مقدمه:
بیان مسئله:در عصر غیبت، دست ما از حضور در محضر امام زمان (عج) کوتاه است، اما وظایف ما نسبت به آن حضرت هرگز تعطیل نشده است. یکی از مهمترین و در عین حال مغفولماندهترین این وظایف، «وظایف مالی» است.
سؤال اینجاست که ما به عنوان منتظران ظهور، با اموال خود چه کنیم؟ آیا فقط پرداخت خمس و زکات کافی است یا وظایف دیگری نیز بر دوش ماست؟ آیا میتوانیم با هدیه و صدقه و قربانی، دل امام عصر (عج) را شاد کنیم و خود را به او نزدیک گردانیم؟
قرآن کریم و روایات معصومین (ع) پاسخ این سؤالات را به تفصیل بیان کردهاند. در روایات متعدد، به وظایف مالی متنوعی از جمله صدقه به قصد سلامتی حضرت، قربانی به نیابت از ایشان، هدیه سالانه به محضر مبارکش، هدیه به دوستان صالح ائمه (ع)، پرداخت حقوق مالی واجب در عصر غیبت، اعزام نایب برای حج و طواف و زیارت و قرائت قرآن، برگزاری مجالس ذکر فضایل حضرت، و ساخت بناهای خیریه به نام مبارکش سفارش شده است.
ضرورت مسئله:
امروز که فتنهها و شبهات در عصر غیبت رو به افزایش است و دشمنان اهل بیت (ع) با تمام توان تلاش میکنند تا ایمان مردم را نسبت به امام زمان (عج) سست کنند، توجه به وظایف مالی منتظران، یک ضرورت انکارناپذیر است.
از سوی دیگر، بسیاری از مؤمنان از این وظایف مالی آگاهی کافی ندارند. توقیع شریف امام زمان (عج) به صراحت میفرماید که کسانی که حقوق مالی خود را پرداخت کنند، از فتنههای گمراهکننده و امتحانهای سخت در امان میمانند.
اهداف مقاله :
این مقاله در پی پاسخگویی به شش سؤال زیر است و در هر بخش، یکی از این اهداف را دنبال میکند:
هدف کلی مقاله: تبیین وظایف مالی منتظران در عصر غیبت بر اساس آیات قرآن، روایات معصومین (ع) و کتب معتبر
سؤال ۱: صدقه دادن به قصد سلامتی امام زمان (عج) و قربانی کردن به نیابت از حضرت چه جایگاهی دارد و چه آثاری در پی دارد؟
سؤال ۲: هدیه دادن به امام زمان (عج) چه فضیلتی دارد و چگونه میتوان در عصر غیبت، هدیه را به حضرت رساند؟
سؤال ۳: هدیه به شیعیان و دوستان صالح ائمه (ع) چگونه میتواند جایگزین هدیه مستقیم به امام (عج) شود؟
سؤال ۴: پرداخت حقوق مالی واجب (خمس و زکات) در عصر غیبت چه نقشی در امان ماندن از فتنهها دارد؟
سؤال ۵: اعزام نایب برای حج، طواف، زیارت قبور ائمه (ع) و قرائت قرآن به نیابت از امام (عج) چه آثاری دارد؟
سؤال ۶: برگزاری مجالس ذکر فضایل حضرت و تأسیس اماکن خیریه به نام امام زمان (عج) چه تأثیری در ترویج فرهنگ مهدویت و تقویت ایمان منتظران دارد؟
بخش اول: صدقه و قربانی؛ اماننامه سلامتی امام زمان (عج)
🔹 صدقه به قصد سلامتی حضرت؛ اوج مودت به اهل بیت (ع)
وقتی فرزندت یا کسی از عزیزانت را دوست داری و نگران سلامت او هستی، برای دفع بلا از او و به قصد سلامتیاش صدقه میدهی. پس در این کار، مولای تو از هر کسی سزاوارتر است. این عمل از اقسام مودت به ذوی القربای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است که خداوند در قرآن به آن سفارش کرده است.
خداوند در سوره شوری میفرماید: ﴿قُل لَّا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَىٰ﴾ (۱) «بگو: من هیچ پاداشی از شما بر رسالتم درخواست نمیکنم، جز دوستداشتن نزدیکانم (اهل بیتم).» مودت به اهل بیت (ع)، محور اصلی رسالت است و صدقه به قصد سلامتی امام زمان (عج)، مصداق بارز این مودت به حساب میآید.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: «هیچ بندهای ایمان نیاورد تا آن که من نزد او از خودش محبوبتر باشم، و عترت من از خانوادهاش در نظر او محبوبتر باشند.» (۲) این حدیث شریف، نشان میدهد که محبت به اهل بیت (ع) و از جمله امام زمان (عج)، شرط کامل شدن ایمان است.
حال اگر این محبت واقعی باشد، انسان نگرانی خود را نسبت به سلامتی محبوبش با صدقه ابراز میکند. پس صدقه به قصد سلامتی امام عصر (عج)، نه یک کار مستحبی ساده، که نشانه عمق ایمان مؤمن است.
در روایات آمده است که هر مؤمنی میتواند هر روز یا هر هفته، به اندازه توان خود، صدقهای کوچک به قصد سلامتی حضرت بدهد. این صدقه، هر چند ناچیز باشد، در پیشگاه خداوند ارزشی عظیم دارد.
زیرا ارزش عمل به نیت و اخلاص آن است، نه به کمیت و اندازه آن. امام صادق علیه السلام فرمودند: «نزد پروردگار چیزی محبوبتر از صرف مال و ثروت برای امام علیه السلام نیست.» (۳)
🔹 قربانی به نیابت از حضرت؛ از مرغ تا شتر
هر شخص به اندازه توان مالی خود میتواند حیوانی مانند مرغ، بره، گوسفند یا شتر را به نیابت از امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف و برای سلامتی آن بزرگوار قربانی کند. چنانچه در کتاب «نجم الثاقب» این مطلب بیان شده است. (۴) این قربانی، علاوه بر جنبه عبادی، نشاندهنده پیوند قلبی مؤمن با امام خود و ابراز نگرانی برای سلامتی اوست.
قربانی کردن در فرهنگ اسلامی، همواره نماد تسلیم و تقرب به خداوند بوده است. حضرت ابراهیم (ع) با قربانی کردن اسماعیل (ع)، اوج بندگی و تسلیم خود را نشان داد. مؤمنان نیز با قربانی کردن به نیابت از امام زمان (عج)، نشان میدهند که حاضرند عزیزترین داشتههای خود را در راه محبت و سلامتی امامشان فدا کنند.
این قربانی میتواند در ایام عید قربان انجام شود یا در هر زمان دیگری از سال. هرچه توان مالی فرد بیشتر باشد، میتواند حیوان بزرگتری قربانی کند. اما اصل کار، حتی با یک مرغ نیز ارزشمند است. مهم، نیت خالص و اخلاص در عمل است. روایت شده است که ثواب این قربانی به امام زمان (عج) میرسد و خود فرد نیز از برکات آن بهرهمند میشود.
🔹 تأسی از علمای بزرگ در صدقه دادن در مناسبتهای حساس
بسیاری از علمای ما مقید بودهاند در مناسبتهایی مانند عاشورا، ایام ضربت خوردن امیرالمؤمنین علیه السلام و دیگر مصائب بزرگی که قلب امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف از دیدن واقعیت آنها در فشار است، صدقه بدهند. (۵) این کار، نشاندهنده همدلی با امام (ع) در غمهای او و تلاش برای تسلی بخشیدن به آن حضرت است.
علمای بزرگ اسلام، همواره در لحظات سخت تاریخی، به یاد امام زمان (عج) بودند و با اعمال خود، ارادتشان را به آن حضرت نشان میدادند. مرحوم آیتالله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی، در ایام عاشورا، مقدار قابل توجهی صدقه به قصد سلامتی امام زمان (عج) میداد. مرحوم آیتالله العظمی بروجردی نیز در شبهای قدر و در لحظات حساس، صدقههایی را به این نیت توزیع میکرد.
این سیره علماء، درس بزرگی برای ماست. ما نیز میتوانیم در مناسبتهای مذهبی مانند محرم، رمضان، نیمه شعبان، و همچنین در روزهایی که دل امام زمان (عج) از مصائب اهل بیت (ع) میسوزد، صدقهای هر چند کوچک به قصد سلامتی ایشان بدهیم. این کار، ضمن تقویت پیوند ما با امام (ع)، ثوابی عظیم برای ما به همراه دارد.
🔹 وظیفه ما در عصر غیبت
امروز که در عصر غیبت به سر میبریم و دستمان به حضور امام زمان (عج) نمیرسد، صدقه و قربانی به قصد سلامتی ایشان، یکی از مؤثرترین راههای ابراز محبت و پیوند قلبی با آن حضرت است. هر مؤمنی میتواند در مناسبتهای مختلف سال، به اندازه توان مالی خود، این عمل را انجام دهد و بداند که این صدقه، نه تنها سلامتی امامش را تضمین میکند، بلکه خود او نیز در امان الهی قرار میگیرد.
در دنیای امروز که با انواع فتنهها، بیماریها، بلایای طبیعی و جنگهای روانی مواجه هستیم، صدقه به قصد سلامتی امام زمان (عج) میتواند نقش مهمی در دفع بلا از جامعه بشری داشته باشد. زیرا وجود مقدس امام عصر (عج)، امان اهل زمین است. هر چه ما برای سلامتی ایشان تلاش کنیم، امنیت و آرامش بیشتری برای خود و جامعه به ارمغان خواهیم آورد.
علمای بزرگ ما همواره به این سنت مقید بودهاند و ما نیز باید از آنان پیروی کنیم. بیایید از همین امروز، با هر مقدار که میتوانیم، صدقه و قربانی به قصد سلامتی مولایمان امام زمان (عج) را در برنامه زندگی خود قرار دهیم و بدانیم که این عمل، سرمایهای برای دنیا و آخرت ما خواهد بود. ان شاء الله.
بخش دوم: هدیه به امام زمان (عج)؛ قرضالحسنه به خدا
🔹 آیه قرضالحسنه؛ نازل شده در صله امام به مال
خداوند در سوره بقره میفرماید:﴿مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَیُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا کَثِیرَةً﴾ (۵)«کیست آن کس که به خدا قرضالحسنه دهد تا خداوند آن را برای او چندین برابر کند؟»
امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه شریفه فرمودند: «به خدا قسم، این آیه به خصوص در صله امام به مال نازل شده است.» (۶) یعنی هرکس مالی را برای امام زمان خود صرف کند، گویا به خدا قرض داده است و خداوند نیز پاداش آن را چندین برابر خواهد داد. این نکته بسیار مهمی است که نشان میدهد هدیه به امام (عج) نه یک کار مستحبی ساده، بلکه یک قرضالحسنه به درگاه الهی است که بالاترین پاداشها را در پی دارد.
حضرت صادق علیه السلام در ادامه میفرمایند: «نزد پروردگار چیزی محبوبتر از صرف مال و ثروت برای امام علیه السلام نیست. همانا در عوض یک درهم که مؤمن از مال خود برای امام صرف کند، به اندازه کوه اُحد در بهشت به او عطا میفرماید.» (۷)
این روایت، عظمت این عمل را به خوبی نشان میدهد. یک درهم که در راه امام (عج) صرف شود، پاداشی به وسعت کوه احد دارد. چه برسد به کسی که هر سال، مبلغ بیشتری را به این نیت کنار میگذارد.
🔹 هدیه سالانه؛ حتی یک درهم
بدان که از جمله حقوق مالی بر شخص این است، هر سال مقدارى از مال خود را برای امام زمان علیه السلام صرف کند. این هدیه سالانه، غیر از سهم امام است که نیمی از خمس میباشد و با شرایط ویژهای که در کتب فقهی ذکر شده است واجب میگردد. اما هدیه دادن به امام زمان علیه السلام شرط مخصوصى ندارد و بر همۀ افراد چه مرد، چه زن و چه فقیر، چه غنى سزاوار است، بلکه لازم و موکد است که هر سال قسمتى از مال خود را به امامشان هدیه دهند.
مفضّل بن عمر میگوید: روزى به محضر امام صادق علیه السلام وارد شدم در حالی که با خود هدیهای داشتم، پس آن را در حضور محترم او گذاشتم. فرمودند: «این چیست؟» عرض کردم: هدیهای است از دوستان و غلامان شما. فرمودند: «اى مفضّل! من تعارفی شما را قبول مىکنم، لکن نه از آن نظر که محتاج به آن هستم، بلکه به جهت آن که سبب پاکیزگى شما باشد.» (۸)
سپس آن حضرت فرمودند: «شنیدم از پدرم که مىفرمودند: هرکس یک سال بر او بگذرد و چیزى از مال خود را کم باشد یا زیاد به ما هدیه ندهد، حق تعالى در قیامت نظر رحمت به او نمىکند؛ مگر آن که او را عفو فرماید.
اى مفضّل! این فریضهاى است که خداوند عالم جلّ شأنه بر شیعیان ما در کتاب خود لازم گردانیده، آن جا که مىفرماید: ﴿لَنْ تَنالُوا البِّرَ حتّى تُنْفِقُوا ممّا تُحِبُون﴾ (۹) یعنى نخواهید رسید به مقام برتر و نیکویى مگر آن چه را دوست مىدارید، در راه خدا صرف کنید.» (۱۰)
🔹 تفاوت هدیه با سهم امام (خمس)
در اینجا باید به یک نکته مهم توجه کرد. خمس (یک پنجم از درآمد سالانه پس از کسر مخارج) واجب است و سهم امام (عج) از آن، شرایط خاصی دارد که در رسالههای عملیه بیان شده است. اما هدیه دادن به امام زمان (عج) یک عمل مستحبی مؤکد است که حتی بر فقیرانی که توان پرداخت خمس ندارند نیز سزاوار است. هرکس به اندازه توان خود، حتی یک درهم، میتواند در سال به امامش هدیه دهد.
امام صادق علیه السلام در روایت دیگری میفرمایند: «ترک نکنید هدیه دادن به آل محمّد صلی الله علیه و آله و سلم را از اموالتان، هر کدام ثروتمند هستید، به قدر ثروت خود و هر کدام فقیر هستید، به اندازۀ توان خود. هرکس بخواهد، حق تعالى اهم حوائجش را روا فرماید، پس باید آن چه را بیش تر به آن نیاز دارد براى آل محمّد صلی الله علیه و آله و سلم و شیعیان آن ها هدیه کند.» (۱۱)
و در کتاب «فقیه» از آن حضرت روایت شده که فرمودند: «صله و هدیه دادن یک درهم به امام علیه السلام برتر است، از صرف کردن هزار هزار درهم در امور خیر دیگر.» (۱۲) این روایت، عظمت این عمل را به خوبی نشان میدهد. یک درهم در راه امام، از هزاران هزار درهم در کارهای خیر دیگر ارزشمندتر است.
🔹 ثواب هدیه در زمان غیبت؛ هزار و یک برابر
سید محمدتقی موسوی اصفهانی (فقیه احمدآبادی) میگوید: از رؤیاهای صادقانه آن است که، شبى در خواب دیدم شخص جلیلى را که فرمودند: مؤمنی که چیزى از مالش را در زمان غیبت برای امام زمانش علیه السلام صرف کند، ثوابش هزار و یک برابر ثواب شخصی است که مالش را در زمان حضور امام علیه السلام تقدیم او نماید.
به راستی این خواب، روایت امام صادق علیه السلام است که فرمودند: «یک نماز واجبی که مؤمن در زمان غیبت به جا آورد، ثواب بیست و پنج نماز واجبی را دارد که در زمان ظهور و استیلاى امام علیه السلام به جا آورد، و یک نماز نافله که در زمان غیبت بخواند، ثواب ده نماز نافله دارد که در زمان ظهور و استیلاى امام بخواند، و هر مؤمنى که عمل خیرى در زمان غیبت انجام دهد، بیست برابر زمان ظهور و استیلاى امام براى او عمل خیر نوشته مىشود.» (۱۳)
پس هدیه مالی به امام (عج) در زمان غیبت، به طریق اولی، پاداشی چندین برابر دارد. این نشانه لطف و رحمت الهی به مؤمنانی است که در سختترین شرایط (عصر غیبت) ایمان خود را حفظ کرده و پیوند خود را با امامشان استوار نگه میدارند.
🔹 مصرف صحیح هدیه در عصر غیبت
پوشیده نماند که در این زمان که امام ما علیه السلام غایب است، آن مالى را که مؤمن مىخواهد به حضرتش هدیه کند، باید به قصد هدیه به آن حضرت در امورى صرف کند که مىداند رضاى ایشان در آن است. از جمله این موارد میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
1- چاپ کتب مربوطه به آن حضرت و نشر معارف مهدوی
2- برپا کردن مجالسى که فضایل و مطالب مربوط به ایشان بیان شود
3- ساخت و راهاندازی بنای خیری که به نام آن حضرت است
4- کمک به سادات فقیر و نیازمند به نیت هدیه به امام (عج)
تمام این امور، اگر با نیت خالص و به قصد هدیه به محضر مقدس امام زمان (عج) انجام شود، مشمول ثواب عظیمی خواهد بود که در روایات به آن اشاره شده است. مؤمن باید با تحقیق و آگاهی، بهترین مصارف را برای هدیه خود انتخاب کند.
🔹 وظیفه ما در عصر غیبت
بدان که از جمله حقوق مالی بر شخص این است، هر سال مقدارى از مال خود را برای امام زمان علیه السلام صرف کند و این غیر از سهم امام است که نیمی از خمس میباشد و با شرایط ویژهای در کتب فقهی ذکر شده است واجب میگردد، و امّا هدیه دادن به امام زمان علیه السلام شرط مخصوصى ندارد و بر همۀ افراد چه مرد، چه زن و چه فقیر، چه غنى سزاوار است، بلکه لازم و موکّد که هر سال قسمتى از مال خود را به امامشان هدیه دهند.
در این زمان که امام ما علیه السلام غایب است، ما وظیفه داریم با آگاهی و بصیرت، اموال خود را در راهی صرف کنیم که موجب خشنودی آن حضرت باشد. چاپ کتابهای مهدوی، برگزاری مجالس معرفتافزایی درباره امام زمان (عج)، ساخت بناهای خیریه به نام مبارک ایشان، کمک به نیازمندان به قصد هدیه به محضر آن حضرت، همه از مصادیق بارز این وظیفه مهم هستند.
همچنین باید توجه داشت که ثواب هدیه در زمان غیبت، هزار و یک برابر ثواب هدیه در زمان حضور است. این فرصت بزرگی است که خداوند در اختیار ما قرار داده است.
بیایید از همین امروز، با برنامهریزی دقیق، هر سال مقداری از اموال خود را به نیت هدیه به امام زمان (عج) کنار بگذاریم و در راههای صحیحی که موجب خشنودی ایشان است، هزینه کنیم. این کار، نه تنها محبت ما را به آن حضرت افزایش میدهد، بلکه سرمایهای عظیم برای آخرت ما خواهد بود. ان شاء الله.
بخش سوم: هدیه به شیعیان و دوستان صالح؛ نیابت در صله
🔹 زیارت دوستان به جای زیارت امام؛ ثواب یکساندر این زمان که حضرت غایب هستند، مؤمن آن مالی را که میخواهد هدیه و صله به امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف نماید، میتواند آن را به همین نیت به علمای ترویجکننده شرع مقدس، یا سادات فقیر، یا به دوستان صالح و نیازمند حضرت بدهد.
همچنین میتواند برای ازدواج جوانان مؤمن بیبضاعت، یا ایتام شیعه مستحق هزینه کند و به آنها بگوید: «این هدیه به برکت مولایمان، حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف است»، تا بدین وسیله دلها و ایمانشان به آن حضرت محکمتر شود.
امام کاظم علیه السلام میفرمایند: «هر کس نتواند به زیارت ما بیاید، باید دوستان صالح ما را زیارت کند تا ثواب زیارت برایش نوشته شود؛ و هر کس نتواند به ما هدیه دهد، باید نیکان از دوستان نیک ما را هدیه دهد تا ثواب هدیه دادن به ما برایش نوشته شود.» (۱۴)
این روایت شریف، باب جدیدی از وظایف مالی منتظران را میگشاید. کسی که توان مالی دارد اما نمیتواند مستقیماً خدمت امام (عج) برسد یا مالی را به ایشان تقدیم کند، با هدیه به دوستان صالح ائمه (ع)، میتواند همان ثواب را کسب نماید.
🔹 مصادیق هدیه نیابتی؛ از علما تا ایتام
حال سؤال این است که هدیه به چه کسانی میتواند نیابت از هدیه به امام زمان (عج) داشته باشد؟ بر اساس روایات و کلمات بزرگان، مصادیق زیر از مهمترین موارد هستند:
نخست: علمای ترویجکننده شرع مقدس. عالمان دین که در راه تبیین معارف اهل بیت (ع) و دفاع از حریم ولایت تلاش میکنند، از جمله مصادیق بارز «دوستان صالح» هستند. کمک مالی به آنان به نیت هدیه به امام زمان (عج)، ثوابی مضاعف دارد.
دوم: سادات فقیر و نیازمند. سادات که از نسل پیامبر اکرم (ص) هستند، احترام ویژهای دارند و دستگیری از آنان، از مستحبات مؤکد است. اگر این کمک به نیت هدیه به امام زمان (عج) انجام شود، ارزش آن چندین برابر خواهد شد.
سوم: جوانان مؤمن برای ازدواج. کمک به ازدواج جوانان، خود مستحب است و اگر به نیت هدیه به محضر امام عصر (عج) باشد، ثواب آن عظیم خواهد بود. این کار، علاوه بر گشایش در کار جوانان، دل امام زمان (عج) را نیز شاد میکند.
چهارم: ایتام شیعه مستحق. سرپرستی و کمک به ایتام، از بالاترین عبادات است. امام صادق علیه السلام فرمودند: «ما اهلبیت، یتیمان و بیپناهان را فراموش نمیکنیم.» کمک به ایتام به نیت هدیه به امام زمان (عج)، مصداق کامل «صله به دوستان صالح» است.
🔹 تبیین برکت هدیه به نام مولایشان برای محکمتر شدن ایمان
نکته مهم دیگر این است که وقتی مؤمنی مالی را به یکی از این مصادیق هدیه میدهد، باید به آن شخص بگوید: «این هدیه به برکت مولایمان، حضرت ولی عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) است.» این کار، دو اثر مهم دارد:
اثر اول: دل گیرنده هدیه پر از محبت امام زمان (عج) میشود. وقتی کسی ببیند که مالی به برکت امام عصر (عج) به او رسیده است، عشق و ارادت او به آن حضرت افزایش مییابد. این گونه است که ایمان مردم در عصر غیبت، روزبهروز قویتر میشود.
اثر دوم: خود هدیهدهنده نیز اجر بیشتری میبرد. زیرا علاوه بر انفاق مال، ترویج فرهنگ مهدویت و محبت امام زمان (عج) را نیز در جامعه انجام داده است. این دو ثواب با هم، سرمایه عظیمی برای آخرت او خواهد بود.
امام صادق علیه السلام در ادامه روایت مفضّل میفرمایند: «و آن حضرت در تفسیر آیه: ﴿وَالَّذِینَ یَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یُوصَلَ﴾ یعنى «آن کسانى که صله مىکنند آن چه را حق تعالى به صله اش امر فرموده است» میفرمایند: مراد، صله کردن امام است در هر سال از آن چه کم باشد یا زیاد؛ همانا اراده نفرموده حق تعالى از این مطلب، مگر آن که شما پاکیزه و نیکو شوید.» (۱۵)
🔹 ثواب هدیه نیابتی؛ از یک درهم تا هزاران برابر
در روایات متعدد، بر عظمت ثواب هدیه به امام (عج) و دوستان ایشان تأکید شده است. امام صادق علیه السلام در حدیثی میفرمایند: «صله و هدیه دادن یک درهم به امام علیه السلام برتر است، از صرف کردن هزار هزار درهم در امور خیر دیگر.» (۱۶) حال اگر این هدیه به نیابت از امام (عج) به دوستان صالح ایشان داده شود، قطعاً ثواب آن کم نخواهد بود.
سید محمدتقی موسوی اصفهانی (فقیه احمدآبادی) میگوید: از رؤیاهای صادقانه نقل میکنند که فرمودند: «مؤمنی که چیزى از مالش را در زمان غیبت برای امام زمانش علیه السلام صرف کند، ثوابش هزار و یک برابر ثواب شخصى است که مالش را در زمان حضور امام علیه السلام تقدیم او نماید.» (۱۷)
و این رؤیا با روایت امام صادق علیه السلام که میفرمایند: «یک نماز واجبی که مؤمن در زمان غیبت به جا آورد، ثواب بیست و پنج نماز واجبی را دارد که در زمان ظهور و استیلاى امام علیه السلام به جا آورد...» (۱8) هماهنگ و تأیید میشود.
این قاعده، شامل هدیه نیابتی نیز میشود. زیرا کسی که به دوستان صالح امام (عج) هدیه میدهد به قصد رساندن ثواب و نیت به آن حضرت، در حقیقت همان «صرف مال برای امام» را انجام داده است.
🔹 وظیفه ما در عصر غیبت
در این زمان که حضرت غایب هستند، مؤمن آن مالی را که میخواهد هدیه و صله به امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف نماید، میتواند آن را به همین نیّت به علمای ترویج کنندۀ شرع مقدّس، یا سادات فقیر، یا به دوستان صالح و نیازمند حضرت دهد، یا برای ازدواج جوانان مؤمن بیبضاعت، یا ایتام شیعه مستحق بدهد و به آنها بگوید، این هدیه به برکت مولایشان، حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف است، تا بدین وسیله دلها و ایمانشان به آن حضرت محکمتر شود.
امام کاظم علیه السلام میفرمایند: «هر کس نتواند به زیارت ما بیاید، باید دوستان صالح ما را زیارت کند تا ثواب زیارت برایش نوشته شود؛ و هر کس نتواند به ما هدیه دهد، باید نیکان از دوستان نیک ما را هدیه دهد تا ثواب هدیه دادن به ما برایش نوشته شود.» (۱9)
پس بر ماست که در عصر غیبت، با هدیه به دوستان و پیروان راستین اهل بیت (ع)، خود را به محضر امام زمان (عج) نزدیک کنیم و دل آن بزرگوار را شاد نماییم. بیایید از همین امروز، با برنامهریزی دقیق، سهمی از اموال خود را برای یاری علماء، سادات نیازمند، ازدواج جوانان و سرپرستی ایتام به نیت هدیه به محضر امام عصر (عج) اختصاص دهیم و با این کار، هم ایمان خود را تقویت کنیم و هم جامعه منتظران را مستحکمتر سازیم. ان شاء الله.
بخش چهارم: پرداخت حقوق مالی واجب؛ خمس و زکات در عصر غیبت
🔹 توقیع شریف امام زمان (عج)؛ اماننامه از فتنههاپرداخت حقوق مالی واجب مانند خمس و زکات، اگرچه در تمام زمانها واجب است، لکن در زمان غیبت اثر مخصوصى دارد. امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در توقیع شریف خود به این نکته مهم اشاره فرمودهاند. در این توقیع که خطاب به شیعیان صادر شده، آمده است:
«ما با تو عهد مىکنیم هر یک از برادران دینى تو از خداوند بترسد و حقوق مالیى که بر ذمّه او است از مال خود خارج کند و به مستحقّش برساند، ایمن و محفوظ مىماند از فتنههاى گمراه کننده و امتحانهایى که عارض مىشود، و هر که بخل بورزد و آن چه را حق تعالى امر فرموده، ادا نکند و از مال عاریتى که به او داده، صله ننماید، در دنیا و آخرت زیان کار است.» (۲۰)
این توقیف شریف، یک وعده الهی است که از زبان امام زمان (عج) صادر شده است. کسانی که حقوق مالی خود را به موقع پرداخت میکنند، از فتنههای گمراهکننده و امتحانهای سخت در امان میمانند. در مقابل، کسانی که بخل میورزند و حقوق الهی را ادا نمیکنند، در دنیا و آخرت زیانکار خواهند بود.
🔹 شرایط وجوب خمس و زکات
خمس، یک پنجم از درآمد سالانه پس از کسر مخارج زندگی است که به سهم سادات فقیر و سهم امام (عج) تقسیم میشود. شرایط وجوب خمس در رسالههای عملیه مراجع تقلید به تفصیل بیان شده است. به طور خلاصه، هر مؤمنی که در پایان سال مالی خود، مقدار معینی از درآمدش اضافه بیاید، باید یک پنجم آن را به عنوان خمس پرداخت کند.
زکات نیز بر چند چیز واجب است: گندم، جو، خرما، کشمش، طلا، نقره، شتر، گاو و گوسفند. نصاب هر یک از این موارد در کتب فقهی مشخص شده است. پرداخت زکات، علاوه بر وجوب شرعی، نقش مهمی در پاکیزگی مال و رفع فقر از جامعه دارد.
در عصر غیبت، پرداخت این حقوق مالی واجب، اهمیت دوچندان دارد. زیرا امام (عج) در دسترس نیستند و مؤمنان باید با تشخیص خود، این حقوق را به مستحقان واقعی برسانند. این کار، نشانه تقوای الهی و اطاعت از فرمان امام (عج) است.
🔹 نقش خمس و زکات در امنیت و حفظ مؤمنان از فتنهها
توقیع شریف امام زمان (عج) به روشنی بیان میکند که پرداخت حقوق مالی واجب، سبب امنیت و حفظ مؤمنان از فتنههای گمراهکننده و امتحانهای سخت میشود. در عصر غیبت که فتنهها و شبهات فراوان است، این امنیت و حفظ، یک نعمت بزرگ الهی محسوب میشود.
فتنههای گمراهکننده، همان شبهات اعتقادی و انحرافات فکری است که دشمنان اهل بیت (ع) در جامعه پخش میکنند. امتحانهای سخت نیز فشارهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی است که مؤمنان در آن قرار میگیرند. خداوند به برکت پرداخت خمس و زکات، مؤمنان را از اینها محفوظ میدارد.
از سوی دیگر، خمس و زکات، منابع مالی مهمی برای کمک به فقرا، سادات نیازمند، ایتام، و راهانداختن امور خیریه و فرهنگی است. در عصر غیبت، سهم امام (عج) از خمس را باید به مراجع تقلید جامعالشرایط یا وکلای ایشان پرداخت تا در مسیرهای تعیین شده (کمک به حوزههای علمیه، ترویج دین، تکریم سادات فقیر و...) هزینه شود. این کار، علاوه بر اجر اخروی، به تقویت بنیه علمی و فرهنگی تشیع در سراسر جهان کمک میکند.
🔹 بخل در پرداخت حقوق مالی؛ زیانکار در دنیا و آخرت
در مقابل کسانی که به فرمان الهی عمل کرده و حقوق مالی خود را میپردازند، افرادی نیز هستند که بخل میورزند و از پرداخت حقوق مالی واجب سرباز میزنند. امام زمان (عج) در توقیع شریف خود، سرنوشت این افراد را نیز روشن فرمودهاند:
«هر که بخل بورزد و آن چه را حق تعالى امر فرموده، ادا نکند و از مال عاریتى که به او داده، صله ننماید، در دنیا و آخرت زیان کار است.» (۲1)
زیانکاری در دنیا به این معناست که خداوند برکت را از مال و زندگی آنان برمیدارد. مشکلات اقتصادی، بیماریهای روحی و جسمی، گرفتاریهای اجتماعی و سیاسی، همه از پیامدهای ترک واجبات مالی الهی است. زیانکاری در آخرت نیز به معنای محرومیت از پاداشهای عظیم الهی و مواجهه با عذاب سخت است.
بنابراین، عاقل کسی است که با دستودلبازی در پرداخت حقوق الهی، سرمایهای عظیم برای دنیا و آخرت خود ذخیره کند و با بخل ورزیدن، خود را در معرض خشم الهی و زیانکاری قرار ندهد.
🔹 وظیفه ما در عصر غیبت
اگر شرایط واجب شدن احکامی، مانند: خمس و زکات که در رسالههای عملیّه بیان شده برای کسی محقّق شد، پرداخت آن از دیگر وظایف است. و این مطلب اگر چه در تمام زمانها واجب است لکن در زمان غیبت اثر مخصوصى دارد و به آن در همان توقیع شریف امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف سفارش شده است.
امام (عج) فرمودند: «ما با تو عهد مىکنیم هر یک از برادران دینى تو از خداوند بترسد و حقوق مالیه اى که بر ذمّه او است از مال خود خارج کند و به مستحقّش برساند، ایمن و محفوظ مىماند از فتنه هاى گمراه کننده و امتحان هایى که عارض مىشود، و هر که بخل بورزد و آن چه را حق تعالى امر فرموده، ادا نکند و از مال عاریتى که به او داده، صله ننماید، در دنیا و آخرت زیان کار است.» (۲2)
پس بر ماست که در عصر غیبت، با تقوای الهی، حقوق مالی واجب خود را به موقع تشخیص داده و به مستحقان واقعی آن برسانیم. از خداوند میخواهیم که توفیق ادای حقوق مالی خود را به ما عنایت فرماید و ما را از کسانی قرار دهد که با پرداخت خمس و زکات، خود را از فتنههای گمراهکننده و امتحانهای سخت در امان نگه میدارند. همچنین از بخل ورزیدن و ترک واجبات الهی پرهیز کنیم تا در دنیا و آخرت از زیانکاران نباشیم. ان شاء الله.
بخش پنجم: اعزام نایب؛ حج، طواف، زیارت و قرآن به نیابت از حضرت
🔹 حج نیابتی؛ پول دادن به کسی تا به نیابت از حضرت حج به جا آوردیکی از مهمترین وظایف مالی منتظران در عصر غیبت، اعزام نایب برای انجام اعمال عبادی به نیابت از امام زمان (عج) است. حج، به عنوان یکی از بزرگترین فرائض الهی، جایگاه ویژهای دارد. مؤمنی که توان مالی دارد، میتواند فردی را که خودش استطاعت حج دارد یا نمیتواند به حج برود، اجیر کند تا حج را به نیابت از امام زمان (عج) به جا آورد.
ثواب این حج نیابتی، علاوه بر نایب، به امام (عج) میرسد و خود مؤمن نیز از برکات آن بهرهمند میشود. زیرا او با هزینه کردن مال خود در راه محبت و خدمت به امامش، گویا خودش نیز در این حج شرکت داشته است. روایت شده است که هر کس حجی به نیابت از امام (عج) انجام دهد، خداوند ثواب چندین حج را برای او ثبت میکند.
علاوه بر حج واجب، حج مستحبی نیز میتواند به نیابت از حضرت انجام شود. مؤمنان میتوانند هر سال، به اندازه توان مالی خود، افرادی را برای حج نیابتی امام زمان (عج) اعزام کنند. این کار، علاوه بر تقویت پیوند با امام (عج)، باعث ترویج فرهنگ مهدویت و محبت آن حضرت در میان مردم میشود.
🔹 طواف نیابتی؛ پول دادن به کسی تا به نیابت از حضرت طواف نماید
طواف خانه خدا، از اعمال مؤکد و پر فضیلت است. مؤمنان میتوانند با پرداخت هزینه، فردی را به نیابت از امام زمان (عج) برای طواف کعبه اعزام کنند. طواف، نماد عشق و ارادت به پروردگار و خانه اوست و وقتی به نیابت از امام (عج) انجام شود، ارزشی دوچندان پیدا میکند.
در روایات آمده است که فرشتگان هر روز بر کعبه نازل میشوند و طواف میکنند. هنگامی که مؤمنی طوافی را به نیابت از امام (عج) انجام میدهد، گویا امام (عج) نیز در آن طواف حضور دارد و ثواب آن به ایشان میرسد. این کار، نشاندهنده ارادت عمیق مؤمن به امامش است و دل آن حضرت را شاد میکند.
طواف نیابتی را میتوان در هر زمان از سال انجام داد، اما اعمال عمره مفرده و عمره تمتع در ایام خاص خود، فضیلت بیشتری دارند. مؤمنان میتوانند با هماهنگی با کاروانهای حج و زیارت، هزینه طواف نیابتی امام زمان (عج) را پرداخت کنند و از این طریق، سهمی در قرب الهی و محبت به امام (عج) داشته باشند.
🔹 زیارت قبور پیامبر و ائمه (ع)؛ به ویژه امام حسین (ع)
پول دادن به کسی تا به نیابت از حضرت به زیارت قبور پیغمبر و ائمه اطهار علیهم السلام به ویژه امام حسین علیه السلام و سایر مشاهد مشرّفه برود، از دیگر وظایف مالی منتظران است. زیارت اهل قبور، به خصوص زیارت قبور معصومین (ع)، آداب و آثار ویژهای دارد. ثواب زیارت امام حسین (ع) به حدی است که در روایات، برابر با حج و عمره و حتی بالاتر از آن دانسته شده است.
هنگامی که مؤمنی کسی را برای زیارت قبر پیامبر (ص) یا امام علی (ع) یا امام حسین (ع) به نیابت از امام زمان (عج) اعزام میکند، گویا خود آن حضرت در آن زیارت حضور یافته و به نیابت از ایشان، به اهل بیت (ع) سلام و ادای احترام کرده است. این عمل، علاوه بر اجر و ثواب، نشاندهنده ارادت عمیق مؤمن به خاندان وحی است.
اگر این پول به کسانی داده شود که توان مالی برای چنین سفرهایی ندارند و این کار سبب تقویت ایمان آنان میگردد، اجر و ثواب ویژهای خواهد داشت. در عصر غیبت، این کار باعث میشود که نام و یاد امام زمان (عج) در میان طبقات مختلف جامعه زنده بماند و محبت آن حضرت در دلها افزایش یابد.
🔹 قرائت قرآن و هدیه ثواب به حضرت
پول دادن به کسی برای قرائت قرآن و هدیه کردن ثواب آن به امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف، از دیگر مصادیق هدیه نیابتی است. قرآن، کلام الله مجید است و تلاوت آن، هر کجا و هر زمان، ثواب عظیمی دارد. مؤمن میتواند قاریانی را اجیر کند تا ختم قرآن یا تلاوت سورههای خاصی را به نیابت از امام (عج) انجام دهند و ثواب آن را به ایشان هدیه کنند.
این کار، هم باعث انس بیشتر مردم با قرآن میشود و هم ثواب آن به امام (عج) میرسد. همچنین خود مؤمن نیز از برکت این کار بهرهمند میشود. در روایات آمده است که هر کس قرآن بخواند و ثواب آن را به امام زمان (عج) هدیه کند، خداوند پاداشی چند برابر به او عطا میکند.
علاوه بر قرائت قرآن، ذکر و دعا و سایر اعمال مستحبی نیز میتواند به نیابت از امام (عج) انجام شود. مؤمنان میتوانند در شبهای جمعه، ماه رمضان، نیمه شعبان و دیگر مناسبتها، افرادی را برای انجام این اعمال نیابتی اجیر کنند و ثواب آن را به محضر مقدس امام زمان (عج) هدیه نمایند.
🔹 وظیفه ما در عصر غیبت
شش وظیفه مالی که در این بخش به آنها اشاره شد (حج نیابتی، طواف نیابتی، زیارت نیابتی، قرائت قرآن نیابتی، و همچنین ذکر و دعا به نیابت از حضرت) همه از مصادیق «صرف مال در راه امام» هستند که در روایات به آنها سفارش شده است. مؤمنان منتظر باید هر سال، به اندازه توان مالی خود، بخشی از اموالشان را برای این امور اختصاص دهند.
اگر پول به کسانی داده شود که توان مالی برای چنین سفرهایی ندارند و این کار سبب تقویت ایمان آنها میگردد، اجر و ثواب ویژهای خواهد داشت. در عصر غیبت که امام (عج) در دسترس نیستند، این اعمال نیابتی، یکی از بهترین راهها برای ابراز محبت و ارادت به آن حضرت و همچنین تقویت فرهنگ مهدویت در جامعه است.
پس بر ماست که در عصر غیبت، با برنامهریزی دقیق و بر اساس توان مالی خود، هر سال تعدادی از این اعمال نیابتی را برای امام زمان (عج) انجام دهیم. از خداوند میخواهیم که توفیق خدمت به ساحت مقدس امام عصر (عج) را به ما عنایت فرماید و اعمال ما را به نیابت از آن حضرت قبول گرداند. ان شاء الله.
بخش ششم: مجالس و اماکن خیریه؛ نام امام زمان (عج) بر دل و دیوار جامعه
🔹 برگزاری مجالس ذکر فضایل و مناقب حضرتاز دیگر تکالیف برای کسانی که توانایی مالی دارند، برگزاری مجالس ذکر فضائل و مناقب امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف است. در این مجالس، سخنان ایشان و داستان تشرّف یافتگان به خدمت حضرت بیان میگردد و توجّه و توسّل و دعا به آن بزرگوار انجام میشود. این مجالس، فرصتی است برای مؤمنین تا همدیگر را دیدار کرده و دلهایشان به وجود حضرتش گرم شود و ایمانشان در دوران غیبت قویتر گردد.
در روایات آمده است که هر کس مجلسی برای ذکر فضایل اهل بیت (ع) برپا کند، فرشتگان آن مجلس را در میان میگیرند و خداوند برکت خود را بر حاضران نازل میکند. برگزاری چنین مجالسی به نام امام زمان (عج)، ارزشی دوچندان دارد، زیرا در عصر غیبت، زنده نگه داشتن یاد و نام آن حضرت، یکی از مهمترین وظایف منتظران است.
این مجالس میتواند به صورت هفتگی، ماهانه یا سالانه برگزار شود. مهم، تداوم و استمرار آن است تا نام و یاد امام زمان (عج) همواره بر زبانها و در دلها جاری باشد. مؤمنان میتوانند با هزینه شخصی یا با مشارکت جمعی، چنین مجالسی را در مساجد، حسینیهها یا منازل خود برپا کنند.
🔹 جلوگیری از گمراهی و تزلزل ایمان در عصر غیبت
در جایی که مردم در معرض گمراهی و انحراف عقیده و تزلزل در ایمان به امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف هستند، برپا ساختن این مجالس سبب جلوگیری از آن میشود. عصر غیبت، عصر فتنهها و شبهات فراوان است. دشمنان اهل بیت (ع) با تمام توان تلاش میکنند تا ایمان مردم را نسبت به امام زمان (عج) سست کنند و آنان را نسبت به ظهور منجی دچار تردید نمایند.
در چنین شرایطی، برگزاری مجالس ذکر فضایل و مناقب حضرت، یک نیاز ضروری است. این مجالس، سنگرهای محکمی در برابر هجمههای فرهنگی و اعتقادی دشمنان هستند. مؤمنان در این مجالس، با شنیدن فضایل و کرامات امام (عج) و داستان کسانی که به حضور ایشان مشرف شدهاند، ایمانشان تقویت میشود و عشق و ارادتشان به آن حضرت افزایش مییابد.
برخی از روایات، برپایی این مجالس را حتی در شرایطی که مردم در معرض گمراهی هستند، واجب دانستهاند. زیرا سکوت و ترک این وظیفه، باعث میشود که شبهات دشمنان در جامعه ریشه بدواند و مردم از مسیر ولایت خارج شوند. بنابراین، مؤمنان توانمند باید با هزینه شخصی یا با کمک دیگران، نسبت به برگزاری این مجالس اقدام کنند.
🔹 تأسیس خیریهها و ساخت بناهای عامالمنفعه به نام حضرت
از دیگر تکالیف برای کسانی که توانایی مالی دارند، تأسیس خیریهها و ساخت بناهای عامالمنفعه مانند مدرسه، خوابگاه، مراکز نگهداری ایتام و سالمندان و معلولین، بیمارستان، درمانگاه، حمّام عمومی، پل، جاده، کتابخانه و... بالاخص در مناطق محروم است. این بناها باید به نام امام زمان علیه السلام یا القاب شریف حضرت نامگذاری شوند.
نامگذاری بناهای خیریه به نام امام زمان (عج)، از کارهای بسیار اثرگذار برای جلب توجّه مردم به امام عصر (عج) و ایجاد و ازدیاد محبّت حضرتش در قلوب مردم است. وقتی مردم ببینند که مدرسهای، بیمارستانی، کتابخانهای یا پلی به نام امام زمان (عج) ساخته شده است، نام و یاد آن حضرت در ذهنشان نقش میبندد و هر بار که از آن بنا استفاده میکنند، به برکت وجود مقدسش متوسل میشوند.
این کار، علاوه بر ثواب صدقه جاریه برای سازنده، سبب فراوانی یاد و ذکر نام آن بزرگوار در طبقات مختلف جامعه میشود. کودکانی که در مدارس به نام امام زمان (عج) تحصیل میکنند، بیمارانی که در بیمارستانی به نام آن حضرت درمان میشوند، رهگذرانی که از پلی به نام ایشان عبور میکنند، همگی به نوعی با امام عصر (عج) آشنا شده و محبتی در دلشان نسبت به آن حضرت ایجاد میشود.
🔹 تأسیس اماکن مذهبی و فرهنگی به نیت حضرت
علاوه بر بناهای عامالمنفعه، تأسیس مساجد، حسینیهها، مراکز فرهنگی، کتابخانههای تخصصی مهدویت، و پژوهشکدههای امام زمانی نیز از مصادیق مهم «صرف مال در راه امام» است. این اماکن، پایگاههایی برای ترویج معارف مهدوی و تقویت فرهنگ انتظار در جامعه هستند.
مؤمنان میتوانند با مشارکت در ساخت این اماکن یا با احداث آنها به صورت شخصی، سهم بزرگی در زنده نگه داشتن یاد و نام امام زمان (عج) ایفا کنند. همچنین میتوانند وقفنامههایی به نیت امام (عج) تنظیم کنند و املاک و اموال خود را برای مصارف خیریه به نام آن حضرت وقف نمایند.
این کارها، علاوه بر ثواب اخروی، باعث میشود که نام امام زمان (عج) همواره در جامعه جاری باشد و مردم بیش از پیش با آن حضرت آشنا شوند. در عصر غیبت که دشمنان تلاش میکنند نام اهل بیت (ع) را کمرنگ کنند، این اقدامات، یک جهاد فرهنگی بزرگ محسوب میشود.
🔹 وظیفه ما در عصر غیبت
برپایی مجالس برای امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف که ذکر فضایل و سخنان ایشان و داستان تشرّف یافتگان به خدمت حضرت بیان گردیده و توجّه و توسّل و دعای به آن بزرگوار انجام شود، تا مؤمنین در این مجالس همدیگر را دیدار کرده و دلهایشان به وجود حضرتش گرم شود و ایمانشان در دوران غیبت قویتر گردد، از دیگر وظایف کسانی است که توانایی مالی و شرایط تشکیل چنین مجالسی را دارند، و حتّی در جایی که مردم در معرض گمراهی و انحراف عقیده و تزلزل در ایمان به امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف هستند و برپا ساختن این مجالس سبب جلوگیری از آن میشود، بر چنین کسانی واجب است.
از دیگر تکالیف برای کسانی که توانایی مالی دارند، تأسیس خیریهها و ساخت بناهای عامّ المنفعه مانند: مدرسه، خوابگاه، مراکز نگهداری ایتام و سالمندان و معلولین، بیمارستان، درمانگاه، حمّام عمومی، پل، جاده، کتابخانه و... بالاخص در مناطق محروم، و نام گذاری آنها به نام امام زمان علیه السلام یا القاب شریف حضرت است، که از کارهای بسیار اثرگذار برای جلب توجّه مردم به امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف و ایجاد و ازدیاد محبّت حضرتش در قلوب مردم است و سبب فراوانی یاد و ذکر نام آن بزرگوار در طبقات مختلف جامعه میشود.
پس بر ماست که در عصر غیبت، با توجه به توان مالی خود، در برگزاری مجالس ذکر فضایل امام زمان (عج) و ساخت بناهای خیریه و عامالمنفعه به نام آن حضرت، گام برداریم. از خداوند میخواهیم که توفیق خدمت به ساحت مقدس امام عصر (عج) را به ما عنایت فرماید و ما را از کسانی قرار دهد که با مال و جان خود، یاریگر دین خدا و اولیای الهی هستند. ان شاء الله.
ارجاعات:
(۱) سوره شوری، آیه ۲۳
(۲) پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، امالی صدوق، ص ۲۰۱
(۳) امام صادق علیه السلام، اصول کافی، ج ۱، ص ۵۳۷
(۴) نجم الثاقب، ص ۴۴۲
(۵) سوره بقره، آیه ۲۴۶
(۶) امام صادق علیه السلام، اصول کافی، ج ۱، ص ۵۳۷
(۷) امام صادق علیه السلام، اصول کافی، ج ۱، ص ۵۳۷
(۸) امام صادق علیه السلام، تفسیر برهان، ج ۱، ص ۲۹۷
(۹) سوره آل عمران، آیه ۹۲
(۱۰) امام صادق علیه السلام، تفسیر برهان، ج ۱، ص ۲۹۷
(۱۱) امام صادق علیه السلام، تفسیر برهان، ج ۲، ص ۲۸۹
(۱۲) امام صادق علیه السلام، من لا یحضره الفقیه، ج ۲، ص ۷۳
(۱۳) امام صادق علیه السلام، اصول کافی، ج ۱، ص ۳۳۳
(۱۴) امام کاظم علیه السلام، کامل الزیارات، ص ۳۱۹
(۱۵) امام صادق علیه السلام، تفسیر برهان، ج ۲، ص ۲۸۹
(۱۶) امام صادق علیه السلام، من لا یحضره الفقیه، ج ۲، ص ۷۳
(۱۷) برداشت از رؤیاهای صادقه و روایت کافی، ج ۱، ص ۳۳۳
(۱8) امام صادق علیه السلام، اصول کافی، ج ۱، ص ۳۳۳
(۱9) امام کاظم علیه السلام، کامل الزیارات، ص ۳۱۹
(۲۰) امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف، توقیع شریف، احتجاج طبرسی، ج ۲، ص ۳۲۵
(۲1) همان
(۲2)همان
نویسنده: قربان منتظمی
منبع: تحریریه راسخون
.jpg "شوری برنج را چگونه از بین ببریم؟")
