قانون هوش مصنوعی اروپا: متن ملاحظه 43
«عرضه به بازار، بهرهبرداری برای این هدف خاص، یا استفاده از سامانههای هوش مصنوعی که از طریق گردآوری (scraping) غیرهدفمند تصاویر چهره از اینترنت یا تصاویر دوربینهای مداربسته (CCTV)، پایگاههای داده تشخیص چهره ایجاد یا گسترش میدهند، باید ممنوع شود؛ زیرا این رویه به احساس نظارت انبوه (mass surveillance) دامن میزند و میتواند به نقضهای شدید حقوق بنیادین، از جمله حق حریم خصوصی، منجر شود.»تحلیل ملاحظه 43
این ملاحظه یکی از صریحترین و سختگیرانهترین ممنوعیتهای قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا را بیان میکند: ساخت یا توسعه پایگاههای داده تشخیص چهره از طریق جمعآوری بیضابطه و غیرهدفمند تصاویر مردم از اینترنت یا دوربینهای نظارتی ممنوع است. قانونگذار اروپایی در اینجا نه صرفاً استفاده از تشخیص چهره، بلکه «تغذیه زیرساختی» آن را هدف قرار میدهد؛ یعنی مرحلهای که در آن دادههای چهره بهصورت انبوه و بدون رضایت یا آگاهی افراد جمعآوری میشوند.نکته محوری این ملاحظه آن است که خطر اصلی فقط در «استفاده نهایی» از تشخیص چهره نیست، بلکه در «ساخت پایگاه داده»ای است که چنین استفادهای را ممکن میکند. وقتی میلیونها تصویر چهره از اینترنت، شبکههای اجتماعی، وبسایتها یا دوربینهای مداربسته بدون هدف مشخص و بدون رضایت اشخاص جمعآوری میشود، زیرساختی ایجاد میشود که میتواند افراد را در مقیاس گسترده ردیابی، شناسایی و پایش کند. قانونگذار این مرحله را خودِ منشأ خطر میداند، نه صرفاً مقدمهای خنثی.
عبارت untargeted scraping (گردآوری غیرهدفمند) در این ملاحظه بسیار مهم است. منظور، جمعآوری کور، گسترده و بیتمایز تصاویر چهره است؛ یعنی نه برای یک فرد مشخص، نه برای یک پرونده خاص، و نه بر اساس ضرورت محدود و معین، بلکه بهصورت انبوه و عمومی. این دقیقاً همان چیزی است که آن را از پردازش محدود، هدفمند و موردی جدا میکند. قانونگذار با این تعبیر میخواهد میان «شناسایی موردی و محدود» و «انباشت فراگیر چهرههای عمومی» مرز حقوقی روشنی ترسیم کند.
یکی از مهمترین دلایل این ممنوعیت، «احساس نظارت انبوه» است. این تعبیر نشان میدهد که قانونگذار فقط نگران آسیبهای فنی یا خطاهای الگوریتمی نیست، بلکه به اثر اجتماعی و روانی این فناوری نیز توجه دارد. وقتی مردم بدانند تصاویر چهرهشان ممکن است بهطور مداوم از فضای آنلاین یا دوربینهای عمومی استخراج و ذخیره شود، احساس میکنند همواره تحت نظارتاند. این وضعیت فقط مسئله حریم خصوصی نیست، بلکه به آزادی رفتوآمد، آزادی بیان، آزادی تجمع و احساس امنیت مدنی نیز آسیب میزند.
ملاحظه ۴۳ همچنین نشان میدهد که قانونگذار اروپایی میان «داده عمومی» و «داده آزاد برای استخراج» تفاوت قائل است. اینکه تصویری در اینترنت در دسترس است، به این معنا نیست که میتوان آن را بهصورت خودکار، انبوه و بدون محدودیت برای ساخت پایگاه داده زیستسنجی استخراج کرد. این نکته یکی از مهمترین پیامهای حقوقی این ملاحظه است: در دسترس بودن داده، مجوز استفاده نامحدود از آن نیست.
از منظر حقوق بنیادین، این ملاحظه مستقیماً به حریم خصوصی اشاره میکند، اما دامنه آن فراتر از این است. ایجاد بانکهای چهره از طریق scraping میتواند به نقض حق حفاظت از دادههای شخصی، حق ناشناسماندن در فضای عمومی، آزادی تجمع، و حتی حق عدم تبعیض منجر شود. زیرا چنین پایگاههایی نهتنها ابزار شناساییاند، بلکه میتوانند مبنای ردیابی، پروفایلسازی و کنترل جمعیت نیز قرار گیرند.
در نهایت، ملاحظه ۴۳ نشان میدهد که AI Act فقط به تنظیم «کاربرد» هوش مصنوعی بسنده نمیکند، بلکه زنجیره تولید قدرت الگوریتمی را از سطح داده نیز کنترل میکند. قانونگذار اروپایی بهصراحت اعلام میکند که ساخت زیرساخت تشخیص چهره مبتنی بر استخراج انبوه و بیضابطه تصاویر مردم، خود یک خطر مستقل و غیرقابلقبول است و باید ممنوع شود.
منبع: ترجمه شده توسط بخش فناوری های نوین سایت راسخون
