ملاحظه مقدماتی بیستوپنجم مقرر میکند که قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا باید از نوآوری و آزادی علم حمایت کند و نباید مانع فعالیتهای پژوهش و توسعه شود؛ از همین رو، سامانهها و مدلهای هوش مصنوعی که صرفاً برای پژوهش و توسعه علمی طراحی و استفاده میشوند، از شمول قانون خارجاند. همچنین فعالیتهای تحقیق، آزمون و توسعه پیش از عرضه به بازار یا بهرهبرداری، اصولاً مشمول الزامات کامل قانون نیستند. با این حال، این استثنا محدود است و بهمحض آنکه سامانه حاصل پژوهش وارد بازار یا مرحله بهرهبرداری شود، باید با قانون منطبق گردد. این ملاحظه در عین حمایت از آزادی علم، پژوهش را همچنان مقید به استانداردهای اخلاقی، حرفهای و حقوقی اتحادیه میداند.
ملاحظه قبل:
قانون هوش مصنوعی اروپا: ملاحظه 24
قانون هوش مصنوعی اروپا: lمتن ملاحظه 25
«این مقرره باید از نوآوری حمایت کند، آزادی علم را محترم بشمارد و فعالیتهای پژوهش و توسعه را تضعیف نکند. از این رو، لازم است سامانهها و مدلهای هوش مصنوعی که بهطور خاص صرفاً برای مقاصد پژوهش و توسعه علمی طراحی و به بهرهبرداری گذاشته میشوند، از شمول این مقرره خارج شوند.
علاوه بر این، لازم است اطمینان حاصل شود که این مقرره بهنحو دیگری نیز بر فعالیتهای پژوهش و توسعه علمی در خصوص سامانهها یا مدلهای هوش مصنوعی، پیش از عرضه به بازار یا پیش از بهرهبرداری آنها، اثری نگذارد. همچنین، در خصوص فعالیتهای پژوهش، آزمون و توسعه محصولمحور درباره سامانهها یا مدلهای هوش مصنوعی، مقررات این مقرره نباید پیش از آنکه این سامانهها و مدلها به بهرهبرداری برسند یا به بازار عرضه شوند، اعمال گردد.
این استثنا خدشهای به الزام رعایت این مقرره وارد نمیکند، هرگاه سامانه هوش مصنوعیای که در قلمرو این مقرره قرار میگیرد، در نتیجه چنین فعالیتهای پژوهش و توسعه، به بازار عرضه شود یا به بهرهبرداری برسد؛ و نیز خدشهای به اعمال مقررات مربوط به محیطهای آزمون تنظیمگری هوش مصنوعی (AI regulatory sandboxes) و آزمون در شرایط واقعی وارد نمیکند.
افزون بر این، بدون لطمه به استثنای مربوط به سامانههای هوش مصنوعیای که بهطور خاص و صرفاً برای مقاصد پژوهش و توسعه علمی طراحی و به بهرهبرداری گذاشته شدهاند، هر سامانه هوش مصنوعی دیگری که ممکن است در جریان هرگونه فعالیت پژوهش و توسعه مورد استفاده قرار گیرد، همچنان تابع مقررات این مقرره باقی میماند.
در هر حال، هرگونه فعالیت پژوهش و توسعه باید مطابق با استانداردهای اخلاقی و حرفهای شناختهشده در پژوهش علمی و نیز مطابق با حقوق قابل اعمال اتحادیه انجام شود.»
تحلیل ملاحظه 25
این ملاحظه یکی از مهمترین نقاط تعادل در قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپاست، زیرا میکوشد میان دو هدف بالقوه متعارض توازن برقرار کند: از یک سو تنظیمگری و حفاظت از حقوق، و از سوی دیگر حفظ آزادی علمی، نوآوری و توسعه فناورانه. پیام اصلی این ملاحظه آن است که قانون هوش مصنوعی نباید به مانعی برای پژوهش علمی و توسعه فناوری تبدیل شود.
نخستین نکته محوری این ملاحظه، بهرسمیتشناختن «آزادی علم» (freedom of science) بهعنوان یک ارزش تنظیمگری است. قانونگذار تصریح میکند که مقرره نباید فعالیت علمی را تضعیف کند. این نکته مهم است، زیرا نشان میدهد قانون هوش مصنوعی صرفاً یک سند محدودکننده نیست، بلکه خود را موظف میداند میان کنترل خطر و حفظ ظرفیت علمی و نوآورانه اروپا تعادل برقرار کند.
دومین نکته مهم، استثنای صریح برای سامانهها و مدلهایی است که «صرفاً» برای پژوهش و توسعه علمی طراحی و به کار گرفته میشوند. این استثنا محدود و هدفمند است. قانونگذار هر فعالیتی را که برچسب «تحقیق» بخورد از شمول قانون خارج نمیکند؛ بلکه فقط آن دسته از سامانهها و مدلهایی را مستثنا میکند که بهطور خاص و انحصاراً برای پژوهش علمی ساخته و استفاده میشوند. بنابراین، معیار اصلی در اینجا «هدف انحصاری علمی» است.
سومین نکته، تمایز بسیار مهم میان «مرحله پژوهش» و «مرحله ورود به بازار» است. قانونگذار تصریح میکند که تا پیش از عرضه به بازار یا بهرهبرداری، فعالیتهای تحقیق، آزمون و توسعه ــ بهویژه در سطح محصول ــ اصولاً نباید مشمول بار کامل الزامات مقرره شوند. این تفکیک نشان میدهد که قانونگذار نمیخواهد منطق انطباق کامل حقوقی را خیلی زود و در مرحله آزمایشگاهی یا پیشاتجاری تحمیل کند.
.jpg "قانون هوش مصنوعی اروپا: ملاحظه 25")
چهارمین نکته مهم، محدود بودن این استثناست. بهمحض آنکه سامانه حاصل پژوهش از مرحله آزمایش خارج شود و وارد بازار یا مرحله بهرهبرداری گردد، دیگر نمیتوان به استثنای پژوهش استناد کرد. از آن لحظه، سامانه مشمول الزامات کامل قانون خواهد شد. این بخش بسیار مهم است، زیرا مانع از آن میشود که عنوان «پژوهش» به پوششی برای فرار دائمی از الزامات انطباق تبدیل شود.
پنجمین نکته مهم، تمایز میان «سامانه پژوهشی» و «سامانه مورد استفاده در پژوهش» است. قانونگذار بهصراحت میگوید فقط سامانهای مستثناست که خودِ آن برای پژوهش علمی طراحی شده باشد؛ نه هر سامانهای که صرفاً در یک پروژه پژوهشی به کار میرود. این تمایز بسیار مهم است، زیرا جلوی آن را میگیرد که بازیگران با قرار دادن یک سامانه تجاری در بستر تحقیقاتی، آن را از شمول قانون خارج کنند.
در نهایت، این ملاحظه روشن میکند که حتی در حوزه پژوهش نیز آزادی مطلق وجود ندارد. فعالیت پژوهش و توسعه باید مطابق استانداردهای اخلاقی و حرفهای شناختهشده و نیز در چارچوب حقوق اتحادیه انجام شود. بنابراین، قانونگذار آزادی علم را بهرسمیت میشناسد، اما آن را درون چارچوب مسئولیت علمی و حقوقی قرار میدهد.
ملاحظه بعدی:
قانون هوش مصنوعی اروپا: ملاحظه 26
منبع: ترجمه شده توسط بخش فناوری های نوین سایت راسخون
