بنای باشکوه تاج محل است که آن را به فرمان شاه جهان پنجمین امپراتور گورکانی هند نوشت. این کتیبه‌ها به خط ثلث بسیار عالی و به رنگ مشکی بر زمینه مرمر سفید نشسته است.
عبدالحق فرزند قاسم شیرازی خوشنویس بود او و برادر بزرگ‌ترش شکرالله، در شیراز زاده شدند و خوشنویسی را در مکتب پدر خود آموختند. آنان که در شیراز تحصیلات خود را به پایان رسانده بودند، در حدود سال ۱۰۱۷ق/۱۶۰۸م به هند مهاجرت کردند تا شاید در دربار جهانگیر به پیشرفت و ترقی برسند.
زمانی که شکرالله از طریق دریا به هند و سپس به برهانپور رسید و به خدمت عبدالرحیم خان خانان درآمد، عبدالحق نیز او را همراهی می‌کرده‌است. عبدالحق به زودی به منصب پراهمیت کتابداری در دربار گورکانیان هند می‌رسد.
ظاهراً تا اندازه‌ای موفقیت سریع امانت خان مرهون نفوذ برادرش که بعدها به افضل خان ملقب شد، بوده است. عبدالحق در آغاز ذیحجة ۱۰۴۱ از سوی شاه‌جهان به لقب «امانت خان» مفتخر شد.
امانت خان شیرازی سال اختتام کتبیه‌های قرآنی بنای تاج محل را چنین نوشته است: «الفقیر امانت خان شیرازی ۱۰۴۸ ه. ق مطابق دوازدهم سنه جلوس مبارک»
در بنای تاج محل آنچه کاملاً مسلم است این است که خط ثلث کتیبه‌ها اثر امانت خان شیرازی است. چون تنها نام اوست که به شکل "امانت خان الشیرازی" زیر یکی از کتیبه‌ها در ایوان جنوبی بنا حک شده است. امضای او حاکی از مقام بلند امانت خان در دربار گورکانیان هند است.
طغرا
طُغرا یا طُغری یا طُغراء (ترکی عثمانی: طغرا، ترکی استانبولی: tuğra) تک‌نگار، یا امضای سلاطین ترک به گونهٔ خوشنویسی است که در طول تاریخ بر کلیهٔ اسناد و مکاتبات رسمی الصاق می‌شده است. طغرا همچنین با الهام از سنت تمغا، بر مهر سلطنتی و بر روی سکه‌های ضرب شده در زمان سلطنت سلاطین حک می‌شده است.
طغراها در آغاز سلطنت سلطان طراحی و توسط خطاط دربار (نشانچی یا طغرانویس) بر روی اسناد مکتوب حک می‌شدند. اولین نمونه‌های طغرا در قرن چهاردهم میلادی دیده شده‌اند. طغراها هدفی شبیه به کارتوش در مصر باستان یا سایفر سلطنتی پادشاهان بریتانیایی داشتند. هر سلطان عثمانی طغرای مخصوص به خود را داشته است.
وجه تسمیه
دو نظریهٔ اصلی در مورد ریشهٔ کلمه طغرا وجود دارد. اولی آن را برگرفته از یک نشان ترکی به نام «طغرق» می‌داند و دومی تلاش کاتبان پارسی برای شکل دادنِ نام حاکمان به نمادی کمان‌مانند به نام طورغا/طورغای (در زبان ترکی) که متعاقباً به اشتباه «طغرا» تلفظ شد.
دلیل اصلی نظریهٔ اول، سخنی از محمود کاشغری در دیوان لغات الترک است:
«طغرق مهر و امضای پادشاه [به گویش اوغوزی] است و برای ترکان [غربی] ناشناخته است. [من] منشأ آن را نمی‌دانم.»
توصیف
یک طغرا ساختار مشخصی دارد: دو حلقه در سمت چپ، سه خط عمودی در وسط، نوشته‌های روی هم در پایین و دو امتداد به سمت راست. هر کدام از این عناصر معنای خاصی دارند و با هم فرمی را می‌سازند که به راحتی به عنوان طغرا قابل تشخیص است.
نام سلطان در قسمت پایینی که سره (به ترکی استانبولی: sere) نامیده می‌شود، نوشته شده است. نخستین طغرای عثمانی در سال ۱۳۲۶، تنها عبارت اورخان پسر عثمان یکم را نشان می‌دهد. بعدها علاوه بر نام سلطان و پدرش، واژگانی برای تکریم سلطان نیز اضافه شدند.
حلقه‌های سمت چپ طغرا را بیضه (به ترکی استانبولی: beyze) می‌گویند که در زبان عربی به معنی تخم مرغ است. برخی از تفاسیر طرح طغرا، ادعا می‌کنند که بیضه‌ها قرار است نماد دو دریایی باشند که سلاطین عثمانی بر روی آنها تسلط داشتند: حلقهٔ بیرونی بزرگ‌تر نشان‌دهندهٔ مدیترانه و حلقهٔ داخلی کوچک‌تر نشان‌دهندهٔ دریای سیاه. خطوط عمودی بالای طغرا را توغ (به ترکی استانبولی: tuğ) یا چوب پرچم می‌نامند.
سه توغ در طغرا نماد استقلال هستند. خطوط S شکلی که از توغ‌ها عبور می‌کنند، زلف (به ترکی استانبولی: zülfe) نامیده می‌شوند و به همراه بالای توغ‌ها که به سمت راست متمایل‌اند نشان‌دهندهٔ وزش بادها از شرق به غرب‌اند؛ نمادی که بیانگر مسیر پیشروی سنتی عثمانی‌ها بود.
خطوط سمت راست طغرا خنجر (به ترکی استانبولی: hançer) نامیده می‌شوند که تمثیلی از شمشیر و نماد قدرت هستند. طغرانویسی با هر خطی امکان‌پذیر است. اما بیشترین خطی که با آن طغرا نوشته شده، دیوانی و ثلث است.
در ادبیات
به واژهٔ طغرا در ادبیات فارسی اشاره شده است. برای نمونه:
اَعدلِ اَقطـــارِ شــرق و غرب، کـــز القاب او بر مناشیرِ امورِ عدل طُغرا کرده‌اند هندوشاه نخجوانی
هلالی شد تنم زین غم که با طغرای ابرویش که باشد مه که بنماید ز طاق آسمان ابرو حافظ
در دوره مدرن
امروزه در دنیای مدرن هنرمندان خوشنویسی هستند که از شکل و مشخصهٔ طغرا استفاده می‌کنند. برای نمونه طغراهای رئیس جمهور روسیه ولادیمیر پوتین و آکی‌هیتو امپراتور ژاپن که توسط هنرمندی به نام ولادیمیر پوپوف طراحی شده‌اند.
منابع:
لغت‌نامه دهخدا، ذیل عبارت شاه‌جهان
دائرةالمعارف بزرگ اسلامی- امانت خان
در پایان:
جا دارد که از دلسوزی، همراهی و توجه اساتید معظم، متعهد، متدین و مجاهدِ خود در کسوت شاگردی، از زحمات ارزشمند استاد مسعود نجابتی و عبدالرسول یاقوتی، سید حسن موسی زاده، ناصر طاووسی و ابوالفضل خزائی تقدیر و تشکر نمایم.
شاگرد شما، ابوالفضل رنجبران
© کلیه حقوق متعلق به صاحب اثر و پرتال فرهنگی راسخون است. استفاده از مطالب و آثار فقط با ذکر منبع بلامانع است.
