قانون هوش مصنوعی اروپا: متن ملاحظه 30
«سامانههای دستهبندی زیستسنجی که بر دادههای زیستسنجی اشخاص حقیقی ــ مانند چهره یا اثر انگشت یک فرد ــ متکیاند و برای استنتاج یا استنباط دیدگاههای سیاسی، عضویت در اتحادیههای کارگری، باورهای دینی یا فلسفی، نژاد، زندگی جنسی یا گرایش جنسی افراد به کار میروند، باید ممنوع شوند. این ممنوعیت نباید شامل برچسبگذاری، پالایش یا دستهبندی قانونی مجموعهدادههای زیستسنجیای شود که مطابق حقوق اتحادیه یا حقوق ملی تحصیل شدهاند و بر اساس خود دادههای زیستسنجی ساماندهی میشوند؛ مانند مرتبسازی تصاویر بر اساس رنگ مو یا رنگ چشم که میتواند، برای مثال، در حوزه اجرای قانون مورد استفاده قرار گیرد.»تحلیل ملاحظه 30
این ملاحظه یکی از صریحترین مواضع قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا در برابر «استنتاج صفات حساس» از بدن انسان است. قانونگذار در اینجا صرفاً درباره شناسایی افراد سخن نمیگوید، بلکه درباره گامی عمیقتر و مداخلهگرانهتر هشدار میدهد: استفاده از دادههای زیستسنجی برای استنباط ویژگیهای درونی، هویتی و حساس اشخاص. این ملاحظه دقیقاً در نقطه تلاقی هوش مصنوعی، نظارت زیستی و حقوق بنیادین قرار دارد.نخستین نکته مهم این ملاحظه، تمایز میان «شناسایی» و «استنتاج» است. قانونگذار در اینجا با خودِ استفاده از داده زیستسنجی برای تشخیص یا تطبیق هویت سروکار ندارد؛ موضوع اصلی، استفاده از چهره، اثر انگشت یا سایر دادههای بدنی برای استنباط این است که فرد چه باور سیاسی دارد، به چه دینی گرایش دارد، عضو چه اتحادیهای است، یا چه گرایش جنسیای دارد. این گذار از «شناختن فرد» به «خواندن هویت درونی او» همان چیزی است که قانونگذار آن را بهطور ویژه خطرناک میداند.
دومین نکته محوری، ماهیت دادههای مورد استنتاج است. فهرستی که قانونگذار ذکر میکند ــ دیدگاه سیاسی، عضویت صنفی، باور دینی یا فلسفی، نژاد، زندگی جنسی و گرایش جنسی ــ اتفاقی نیست. اینها دقیقاً در زمره حساسترین حوزههای هویت انسانیاند و در سنت حقوق اروپایی نیز از بالاترین سطح حمایت برخوردارند، زیرا مبنای کلاسیک تبعیض، طرد، سرکوب و کنترل اجتماعی بودهاند.
سومین نکته مهم، این ملاحظه نشان میدهد که قانونگذار صرفاً نگران «دقت» این سامانهها نیست، بلکه اساساً نگران «مشروعیت» چنین استنتاجی است. حتی اگر یک سامانه از نظر فنی بتواند با دقت بالا چنین ویژگیهایی را استنتاج کند، مسئله این است که نفسِ چنین مداخلهای در حریم هویتی انسان از منظر حقوق بنیادین محل اشکال است. بنابراین ممنوعیت اینجا صرفاً ناشی از ریسک خطا نیست، بلکه ناشی از نامشروع بودن خودِ عمل استنتاج است.
چهارمین نکته، پیوند مستقیم این ملاحظه با رژیم حقوق دادههای حساس در حقوق اروپا است. دادههایی مانند عقاید سیاسی، مذهب، عضویت اتحادیهای و گرایش جنسی در حقوق اتحادیه اروپا از «دستههای خاص دادههای شخصی» محسوب میشوند و مشمول حمایت مضاعفاند. این ملاحظه در واقع همین منطق را به قلمرو هوش مصنوعی و استنتاج زیستسنجی گسترش میدهد: هوش مصنوعی نباید به ابزاری برای استخراج و بازسازی این دادههای حساس از بدن انسان تبدیل شود.
پنجمین نکته مهم، قانونگذار میان «استنتاج حساس» و «ساماندهی فنی مجاز» تمایز میگذارد. به همین دلیل، ملاحظه تصریح میکند که ممنوعیت شامل عملیات فنی مشروعی مانند برچسبگذاری یا مرتبسازی دادههای زیستسنجی بر اساس ویژگیهای ظاهری (مثلاً رنگ مو یا رنگ چشم) نمیشود، مشروط بر آنکه دادهها بهطور قانونی تحصیل شده باشند و این پردازش صرفاً برای مقاصد فنی و مشروع انجام شود. این استثنا نشان میدهد قانونگذار قصد ندارد هر نوع دستهبندی زیستسنجی را ممنوع کند، بلکه فقط با دستهبندیای مخالفت میکند که به استنتاج هویتهای حساس و بالقوه تبعیضآمیز منجر میشود.
در نهایت، این ملاحظه یک خط قرمز مهم ترسیم میکند: هوش مصنوعی میتواند چهره را ببیند، اما نباید از چهره، عقیده سیاسی، مذهب یا گرایش جنسی انسان را «بخواند». این دقیقاً مرز میان پردازش فنی مجاز و نفوذ نامشروع به هویت درونی انسان است.
منبع: ترجمه شده توسط بخش فناوری های نوین سایت راسخون
