بیان مسئله:
سوره مبارکه فیل، با پنج آیه کوتاه خود، یکی از پرمغزترین و عبرتآموزترین سورههای قرآن کریم است. این سوره به ماجرای ابرهه و لشکریانش اشاره دارد که با فیلهای جنگی و تجهیزات پیشرفته آن زمان به قصد تخریب کعبه حرکت کردند، اما خداوند با پرندگان کوچکی به نام «ابابیل» و سنگهای «سجیل» آنان را نابود ساخت و به «کاه خورده شده» تبدیل کرد.
این رویداد که به «عام الفیل» معروف شد، مبدأ تاریخ عرب گردید و در همان سال، پیامبر اکرم (ص) به دنیا آمد. سؤال اصلی این مقاله آن است که سنت الهی در سوره فیل چه پیامی برای امروز دارد و چگونه میتوان این سنت را در نابودی دشمنان کعبه و حرم در عصر حاضر، از واقعه طبس تا جنگ ۴۰ روزه و عملیات وعده صادق، مشاهده کرد؟
ضرورت مسئله:
تبیین سنت الهی در سوره فیل و تطبیق آن با حوادث معاصر از چند جهت ضروری است.
نخست، دشمنان اسلام و کعبه، از ابرهه تا آمریکا و اسرائیل، همواره با تجهیزات پیشرفته نظامی به میدان آمدهاند، اما خداوند با کوچکترین عوامل (پرندگان، شنهای کویر، موشکها و پهپادهای کوچک) آنها را نابود کرده است.
دوم، واقعه طبس در سال ۱۳۵۸ شمسی، نماد بارز «تضلیل کید دشمن» بود که آمریکا را در حمله به ایران ناکام گذاشت.
سوم، جنگ ۴۰ روزه آمریکا و اسرائیل علیه ایران و عملیات وعده صادق، تجلی دیگری از سنت الهی در نابودی مستکبران با سلاحهای به ظاهر کوچک اما قدرتمند ایرانی است. این مقاله با استناد به آیات قرآن، تفاسیر معتبر و حوادث تاریخی، به تبیین این سنت الهی میپردازد
اهداف مقاله :
هدف کلی مقاله: تبیین سنت الهی در سوره فیل و تطبیق آن با نابودی دشمنان کعبه و حرم در عصر حاضر (از واقعه طبس تا جنگ ۴۰ روزه و عملیات وعده صادق)
سوال ۱: معنای «اصحاب فیل»، «ابابیل»، «سجیل» و «عصف مأکول» چیست و این واژگان چه پیامی برای نابودی مستکبران دارند؟
سوال ۲: «تضلیل کید دشمن» به چه معناست و چگونه خداوند نقشه ابرهه و اصحاب فیل را گم کرد و نقش بر آب ساخت؟
سوال ۳: واقعه طبس در سال ۱۳۵۸ شمسی چگونه مصداق «أَ لَمْ یَجْعَلْ کَیْدَهُمْ فی تَضْلِیلٍ» بود و آمریکا در آن حادثه چه شکستی خورد؟
سوال ۴: جنگ ۴۰ روزه آمریکا و اسرائیل علیه ایران و عملیات وعده صادق چگونه تجلی «طیر ابابیل» و «حجارة من سجیل» در عصر حاضر است؟
سوال ۵: وظیفه امروز مؤمنان در قبال سنت الهی «أَ لَمْ تَرَ» چیست و چگونه میتوان از تاریخ عبرت گرفت و برائت از مستکبران را اعلام کرد؟
ازطیر ابابیل تا پهپادهای شاهد؛ تفسیر سوره فیل و نابودی دشمنان کعبه
بخش اول: اصحاب فیل و عبرتهای تاریخی
﴿أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِأَصْحابِ الْفیلِ﴾ (۱) «آیا ندیدی که پروردگارت با اصحاب فیل چه کرد؟»🔹 پیشینه تاریخی؛ ابرهه و کنیسهسازی در یمن
نجاشی، پادشاه حبشه، پس از استقرار در حبشه، یمن را که تحت سیطره او بود، پایگاه خود قرار داد. او امیری به نام «ابرهه» را بر صنعای یمن گماشت. نجاشی به فکر افتاد که در برابر کعبه، کنیسهای مجلل و باشکوه در صنعای یمن بسازد تا مردم به آن سمت بروند و حج کنند و بدین وسیله یک افتخار فرهنگی برای ملت خود ایجاد کند.
اما حادثهای رخ داد که به آن کنیسه هتک حرمت شد. ابرهه و اطرافیانش در صدد انتقام برآمدند و تصمیم گرفتند کعبه را ویران کنند تا کسی به آنجا حج نرود. آنان با فیل جنگی و با عدّه و عُدّهای از یمن حرکت کردند و در مسیر، هر مزاحمی را از سر راه برداشتند.
عرب تا آن روز یک مبدأ تاریخی رسمی نداشت. جنگها، غارتها و اتفاقات گوناگونی که رخ میداد، گاهی مبدأ تاریخ قرار میگرفت، اما یک سامان جدی و واحدی را تبعیت نمیکرد.
اما این جریان «عام الفیل» به عنوان یک رخداد عظیم، مبدأ تاریخ رسمی عرب شد. آن سالی که ابرهه با فیل جنگی در صدد تخریب کعبه برآمد، همان سال وجود مبارک پیامبر اکرم (ص) به دنیا آمد. این همزمانی، خود یکی از نشانههای الهی (ارهاصات) برای بعثت آن حضرت محسوب میشود.
🔹 اصحاب فیل؛ نه ارباب فیل
در زبان عربی، به ساربان شتر «جَمّال» و به مسئول نگهداری فیل «فَیّال» میگویند. اما خداوند در این آیه، آنان را «اصحاب فیل» نامیده است، نه «ارباب فیل». این تعبیر نشاندهنده ذلت و پستی آنان است؛ چراکه «صحبت» آنان با حیوان بود و از مقام انسانیت به درجه همراهی با یک حیوان سقوط کرده بودند. آنان به جای اینکه ارباب و صاحب فیل باشند، فقط «صحبت» فیل را داشتند؛ یعنی همراه و مصاحب آن حیوان شدند، نه مالک و مسلط بر آن.
قرآن کریم در جای دیگر میفرماید: «إِنْ هُمْ إِلَّا کَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ» (۲). این وصف، دقیقاً بر اصحاب فیل تطبیق میکند که با فیل جنگی خود به قصد تخریب کعبه حرکت کردند. انسانهایی که به جای توکل بر خدا، به نیروی مادی و حیوانی تکیه میکنند، از حیوان هم پستتر میشوند، زیرا حیوان حداقل از غریزه خود برای بقا استفاده میکند، اما اینان عقل خود را در جهت نابودی حرم الهی به کار میگیرند. خداوند در قرآن میفرماید: «إِنَّا جَعَلْنَا الشَّیاطِینَ أَوْلِیَاءَ لِلَّذِینَ لَا یُؤْمِنُونَ» (۳)؛ ما شیاطین را اولیای کسانی قرار دادیم که ایمان نمیآورند.
🔹 ایستادگی عبدالمطلب؛ توکل بر خدا در برابر قدرت ظاهری
در هنگام هجوم ابرهه و اصحاب فیل، بسیاری از مردم مکه را ترک کردند، اما عبدالمطلب، جدّ بزرگوار پیامبر (ص)، تا آخرین لحظه در مکه ماند و کنار کعبه مشغول نیایش و دعا و عرض ارادت به پیشگاه الهی بود. او هراسی از ابرهه و فیل و امثال آن نداشت. کسی به او گفت: «ای عبدالمطلب، ابرهه با لشکریان و فیلش آمده است تا این خانه را ویران کند.
چه میگویی؟» عبدالمطلب در پاسخ گفت: «من صاحب این شترانم، اما این خانه نیز صاحب و پروردگاری دارد که از آن دفاع خواهد کرد» (۴). این پاسخ، نشاندهنده عمق ایمان و توکل او بود. او میدانست که قدرت ظاهری و فیلهای جنگی نمیتوانند در برابر اراده الهی کاری انجام دهند.
این توکل و ایستادگی، الگویی برای همه مؤمنان است که در برابر طاغوتهای زمانه، هر چند با تجهیزات پیشرفته به میدان آمده باشند، نباید هراسید. تنها کسی که باید از او ترسید، خداوند است و بس.
🔹 نکته تطبیقی: دشمنان امروز کعبه نیز «اصحاب فیل» زمانه هستند
امروز، آمریکا و رژیم صهیونیستی با پیشرفتهترین سلاحهای جنگی (مانند فیلهای آن روز) به میدان آمدهاند تا کعبه (حریم اسلام و مسجدالاقصی) را هدف قرار دهند. آنان با ناوهای هواپیمابر، بمبافکنهای استراتژیک، موشکهای دقیقزن و فناوریهای پیشرفته نظامی به منطقه یورش آوردهاند، اما غافل از اینکه «بیت الله» صاحب و پروردگاری دارد که از حریم خود دفاع میکند.
جنگ ۴۰ روزه آمریکا و اسرائیل علیه ایران، دقیقاً مصداق همان هجوم اصحاب فیل بود. آنان با همه توان خود به میدان آمدند، اما خداوند کیدشان را در تضلیل قرار داد و نقشههایشان را نابود کرد.
امروز، آمریکا با صرف هزینهای بیش از ۸۵ میلیارد دلار، نه تنها به هیچ هدفی نرسید، بلکه با ذلت و خواری از منطقه عقبنشینی کرد و تنگه هرمز را به ایران واگذار نمود. این همان سنت الهی است که «أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِأَصْحابِ الْفیلِ»؛ امروز نیز چشم بیننده میبیند که خداوند با اصحاب فیل زمانه چه کرد.
بخش دوم: تضلیل کید دشمن؛ نقشهای که گم شد
خداوند در ادامه سوره فیل میفرماید:﴿أَ لَمْ یَجْعَلْ کَیْدَهُمْ فی تَضْلیلٍ﴾ (۵) «آیا کید (نقشه و توطئه) آنان را در تضلیل (گمراهی و نابودی) قرار نداد؟»🔹 تضلیل؛ یعنی گم کردن نقشه دشمن
«تضلیل» از ریشه «ضلالت» به معنای گم شدن و گمراهی است. خداوند در این آیه میفرماید که کید و نقشه شوم اصحاب فیل را «در تضلیل» قرار داد؛ یعنی آن نقشه را گم کرد، پراکنده ساخت و از دسترس آنان خارج نمود (۶). ابرهه و لشکریانش با برنامهریزی دقیق و با استفاده از پیشرفتهترین تجهیزات جنگی آن زمان (فیلهای جنگی) به سمت کعبه حرکت کردند، اما خداوند نقشه آنان را نقش بر آب کرد.
این تضلیل، یک اضلال الهی است؛ یعنی خداوند عالماً و عامداً این نقشه را از دست آنان گرفت و آن را بیاثر کرد. هم نقشه را گم کرد و هم خود نقشهکشان را به عذاب الیم گرفتار ساخت (۷). اطلاع از طرح و نقشه دشمن و نقش بر آب کردن آن، یکی از مهمترین سنتهای الهی در برخورد با مستکبران است (۸).
🔹 دو کار اساسی خداوند با اصحاب فیل
در سوره فیل، دو کار اساسی از سوی خداوند انجام شده است: اول، نابودی نقشه آنان (﴿أَ لَمْ یَجْعَلْ کَیْدَهُمْ فی تَضْلیلٍ﴾)؛ دوم، نابودی خود آنان (﴿وَ أَرْسَلَ عَلَیْهِمْ طَیْراً أَبابیلَ﴾). خداوند هم نقشه را گم کرد و هم نقشهکشان را به زمین زد. این نشان میدهد که مقابله با دشمنان، دو مرحله دارد: ابتدا باید توطئههای آنان را خنثی کرد و سپس خود آنان را از میدان به در کرد.
ابرهه با لشکریانش و با فیل جنگی به سوی کعبه حرکت کرد. در بین راه، حوادث فراوانی را دیدند، اما همه را با مهر یا با قهر از سر راه برداشتند و تصمیم جدی آنان این بود که کعبه را ویران کنند. اما وقتی به نزدیکی مکه رسیدند و صبح برخاستند که قصد شوم خود را عملی کنند، خداوند پرندههایی را به سوی آنان فرستاد که با سنگهای «سجیل» آنان را هدف قرار دادند.
🔹 تطبیق با واقعه طبس (۱۳۵۸ شمسی)
در تاریخ معاصر ایران، نمونۀ بارز «تضلیل کید دشمن»، واقعه طبس است. در سال ۱۳۵۸ شمسی، به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی و اشغال سفارت آمریکا توسط دانشجویان مسلمان، آمریکا برای آزادی گروگانهای خود و ساقط کردن نظام اسلامی، تعدادی هواپیما و هلیکوپتر را به سوی ایران فرستاد.
اما به اراده خداوند، شنهای کویر طبس چنان طوفانی ایجاد کردند که بخشی از هواپیماها زمینگیر شدند و خلبانان آنها سوختند و بخشی هم پا به فرار گذاشته و منطقه را ترک کردند (۹).
این واقعه، دقیقاً مصداق «أَ لَمْ یَجْعَلْ کَیْدَهُمْ فی تَضْلیلٍ» است. آمریکا با همه تجهیزات پیشرفته نظامی خود به میدان آمده بود، اما خداوند نقشه آنان را در تضلیل قرار داد و نقش بر آب کرد. دشمن از بزرگترین تجهیزات جنگی برای هجوم استفاده میکند، اما خداوند با استفاده از کوچکترین عوامل (مانند شنهای کویر یا پرندگان کوچک) آنها را نابود میکند (۱۰).
🔹 نکته تطبیقی: جنگ ۴۰ روزه و نابودی نقشه آمریکا و اسرائیل
جنگ ۴۰ روزه آمریکا و اسرائیل علیه ایران، بزرگترین نمونه «تضلیل کید دشمن» در عصر حاضر است. آمریکا و اسرائیل با پیشرفتهترین تجهیزات نظامی (ناوهای هواپیمابر، بمبافکنهای استراتژیک، سامانههای پدافندی و موشکهای دقیقزن) به ایران حمله کردند. آنان نقشه کشیده بودند که در عرض چند هفته، ایران را به زانو درآورند و نظام جمهوری اسلامی را ساقط کنند.
اما خداوند نقشه آنان را در تضلیل قرار داد. موشکهای ایران از سامانههای پدافندی پیشرفته آمریکا (پاتریوت، تاد و گنبد آهنین) عبور کرد و تأسیسات حساس دشمن را هدف قرار داد.
پس از ۴۰ روز جنگ، آمریکا و اسرائیل نه تنها به هیچ یک از اهداف خود نرسیدند، بلکه با ذلت و خواری عقبنشینی کردند و تنگه هرمز را به ایران واگذار نمودند. این همان سنت الهی است که هر کید و نقشهای علیه بیت الله الحرام و حرم اسلام، محکوم به تضلیل و نابودی است.
خداوند در قرآن میفرماید: «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِیَصُدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ فَسَیُنْفِقُونَهَا ثُمَّ تَکُونُ عَلَیْهِمْ حَسْرَةً ثُمَّ یُغْلَبُونَ» (انفال/۳۶). دشمنان هر چه هزینه کنند، در نهایت حسرت خواهند خورد و مغلوب خواهند شد. امروز، آمریکا با صرف هزینهای بیش از ۸۵ میلیارد دلار در جنگ ۴۰ روزه، جز حسرت و شکست چیزی به دست نیاورد.
بخش سوم: طیر ابابیل و سنگهای سجیل؛ سلاح کوچک، نابودی بزرگ
خداوند در ادامه سوره فیل میفرماید:﴿وَ أَرْسَلَ عَلَیْهِمْ طَیْراً أَبابیلَ ٭ تَرْمیهِمْ بِحِجارَةٍ مِنْ سِجِّیلٍ﴾ (۱۱) «و بر سر آنان پرندگانی گروه گروه فرستاد. آنان را با سنگهایی از سجیل سنگباران کردند.»🔹 «ابابیل»؛ پرندگانی دسته دسته، نه یک پرنده خاص
بر خلاف آنچه در میان مردم مشهور شده است، «أَبابِیلَ» نام پرندهای خاص نیست، بلکه به معناى دسته دسته و گروه گروه است (۱۲). «طَیْراً أَبابِیلَ» یعنى پرندگانى فوج فوج در دستههاى پراکنده بر سر آنها فرود آمدند. کلمه «طَیْراً» به معناى جنس پرندگان است، نه به معناى مفرد پرنده. این پرندگان از همان طرف دریا حرکت کردند و دسته دسته (إباله إباله) به سوی لشکر ابرهه آمدند.
نکته قابل تأمل این است که دشمن از بزرگترین تجهیزات جنگى (همچون فیل) براى هجوم استفاده مىکند، اما خداوند با استفاده از کوچکترین حیوانات یعنى پرندگان آسمان، آنها را نابود مىکند (۱۳). این سنت الهی نشان میدهد که قدرت واقعی از آن خداست و سلاحهای مادی هر چند بزرگ و پیشرفته باشند، در برابر اراده الهی هیچ کارهاند.
این پرندگان مأموران خداوند هستند و شعور دارند (۱۴). آنان به فرمان الهی، به سوی دشمنان کعبه حرکت کردند و مأموریت خود را با دقت و نظم کامل انجام دادند. این نشان میدهد که تمام ذرات هستی، حتی پرندگان کوچک، در برابر فرمان الهی مطیع و فرمانبردارند و خداوند میتواند از هر وسیلهای، هر چند کوچک و ناچیز، برای نابودی دشمنانش استفاده کند.
🔹 «سجیل»؛ سنگی که هم محکم است، هم سوزنده
«سِجِّیل» در لغت به معنای «سنگِ گل» است؛ سنگی که از گل و سنگ تشکیل شده، اما صبغه سنگ بودن آن بر صبغه گل بودنش غالب است (۱۵). این سنگها چنان ویژگیهایی داشتند که هم محکم و چسبنده بودند، هم سوزنده و گدازنده. هر کدام از این پرندگان یک تکه سنگ کوچک با دهان و دو تکه سنگ با دو پای خود حمل میکردند. این سنگها را به سوی اصحاب فیل پرتاب میکردند.
هنگامی که این سنگها به اصحاب فیل اصابت میکرد، هم پوست و گوشت را میشکافت، هم به استخوان آسیب میرساند و هم سوزنده و گدازنده بود. طولی نمیکشید که آن شخص مصاب از بین میرفت. خود ابرهه نیز چند سنگ به او اصابت کرد و او سخت تحت تأثیر این سجّیل قرار گرفت. گرچه توانست مقداری مقاومت کند و به صنعا برگردد، اما سرانجام در همانجا به هلاکت رسید.
این سنگها مانند «عصف مأکول» (کاه خورده شده) آنان را در هم کوبید و نابود ساخت. اصحاب فیل هم خرد شدند، هم تحقیر شدند (۱۶). تشبیه به کاه خورده شده (سرگین حیوانات)، بدترین نوع تحقیر برای آنان بود.
🔹 تطبیق با عملیات وعده صادق؛ موشکها و پهپادهای ایرانی، «طیر ابابیل» زمانه
در جنگهای اخیر، به ویژه در عملیات «وعده صادق ۱ و ۲»، موشکها و پهپادهای ایرانی دقیقاً نقش «طیر ابابیل» را ایفا کردند. ایران با موشکها و پهپادهای پیشرفته اما نسبتاً کوچک خود، توانست به عمق خاک اسرائیل حمله کند و تأسیسات حساس آن را هدف قرار دهد. درست مانند پرندگان کوچکی که با سنگهای کوچک خود، فیلهای عظیم الجثه را از پا درآوردند.
دشمن از بزرگترین تجهیزات جنگى (ناوهای هواپیمابر، بمبافکنهای استراتژیک، سامانههای پدافندی پیشرفته) برای هجوم استفاده کرد، اما خداوند با استفاده از کوچکترین ابزار (موشکها و پهپادهای نسبتاً کوچک و کمهزینه) آنها را نابود کرد. هر موشک ایرانی که به سوی اهداف دشمن شلیک شد، مانند سنگ سجّیل عمل کرد که هم محکم بود، هم سوزنده و گدازنده.
امروز، سلاحهای پیشرفته ایرانی، از جمله موشکهای هایپرسونیک «فتاح»، پهپادهای انتحاری «شاهد ۱۳۶» و موشکهای بالستیک «خرمشهر» و «حاج قاسم»، مصداق «طیر ابابیل» زمانه هستند. این سلاحها که با تکیه بر توان داخلی و با اتکال به خدا ساخته شدهاند، دشمنان کعبه و حرم را به زانو درآوردهاند.
🔹 پیامدهای «طیر ابابیل»؛ هراس و فرار دشمنان
پس از عملیات «وعده صادق»، رژیم صهیونیستی و آمریکا دچار وحشت و هراس شدند. آنان که تصور میکردند با گنبد آهنین و سامانههای پدافندی پیشرفته خود، در برابر هر تهدیدی مصون هستند، ناگهان خود را در برابر موشکها و پهپادهای ایرانی آسیبپذیر دیدند. پایگاههای نظامی آنان هدف قرار گرفت، تأسیسات حساسشان نابود شد و هزاران شهرکنشین به وحشت افتادند.
درست مانند اصحاب فیل که با سنگهای سجّیل در هم کوبیده شدند و به کاه خورده شده تبدیل گشتند، دشمنان امروز اسلام نیز با «سنگهای سجّیل» ایرانیان به ذلت و خواری گرفتار آمدند. در جنگ ۴۰ روزه، آمریکا و اسرائیل با صرف هزینهای بیش از ۸۵ میلیارد دلار، نه تنها به هیچ هدفی نرسیدند، بلکه با خواری و ذلت از منطقه عقبنشینی کردند و تنگه هرمز را به ایران واگذار نمودند.
این همان سنت الهی است که دشمنان هر چند مجهز باشند، در برابر اراده خداوند ناتوانند. خداوند با کوچکترین عوامل، بزرگترین قدرتهای جهان را به زانو درمیآورد. سختترین کیفردر براى اهانت به مقدسات است (۱۷). کسانی که به حریم کعبه، مسجدالاقصی و حرم اسلام تعرض کنند، به سرنوشت اصحاب فیل دچار خواهند شد.
بخش چهارم: کعصف مأکول؛ سرنوشت نهایی مستکبران
خداوند در پایان سوره فیل میفرماید:﴿فَجَعَلَهُمْ کَعَصْفٍ مَأْکُولٍ﴾ (۱۸)«پس آنان را مانند کاه خورده شده (و در هم کوبیده) قرار داد.»🔹 «عصف مأکول»؛ کاه خورده شده، ذلتبارترین سرنوشت
«عصف» به معنای برگ زراعت و گیاه است و «مأکول» یعنی خورده شده. «عصف مأکول» به گیاهی گفته میشود که پس از چیده شدن، خورده شده و جز ذرات پراکنده و درهم ریخته چیزی از آن باقی نمانده است (۱۹). گاهی این تعبیر برای برگهایی به کار میرود که آفت آنها را خورده و پوسانده است. اما مشهورترین معنا، همان «کاه خورده شده» است؛ یعنی علفی که حیوان آن را خورده و به سرگین تبدیل شده است (۲۰).
این تعبیر، ذلتبارترین و تحقیرآمیزترین سرنوشتی است که برای یک لشکر قدرتمند میتوان تصور کرد. اصحاب فیل که با بزرگترین تجهیزات جنگی آن زمان (فیلهای جنگی) و با لشکری انبوه به سوی کعبه حرکت کرده بودند، در نهایت به کاه خورده شده تبدیل شدند که له شده، پراکنده و بیارزش است. سختترین کیفردر براى اهانت به مقدسات است (۲۱). اقوام دیگری که به خاطر گناهانشان هلاک شدند، هیچ کدام به این شدت به «کاه جویده شده» تشبیه نشدند.
نکته مهم این است که اصحاب فیل نه تنها نابود شدند، بلکه تحقیر نیز شدند. «کَعَصْفٍ مَأْکُولٍ» هم خورد شدن آنان را میرساند، هم تحقیر آنان را (۲۲). بدترین نوع تحقیر این است که انسان به کاه خورده شده تشبیه شود؛ چیزی که هیچ ارزشی ندارد و زیر پای دیگران لگدمال میشود.
🔹 از فیلهای جنگی تا ذرات پراکنده؛ نابودی با کوچکترین سلاح
دشمن از بزرگترین تجهیزات جنگى (همچون فیل) براى هجوم استفاده مىکند، اما خداوند با استفاده از کوچکترین حیوانات (پرندگان آسمان) آنها را نابود مىکند و به ذرات پراکندهای تبدیل میسازد که هیچ اثری از آنان باقی نمیماند (۲۳).
این سنت الهی در طول تاریخ بارها تکرار شده است: فرعون با لشکریانش در دریا غرق شدند، قوم عاد با طوفان نابود شدند، قوم ثمود با صاعقه هلاک شدند، اما هیچکدام به ذلت «عصف مأکول» تشبیه نشدند. این تشبیه نشاندهنده شدت تحقیر و نابودی اصحاب فیل است.
خود ابرهه نیز چند سنگ به او اصابت کرده بود و او سخت تحت تأثیر این سنگها قرار گرفت. گرچه توانست مقداری مقاومت کند و به صنعا برگردد، اما سرانجام در همانجا به هلاکت رسید. لشکریانش نیز چنان نابود شدند که جز ذرات پراکنده و درهم ریخته چیزی از آنها باقی نماند. حتی خاطره آنان نیز به صورت عبرت برای آیندگان ثبت شد، نه به عنوان افتخار.
این رویداد چنان تأثیرگذار بود که عربها آن سال را «عام الفیل» نامیدند و مبدأ تاریخ خود قرار دادند. اما نکته شگفتانگیز این است که در همان سال، وجود مبارک پیامبر اکرم (ص) به دنیا آمد. گویی خداوند میخواست با نابودی اصحاب فیل، زمینه را برای طلوع خورشید اسلام آماده کند. بیت الله الحرام که مورد هجوم قرار گرفته بود، به برکت ولادت پیامبر (ص)، برای همیشه محفوظ ماند.
🔹 تطبیق با جنگ ۴۰ روزه؛ نابودی آمریکا و اسرائیل به دست کوچکترین سلاحهای ایران
جنگ ۴۰ روزه آمریکا و اسرائیل علیه ایران، بزرگترین نمونه «کعصف مأکول» در عصر حاضر است. آمریکا و اسرائیل با بزرگترین تجهیزات جنگى (ناوهای هواپیمابر، بمبافکنهای استراتژیک، سامانههای پدافندی پیشرفته و موشکهای دقیقزن) به ایران حمله کردند. آنان تصور میکردند با این قدرت نظامی عظیم، میتوانند ایران را در عرض چند هفته به زانو درآورند.
اما خداوند با استفاده از کوچکترین سلاحهای ایرانی (موشکها و پهپادهای نسبتاً کوچک و کمهزینه)، آنان را به «کعصف مأکول» تبدیل کرد. موشکهای ایرانی از سامانههای پدافندی پیشرفته آمریکا (پاتریوت، تاد و گنبد آهنین) عبور کرد و تأسیسات حساس دشمن را هدف قرار داد. پهپادهای شاهد ۱۳۶ که هر کدام کمتر از ۲۰ هزار دلار هزینه دارند، سامانههای پدافندی چند ده میلیون دلاری را منهدم کردند.
پس از ۴۰ روز جنگ، آمریکا و اسرائیل نه تنها به هیچ یک از اهداف خود نرسیدند، بلکه با ذلت و خواری عقبنشینی کردند. ذخایر استراتژیک موشکهای پدافندی آنها (THAAD و SM-3) خالی شد و میلیاردها دلار خسارت دیدند. ایران امروز تنگه هرمز را در قبضه دارد و قواعد جدید را بر این شاهراه حیاتی تحمیل کرده است. آمریکا با صرف هزینهای بیش از ۸۵ میلیارد دلار، جز ذلت و شکست چیزی به دست نیاورد. این همان «کعصف مأکول» است.
🔹 پیام نهایی سوره فیل برای مستکبران امروز
سوره فیل، یک درس بزرگ برای تمام مستکبران تاریخ است. هر کس که به حریم الهی تعرض کند، به سرنوشت اصحاب فیل دچار خواهد شد. کعبه و مسجدالاقصی، خانههایی هستند که خداوند آنان را حرم امن خود قرار داده است. هر کس به این حرمها تعرض کند، خداوند با کوچکترین وسیلهای او را نابود خواهد کرد.
امروز، آمریکا و اسرائیل با تمام قدرت خود به میدان آمدهاند تا اسلام و مسلمانان را نابود کنند. آنان جنایات بیشماری در فلسطین، لبنان، سوریه، عراق، یمن و افغانستان مرتکب شدهاند. اما وعده الهی در سوره فیل همچنان پابرجاست: «أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِأَصْحابِ الْفیلِ». امروز نیز چشم بیننده میبیند که خداوند با اصحاب فیل زمانه چه کرده و چه خواهد کرد.
آمریکا که روزگاری مدعی «جزیره ثبات» بودن ایران بود و آن را به عنوان «پلیس منطقه» معرفی کرده بود، امروز با ذلت و خواری از منطقه خارج میشود. رژیم صهیونیستی نیز که ۷۸ سال فلسطین را اشغال کرده و غزه را ویرانه ساخته است، امروز در حال فروپاشی است و به مراحل پایانی عمر خود نزدیک میشود. این همان «فَجَعَلَهُمْ کَعَصْفٍ مَأْکُولٍ» است.
بخش پنجم: سنت تکوینی الهی؛ از طیر ابابیل تا کرونا
🔹 حکم فقهی سوره فیل و قریش؛ دو سوره به منزله یک سورهدر احکام فقهی نماز، سوره فیل و سوره قریش (﴿لِإیلافِ قُرَیْشٍ﴾) حکم خاصی دارند. این دو سوره به منزله یک سوره واحد هستند و اگر کسی در نماز واجب بخواهد یکی از آنها را بخواند، باید حتماً دیگری را نیز همراه آن بخواند (24). نمیتوان فقط سوره فیل را خواند و سوره قریش را ترک کرد، و نه برعکس. این حکم نشاندهنده ارتباط عمیق و ناگسستنی این دو سوره است.
سوره فیل به نابودی اصحاب فیل اشاره دارد که قصد تخریب کعبه را داشتند، و سوره قریش به حفظ و امنیت قریش پس از این واقعه اشاره میکند. گویی خداوند با نابودی اصحاب فیل، زمینه را برای امنیت و عزت قریش (و در نهایت بعثت پیامبر) فراهم ساخت. این ارتباط معنوی، در حکم فقهی این دو سوره نیز بازتاب یافته است.
🔹 «أَنَا رَبُّ الْإِبِلِ وَ لِهَذَا الْبَیْتِ رَبٌّ»؛ توکل عبدالمطلب در برابر ابرهه
در ماجرای اصحاب فیل، هنگامی که ابرهه به نزدیکی مکه رسید و عبدالمطلب را خواست، گفتوگویی بین آن دو انجام شد. ابرهه شتران عبدالمطلب را که در چراگاه بودند، غصب کرده بود. عبدالمطلب برای پس گرفتن شترانش نزد ابرهه رفت. ابرهه که انتظار داشت عبدالمطلب درباره کعبه سخن بگوید، تعجب کرد که او فقط درباره شترانش صحبت میکند.
عبدالمطلب در پاسخ به ابرهه گفت: «أَنَا رَبُّ الْإِبِلِ وَ لِهَذَا الْبَیْتِ رَبٌّ»؛ من صاحب این شترانم و از آنها دفاع میکنم، و این خانه نیز صاحب و پروردگاری دارد که خود از آن دفاع خواهد کرد (25).
این گفتوگو نشاندهنده عمق ایمان و توکل عبدالمطلب بود. او میدانست که کعبه صاحب و پروردگاری دارد که هرگز آن را رها نمیکند. وظیفه او دفاع از شترانش بود، نه دفاع از کعبه. کعبه، خدایی دارد که خود از حریمش محافظت میکند. این توکل و ایستادگی، الگویی برای همه مؤمنان است که در برابر طاغوتهای زمانه نباید هراسید.
🔹 کل جهان مأموران الهی هستند؛ نظام تکوین تحت فرمان خداست
در نظام تکوین، تمام ذرات جهان مأموران الهی هستند و به فرمان او عمل میکنند. حتی شیاطین نیز مأموران الهیاند که برای تنبیه کافران و گمراهان به کار گرفته میشوند. خداوند در قرآن میفرماید: «أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّیَاطِینَ عَلَی الْکَافِرِینَ تَؤُزُّهُمْ أَزّاً» (مریم/۸۳)؛ ما شیاطین را بر کافران میفرستیم تا آنان را به شدت تحریک کنند (26).
پرندگان ابابیل نیز از همین سنت تکوینی پیروی میکنند. آنان مأموران الهی بودند که به فرمان خداوند به سوی لشکر ابرهه حرکت کردند و با سنگهای سجیل آنان را نابود ساختند. هیچ موجودی در نظام آفرینش بدون اذن خداوند کاری نمیتواند انجام دهد. گاهی بادها را به عنوان عقد نکاح برای باروری ابرها میفرستد: «وَ أَرْسَلْنَا الرِّیاحَ لَواقِحَ» (حجر/۲۲)؛ و گاهی پرندگان را برای نابودی مستکبران.
این سنت تکوینی نشان میدهد که همه چیز در اختیار خداست. فیلهای عظیم الجثه و پرندگان کوچک، هر دو بندگان خداوند هستند و به فرمان او حرکت میکنند. اگر خداوند اراده کند، پرندگان کوچک فیلهای بزرگ را نابود میکنند و اگر اراده کند، همان پرندگان به نفع مؤمنان عمل خواهند کرد.
🔹 از طیر ابابیل تا کرونا؛ نابودی مستکبران با کوچکترین عوامل
سنت الهی در نابودی مستکبران با کوچکترین عوامل، تنها به پرندگان ابابیل محدود نمیشود. امروز نیز خداوند با ذرات ریز و میکروسکوپی (مانند ویروسها) میتواند بزرگترین قدرتها را به زانو درآورد. استاد جوادی آملی در پایان تفسیر خود، از خداوند میخواهد که بشریت را از شر ویروس تلخ و گدازنده کرونا حفظ کند.
کرونا، دقیقاً مانند «طیر ابابیل» عمل کرد. ویروسی کوچک و نامرئی، با ابعاد نانو، توانست اقتصاد بزرگترین کشورهای جهان را فلج کند، میلیونها نفر را به کام مرگ بفرستد و نظامهای بهداشتی پیشرفته را به زانو درآورد. این همان سنت الهی است که با کوچکترین عوامل، بزرگترین دشمنان را نابود میکند.
در دعای پایانی تفسیر، آمده است: «امیدواریم ذات اقدس الهی بشر شرق و غرب عالم را از این ویروس تلخ و گدازنده کرونا حفظ کند و بشریت را از این خطر برهاند و امیدواریم ذات اقدس الهی پزشکان عزیز ما، سرمایههای علمی ما، این مجاهدان خط مقدم مبارزه پزشکی ما و سلامت ما را در سایه لطف ولیاش حفظ بکند و افکار اینها را هر چه زودتر، هر چه دقیقتر، هر چه بهتر به تشخیص این بیماری و درمان این بیماری و کشف داروی اصیل و ثمربخش این بیماری هدایت بفرماید».
این دعا نشان میدهد که سنت الهی در نابودی دشمنان با کوچکترین عوامل، و نیز حفظ بندگان صالح خود، همواره جاری و ساری است. همان گونه که پرندگان ابابیل مأمور نابودی اصحاب فیل بودند، پزشکان و پرستاران امروز نیز مأموران الهی برای حفظ سلامت بشریت هستند.
🔹 نکته پایانی؛ وعده الهی تحقق یافتنی است
سوره فیل، نوید این را میدهد که خداوند هرگز بندگان صالح خود را رها نمیکند و از حریم خود دفاع مینماید. کعبه، بیت الله، خانه خداست و خداوند خود از آن محافظت میکند. مسجدالاقصی نیز همینگونه است. امروز نیز رژیم صهیونیستی با حمایت آمریکا، در صدد تخریب حریم اسلام و اشغال بیت المقدس است، اما وعده الهی در سوره فیل همچنان پابرجاست.
همان گونه که اصحاب فیل نابود شدند، امروز نیز صهیونیستها و حامیان آنان به سرنوشت «کعصف مأکول» دچار خواهند شد. ویروسها و ذرات ریز، موشکها و پهپادهای کوچک، و هر وسیله دیگری که خداوند اراده کند، میتواند دشمنان کعبه و حرم را به زانو درآورد. «إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ» (طلاق/۳)؛ خداوند به فرمان خود میرسد و هیچ قدرتی نمیتواند مانع تحقق اراده او شود.
بخش ششم: «أَلَمْ تَرَ»؛ عبرتگیری از تاریخ، وظیفه امروز مؤمنان
خداوند در آغاز سوره فیل میفرماید: ﴿أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِأَصْحابِ الْفیلِ﴾ (27)«آیا ندیدی که پروردگارت با اصحاب فیل چه کرد؟»🔹 «أَ لَمْ تَرَ»؛ خطاب به پیامبر، درس عبرت برای همه مؤمنان
خداوند در ابتدای سوره فیل، پیامبر اکرم (ص) را مخاطب قرار میدهد و میفرماید: «آیا ندیدی پروردگارت با اصحاب فیل چه کرد؟». این خطاب اگرچه ظاهراً به پیامبر (ص) است، اما حقیقتاً به همه مؤمنان است که باید از تاریخ عبرت بگیرند و سنتهای الهی را در حوادث گذشته ببینند. «أَ لَمْ تَرَ» یعنی با چشم بصیرت و حضور قلب به این حادثه بنگر و از آن درس بگیر. تاریخ را فراموش نکنید (2۸).
براى هشدار به مجرمان، خداوند از نمونههاى پیش رو و نزدیک استفاده میکند. ماجرای اصحاب فیل چنان مشهور بود که گویا جلو چشم است و نیازى به استدلال ندارد. خداوند میخواهد به مسلمانان بگوید: همان گونه که اصحاب فیل با وجود همه قدرت و تجهیزاتشان نابود شدند، هر کس نیز که به حریم الهی تعرض کند، به همین سرنوشت دچار خواهد شد.
عبرتگیری از تاریخ، یکی از مهمترین وظایف مؤمنان است. کسانی که از تاریخ درس نگیرند، محکوم به تکرار آن هستند. امروز نیز ما باید با نگاه به گذشته، سنتهای الهی را بشناسیم و بدانیم که خداوند چگونه با مستکبران و متجاوزان رفتار کرده است.
نکته قابل تأمل در این آیه، استفاده از واژه «رَبُّکَ» (پروردگارت) به جای «الله» است. «ربّ» به معنای پروردگار و مربی است که تدبیر امور بندگان را به عهده دارد و در طول تاریخ، همواره حامی و پشتیبان مؤمنان بوده است (29). این تعبیر نشان میدهد که خداوند به عنوان «ربّ» (مربی و تدبیرکننده) از حرم خود دفاع میکند، نه فقط به عنوان «الله» (خالق و آفریدگار).
قهر الهى نسبت به مجرمان، جلوهاى از ربوبیّت الهى است (30). خداوند به عنوان پروردگار جهانیان، وقتی میبیند بندگانش مورد ظلم و ستم قرار میگیرند یا حرمش مورد هتک حرمت واقع میشود، با قدرت ربوبی خود از آنان دفاع میکند. نابودی اصحاب فیل، تجلی این ربوبیت خاص الهی بود.
کعبه «بیت الله» است، خانه خداست. اما خداوند در این سوره خود را «ربّ البیت» (پروردگار خانه) معرفی میکند، نه فقط «مالک البیت». این نشان میدهد که خداوند نه تنها صاحب خانه است، بلکه به عنوان مربی و تدبیرکننده، خود از آن محافظت میکند و هیچ کس را یارای تعرض به حریم آن نیست.
🔹 «رؤیت» با بصیرت، نه فقط با چشم
«رؤیت» در این آیه فقط به معنای دیدن با چشم ظاهر نیست، بلکه به معنای «دیدن با بصیرت» و «حضور قلب» است. خداوند به پیامبر (ص) میفرماید: با چشم بصیرت بنگر که من با اصحاب فیل چه کردم. امروز نیز مؤمنان باید با بصیرت و حضور قلب، سنتهای الهی را در حوادث زمانه خود مشاهده کنند.
کسانی که فقط با چشم ظاهر به حوادث نگاه میکنند، ممکن است قدرت خداوند را در پشت پرده حوادث نبینند. اما کسانی که با چشم بصیرت مینگرند، در هر حادثهای آثار قدرت و ربوبیت الهی را مشاهده میکنند. جنگ ۴۰ روزه، واقعه طبس، عملیات وعده صادق و... همه و همه جلوههایی از «أَ لَمْ تَرَ» هستند که مؤمنان باید آنها را ببینند و عبرت بگیرند.
🔹 تطبیق با جنگ ۴۰ روزه؛ آیا ما «أَ لَمْ تَرَ» را دیدیم؟
امروز نیز مؤمنان باید بپرسند: آیا ندیدید که خداوند با آمریکا و اسرائیل در جنگ ۴۰ روزه چه کرد؟ آیا ندیدید که چگونه ناوهای هواپیمابر و بمبافکنهای استراتژیک در برابر موشکها و پهپادهای کوچک ایرانی زانو زدند؟ آیا ندیدید که چگونه تنگه هرمز در قبضه ایران قرار گرفت و آمریکا ذلیلانه عقبنشینی کرد؟
در سال ۱۳۵۸ شمسی، به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی و اشغال سفارت آمریکا توسط دانشجویان مسلمان، آمریکا براى آزادى گروگانهاى خود و ساقط کردن رژیم اسلامى، تعدادى هواپیما و هلىکوپتر را به سوى ایران فرستاد.
اما به اراده خداوند، شنهاى کویر طبس چنان طوفانى ایجاد کردند که بخشى از هواپیماها زمینگیر شدند و خلبانان آنها سوختند و بخشى هم پا به فرار گذاشته و منطقه را ترک کردند (31). این همان «أَ لَمْ یَجْعَلْ کَیْدَهُمْ فی تَضْلِیلٍ» بود.
در جنگ ۴۰ روزه، دشمن از بزرگترین تجهیزات جنگى برای هجوم استفاده کرد، اما خداوند با استفاده از کوچکترین سلاحهای ایرانی آنها را نابود کرد (32). آیا این مصداق «وَ أَرْسَلَ عَلَیْهِمْ طَیْراً أَبابِیلَ» نیست؟ موشکها و پهپادهای ایرانی که با اتکا به توان داخلی و با توکل بر خدا ساخته شده بودند، درست مانند پرندگان ابابیل عمل کردند و دشمن را به «کعصف مأکول» تبدیل نمودند.
🔹 وظیفه امروز مؤمنان؛ عبرتگیری و اعلام برائت از مستکبران
سوره فیل، یک درس بزرگ برای تمام مؤمنان تاریخ است. ما باید از این حادثه عبرت بگیریم و بدانیم که خداوند هرگز کسانی را که به حریم الهی تعرض میکنند، رها نمیکند. امروز، رژیم صهیونیستی با حمایت آمریکا، در صدد تخریب مسجدالاقصی و اشغال بیت المقدس است. اما وعده الهی در سوره فیل همچنان پابرجاست.
مؤمنان امروز نیز وظیفه دارند که با بصیرت، حوادث زمانه خود را بنگرند و سنتهای الهی را در آنها مشاهده کنند. «أَ لَمْ تَرَ» فقط مربوط به زمان پیامبر (ص) نیست، بلکه برای همه اعصار و قرون است. امروز نیز چشم بیننده میبیند که خداوند با اصحاب فیل زمانه چه کرده و چه خواهد کرد.
در پایان، باید اعلام کنیم که برائت از مشرکان و مستکبران، وظیفه امروز همه مؤمنان است. همان گونه که اصحاب فیل به خاطر هتک حرمت کعبه نابود شدند، امروز نیز آمریکا و اسرائیل به خاطر جنایاتشان در فلسطین و منطقه، به سرنوشت «کعصف مأکول» دچار خواهند شد. این سنت الهی است که هرگز تغییر نمیکند و خداوند وعده خود را عملی خواهد فرمود. «بِاِذنِ الله وَلَو کَرِهَ الکَافِرُونَ
نتیجهگیری:
سوره فیل، با پنج آیه کوتاه خود، یکی از پرعبرتترین سنتهای الهی را به تصویر میکشد: نابودی مستکبران با کوچکترین عوامل. اصحاب فیل با بزرگترین تجهیزات جنگی به سوی کعبه آمدند، اما خداوند با پرندگان کوچکی آنان را در هم کوبید و به «کاه خورده شده» تبدیل کرد.این سنت الهی تنها محدود به زمان وقوع حادثه نیست؛ «أَ لَمْ تَرَ» خطابی است به همه مؤمنان در همه اعصار که با چشم بصیرت، قدرت خداوند را در نابودی دشمنانش مشاهده کنند.
در عصر حاضر، نمونههای این سنت الهی را به وضوح میبینیم. دشمنان کعبه و حرم، از آمریکا و اسرائیل، با پیشرفتهترین سلاحها به میدان آمدهاند، اما خداوند با سلاحهای به ظاهر کوچک اما قدرتمند جبهه مقاومت، آنان را نابود میکند.
موشکها و پهپادهای ایرانی که با تکیه بر توان داخلی و توکل بر خدا ساخته شدهاند، درست مانند «طیر ابابیل» عمل میکنند و دشمن را به «کعصف مأکول» تبدیل مینمایند. ناکامی دشمنان در جنگ ۴۰ روزه و عقبنشینی ذلیلانه آنان، مصداق بارز «أَ لَمْ یَجْعَلْ کَیْدَهُمْ فی تَضْلِیلٍ» است.
سنت الهی در سوره فیل، نوید پیروزی نهایی جبهه حق را میدهد. همان گونه که خداوند از کعبه در برابر اصحاب فیل دفاع کرد، امروز نیز از مسجدالاقصی و بیت المقدس در برابر صهیونیستها دفاع خواهد کرد.
وظیفه امروز مؤمنان، عبرتگیری از تاریخ، تقویت بصیرت، و اعلام برائت از مستکبران است. کسانی که به حریم الهی تعرض کنند، سرنوشتی جز سرنوشت اصحاب فیل نخواهند داشت. وعدة الله حق است و خداوند هرگز آن را تخلف نمیکند. «بِاِذنِ الله وَلَو کَرِهَ الکَافِرُونَ
ارجاعات :
(۱) سوره فیل، آیه ۱(۲) سوره فرقان، آیه ۴۴
(۳) سوره اعراف، آیه ۲۷
(۴) الکافی، جلد ۱، صفحه ۴۴
(۵) سوره فیل، آیه ۲
(۶) تفسیر استاد جوادی آملی (ذیل آیه ۲ سوره فیل)
(۷) همان
(۸) تفسیر نور، جلد ۱۰، صفحه ۵۹۶
(۹) تفسیر نور، جلد ۱۰، صفحه ۵۹۵ (اشاره به واقعه طبس)
(۱۰) تفسیر نور، جلد ۱۰، صفحه ۵۹۶
(۱۱) سوره فیل، آیات ۳ و ۴
(۱۲) تفسیر نور، جلد ۱۰، صفحه ۵۹۵
(۱۳) تفسیر نور، جلد ۱۰، صفحه ۵۹۶
(۱۴) همان
(۱۵) تفسیر استاد جوادی آملی (ذیل آیه ۴ سوره فیل)
(۱۶) تفسیر نور، جلد ۱۰، صفحه ۵۹۵
(۱۷) تفسیر نور، جلد ۱۰، صفحه ۵۹۶
(۱۸) سوره فیل، آیه ۵
(۱۹) تفسیر استاد جوادی آملی (ذیل آیه ۵ سوره فیل)
(۲۰) تفسیر نور، جلد ۱۰، صفحه ۵۹۵
(۲۱) تفسیر نور، جلد ۱۰، صفحه ۵۹۶
(۲۲) همان
(۲۳) همان
(24) تفسیر استاد جوادی آملی (ذیل حکم فقهی سوره فیل و قریش)
(25) الکافی، جلد ۱، صفحه ۴۴۷
(26) سوره مریم، آیه ۸۳
27.سوره فیل، آیه ۱
28.تفسیر استاد جوادی آملی (ذیل آیه ۱ سوره فیل)
(29) تفسیر استاد جوادی آملی (ذیل آیه ۱ سوره فیل)
(30) تفسیر نور، جلد ۱۰، صفحه ۵۹۶
(31) تفسیر نور، جلد ۱۰، صفحه ۵۹۵
(32) تفسیر نور، جلد ۱۰، صفحه ۵۹۶
نویسنده: قربان منتظمی
.jpg)
