بیان مسئله:
جمهوری اسلامی ایران در طول حیات پربرکت خود، همواره با تهدیدات و توطئه‌های دشمنان مواجه بوده است. از هشت سال دفاع مقدس که ملت ایران با دستان خالی، اما با ایمان و اراده، در برابر تمام قدرت‌های استکباری ایستاد، تا جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان که دشمن صهیونی-آمریکایی بار دیگر تمام توان خود را به میدان آورد، ملت ایران هر بار ثابت کرده است که در میدان نظامی، دشمن حرفی برای گفتن ندارد.
در ۶ ماه گذشته، ایران اسلامی یکی از سخت‌ترین و همه‌جانبه‌ترین جنگ‌های ترکیبی را تجربه کرده است. دشمن صهیونی-آمریکایی — که در میدان نظامی به بن‌بست خورده و نتوانسته است به اهداف شوم خود دست یابد — اکنون با ابزارهای دیگر به میدان آمده است: جنگ اقتصادی، تحریم‌های فلج‌کننده، جنگ روانی، و جنگ شناختی. دشمن می‌خواهد آنچه را که با موشک و پهپاد به دست نیاورده است، با فشار اقتصادی و القای ناامیدی به دست آورد.
پرسش اساسی این مقاله این است: «دکترین دفاعی در اندیشهٔ آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای (دامت برکاته)، چگونه از قدرت بازدارندگی به سپرِ امنیت تمدنی می‌رسد؟» پاسخ به این پرسش، نیازمند بررسی مبانی قرآنی، ابعاد مختلف، ویژگی‌های اساسی، و راهکارهای عملی دفاع همه‌جانبه است.
ضرورت بحث:
ضرورت پرداختن به این موضوع، از چند جهت قابل تبیین است:
نخست، شرایط کنونی ایران: ایران در ۶ ماه جنگ با آمریکا و صهیونیزم، ثابت کرده است که در میدان نظامی، دشمن حرفی برای گفتن ندارد. دشمن اکنون به جنگ اقتصادی و تحریم روی آورده است. در چنین شرایطی، مردم ایران باید ماهیت دشمنی را به‌خوبی بشناسند و برای مقابله با آن آماده باشند.
دوم، ضرورت آگاهی‌بخشی به نسل جوان: نسل جوان ایران، آینده‌سازان این کشور هستند. اگر این نسل با آیات سیاسی و نظامی قرآن آشنا نشود، دشمن می‌تواند از خلأ آگاهی آنان سوءاستفاده کند. آیات سیاسی و نظامی قرآن باید در مدارس، دانشگاه‌ها، و مساجد بازگو شوند تا آمادگی دفاعی در نسل‌های جدید نهادینه شود.
سوم، ضرورت انسجام ملی: در شرایط جنگ ترکیبی، دشمن به دنبال تفرقه‌افکنی در جامعهٔ اسلامی است. هر جدال، هر اختلاف، و هر فرقه‌گرایی، آب به آسیاب دشمن می‌ریزد. وحدت و انسجام ملی، سپرِ دفاعی ما در برابر دشمن است.
چهارم، ضرورت صرفه‌جویی در منابع: در جنگ اقتصادی، هر منبعی — مالی، انسانی، طبیعی — یک سرمایهٔ دفاعی است. اسراف و ولخرجی، این سرمایه‌ها را هدر می‌دهد و توان دفاعی کشور را کاهش می‌دهد. صرفه‌جویی، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت است.
اهداف و رویکرد مقاله:
این مقاله، سه هدف اصلی را دنبال می‌کند:
هدف اول: تبیین مبانی قرآنی دفاع همه‌جانبه — این مقاله درصدد است مبنای قرآنیِ دفاع همه‌جانبه را از آیات قرآن استخراج کند و نشان دهد که قرآن، یک فرمان راهبردی برای آمادگی همه‌جانبه در برابر دشمن ارائه داده است. همچنین پیوند دین و سیاست، معنای آمادگی، و نمونه‌های تاریخی از آمادگی در صدر اسلام بررسی می‌شوند.
هدف دوم: تبیین ابعاد و ویژگی‌های دفاع همه‌جانبه — این مقاله به بررسی ابعاد مختلف دفاع همه‌جانبه — نظامی، اقتصادی، فرهنگی، سیاسی، و اجتماعی — می‌پردازد و ویژگی‌های اساسی آن — بازدارندگی، وحدت، عزم، و صرفه‌جویی — را تبیین می‌کند.
هدف سوم: ارائه راهکارهای عملی دفاع همه‌جانبه — این مقاله درصدد است راهکارهای عملی برای تحقق دفاع همه‌جانبه در عرصه‌های مختلف ارائه دهد: تقویت بازدارندگی نظامی، اقتصاد مقاومتی، بصیرت‌افزایی، وحدت ملی، و صرفه‌جویی در منابع.
رویکرد مقاله: این مقاله، در بخش‌های میانی، به بازخوانی دکترین دفاعی در اندیشهٔ رهبر معظم انقلاب (آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای — دامت برکاته) می‌پردازد و در بخش ششم، بازدارندگی و آمادگی را از منظر رهبر شهید (آیت‌الله سید علی خامنه‌ای — اعلی‌الله مقامه الشریف) بررسی می‌کند. در بخش هفتم نیز، دفاع همه‌جانبه از منظر بنیان‌گذار انقلاب (امام خمینی — رضوان‌الله تعالی علیه) تبیین می‌شود
از قدرت بازدارندگی تا سپرِ امنیت تمدنی؛ بازخوانیِ دکترین دفاعی در اندیشهٔ آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای (دامت برکاته)
بخش اول: دکترین و راهبرد
🔸 پاسخ قاطع و تعیین‌کننده به هر تهدیدقرآن کریم می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا لَقِیتُمُ الَّذِینَ کَفَرُوا زَحْفًا فَلَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ» [۱] یعنی: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هرگاه با انبوه کافران برخورد کردید، به آنان پشت نکنید و مگریزید.»
رهبر معظم انقلاب فرمودند: «هر سطح و نوعی از تهدید باید با پاسخ فوری و اثرگذار و بدون محدودیت جغرافیایی روبرو شود.» [۲]
آیه ۱۵ سوره انفال، قاعدهٔ کلیِ رویارویی با دشمن را ترسیم می‌کند: «عدم فرار» و «ایستادگی». این آیه، فرمانی موردی برای یک جنگ خاص نیست، بلکه اصلی ثابت در تمام رویارویی‌های حق و باطل است. در طول تاریخ، هرگاه مسلمانان از این اصل غافل شدند، شکست خوردند؛ و هرگاه بر آن پای فشردند، پیروز شدند.
عبارت رهبری نیز همین اصل قرآنی را به زبان امروز و در قالب دکترین دفاعی بیان می‌کند: «پاسخ فوری و اثرگذار و بدون محدودیت جغرافیایی» [۲]. یعنی دشمن نباید هیچ نقطه‌ای را بی‌دفاع تصور کند و هیچ تهدیدی نباید بی‌پاسخ بماند. این، همان «عدم فرار» است که در قالبی نو بیان شده است.
این دکترین، ریشه در قرآن دارد و در سیرهٔ معصومان(ع) تجلی یافته است. امام حسین(ع) در روز عاشورا، با یاران اندک، در برابر لشکر انبوه ایستاد و پشت به دشمن نکرد. این ایستادگی، الگویی برای همهٔ نسل‌ها است. امروز نیز، نیروهای مسلح جمهوری اسلامی، با تکیه بر همین اصل، در برابر تهدیدات ترکیبی ایستاده‌اند و هر تهدیدی را با پاسخ قاطع روبرو می‌کنند.
🔸 ابتکار عمل در تعیین زمان و شرایط پایان جنگ
قرآن کریم می‌فرماید: «وَ إِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَ تَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ» [۳]
یعنی: «و اگر (دشمنان) به صلح تمایل داشتند، (تو نیز) تمایل نشان بده و بر خداوند توکل کن، همانا او شنوا و داناست.»
رهبر معظم انقلاب فرمودند: «اگر دشمنان مجدداً حملات نظامی یا تروریستی را شروع کنند، این نیروهای مسلح جمهوری اسلامی و ملت ایران هستند که زمان و شرایط پایان آن را تعیین می‌کنند.» [۴]
آیه ۶۱ سوره انفال، پذیرش صلح را مشروط به «تمایل دشمن» می‌کند؛ یعنی صلح، از موضع قدرت است، نه از موضع ضعف. این آیه، ابتکار عمل را به دست مؤمنان می‌دهد. در جنگ هشت‌ساله، ایران اسلامی هرگز آغازگر جنگ نبود، اما هنگامی که دشمن تجاوز کرد، با تمام قدرت ایستاد و در نهایت، خودش شرایط پایان جنگ را تعیین کرد. این، مصداق عینیِ آیه ۶۱ است. عبارت رهبری نیز همین اصل را در قالب یک دکترین راهبردی بیان می‌کند: «زمان و شرایط پایان آن را تعیین می‌کنند» [۴]. یعنی ایران، در هر رویارویی، تعیین‌کنندهٔ پایان است، نه پیروِ خواست دشمن. این، همان ابتکار عملی است که قرآن به مؤمنان آموخته است.
🔸 بازدارندگی حداکثری و آمادگی رزمی هوشمندانه
قرآن کریم می‌فرماید: «وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِبَاطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّکُمْ وَ آخَرِینَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ یَعْلَمُهُمْ وَ مَا تُنْفِقُوا مِنْ شَیْءٍ فِی سَبِیلِ اللَّهِ یُوَفَّ إِلَیْکُمْ وَ أَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ» [۵]
یعنی: «و هر چه در توان دارید، از نیرو و اسبانِ آماده، برای [مقابله با] آنان فراهم کنید، تا با این [تدارکات]، دشمنِ خدا و دشمنِ خودتان و [دشمنانِ] دیگری را جز ایشان که شما نمی‌شناسیدشان ولی خدا آنان را می‌شناسد، بترسانید. و هر چه در راهِ خدا انفاق کنید، به شما بازگردانده می‌شود و به شما ستم نخواهد شد.»
رهبر معظم انقلاب فرمودند: «آمادگی رزمی هوشمندانه برای مقابله پرقدرت با دشمنان» را از الزامات «بازدارندگی حداکثری» دانستند [۶].
آیه ۶۰ سوره انفال، هدفِ نهاییِ آمادگی را «ترهیب» (ترساندن) دشمن معرفی می‌کند، نه «تجاوز» یا «کشورگشایی». این آیه، آمادگی را به «مَا اسْتَطَعْتُمْ» (هر چه توان دارید) مشروط می‌کند و هیچ محدودیتی در کمیت و کیفیت آن قائل نمی‌شود. در صدر اسلام، مسلمانان با آمادگیِ اندک، دشمنانِ بزرگ را مرعوب می‌کردند.
امروز نیز، نیروهای مسلح جمهوری اسلامی، با تکیه بر همین اصل، بازدارندگی حداکثری را محقق ساخته‌اند. عبارت رهبری نیز همین اصل را با کلیدواژهٔ «هوشمندانه» تکمیل می‌کند: «آمادگی رزمی هوشمندانه» [۶]. یعنی آمادگی، نه فقط انبوهیِ تجهیزات، بلکه کیفیت، روزآمدی، و هوشمندی باشد. دشمن باید بداند که هر تهدیدی، با پاسخ هوشمندانه روبرو خواهد شد.
🔸 دفاع بومی در دو حوزه دکترین و تاکتیک
پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «عَلِّمُوا أَبْنَاءَکُمُ الرَّمْیَ وَ السِّبَاحَةَ» [۷]یعنی: «به فرزندانتان تیراندازی و شنا بیاموزید.»
رهبر معظم انقلاب فرمودند: «تعمیق دفاع بومی در دو حوزه دکترین و تاکتیک» [۸]
حدیث پیامبر(ص)، آموزش نظامی را از دوران کودکی و در محیط خانواده واجب می‌کند. این حدیث، دفاع را از یک وظیفهٔ صرفاً نظامی خارج کرده و به یک فرهنگ عمومی تبدیل می‌کند. در صدر اسلام، کودکان از همان ابتدا، تیراندازی و شنا را می‌آموختند تا در برابر تهدیدات آماده باشند.
امروز نیز، این اصل باید در نظام آموزشی نهادینه شود. عبارت رهبری نیز همین اصل را با کلیدواژهٔ «دفاع بومی» تکمیل می‌کند: «تعمیق دفاع بومی در دو حوزه دکترین و تاکتیک» [۸]. یعنی دفاع، باید بومی باشد — هم در اندیشه (دکترین) و هم در عمل (تاکتیک) — تا در برابر هر تهدیدی پایدار و کارآمد بماند.
دفاع بومی یعنی تکیه بر توان داخلی، نه وابستگی به بیگانگان. این، همان اصلی است که قرآن به مؤمنان آموخته است: «مَا اسْتَطَعْتُمْ» یعنی هر چه در توان دارید، نه آنچه دیگران به شما می‌دهند.
بخش دوم: اقدامات عملیاتی
🔸 به‌روزرسانی بانک اهدافقرآن کریم می‌فرماید: «...تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّکُمْ...» [۹]یعنی: «...تا با این [تدارکات]، دشمنِ خدا و دشمنِ خودتان را بترسانید...»
رهبر معظم انقلاب فرمودند: «بانک اهداف به نحوی به‌روزرسانی شود که انواع دارایی‌های مادی و غیرمادی دشمن آمریکایی-صهیونی در تیررس نیروهای مسلح قرار گیرد.» [۱۰]
این تیکه از آیه ۶۰ سوره انفال، هدفِ نهاییِ آمادگی را «ترهیب» (ترساندن) دشمن معرفی می‌کند. دشمن باید بداند که هر دارایی‌اش — مادی یا غیرمادی — در تیررس است تا بترسد. «بانک اهداف» یعنی فهرستِ سازمان‌یافته‌ای از همهٔ نقاطِ حساسِ دشمن که در صورتِ تهدید، موردِ ضربه قرار می‌گیرد.
این بانک، نه فقط شاملِ پایگاه‌های نظامی، بلکه شاملِ زیرساخت‌های اقتصادی، شبکه‌های اطلاعاتی، رسانه‌ای، و حتی دارایی‌های غیرمادی (مثل افکار عمومی و مشروعیت سیاسی) است. به‌روزرسانیِ مستمرِ این بانک، دشمن را در حالتِ آماده‌باشِ دائمی نگه می‌دارد و محاسباتش را برهم می‌زند.
عبارت رهبری نیز همین اصل را در قالب یک اقدام عملیاتی بیان می‌کند: «به‌روزرسانی بانک اهداف» [۱۰]. یعنی دشمن نباید هیچ نقطه‌ای را در امان تصور کند و هر دارایی‌اش باید در فهرست اهداف باشد. این، همان اصلی است که قرآن به مؤمنان آموخته است: «تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّکُمْ» — دشمن باید بترسد، نه اینکه احساس امنیت کند.
🔸 تقویت معماری اطلاعات نظامی
امام علی(ع) فرمودند: «مَنْ لَمْ یَتَحَرَّزْ مِنَ الْمَکَائِدِ قَبْلَ وُقُوعِهَا لَمْ یَنْفَعْهُ الْأَسَفُ عِنْدَ هُجُومِهَا» [۱۱]یعنی: «هر کس پیش از وقوع توطئه‌ها، پیشگیری نکند، تأسف هنگام هجوم سودی ندارد.» رهبر معظم انقلاب فرمودند: «تقویت معماری اطلاعات نظامی» [۱۲]
این روایت، اصلِ پیشگیری را پیش از وقوع تهدید واجب می‌کند. «معماری اطلاعات نظامی» یعنی ساختاری منسجم و چندلایه برای جمع‌آوری، تحلیل، و بهره‌برداری از اطلاعات — پیش از آنکه دشمن اقدام کند.
این ساختار، شاملِ سه لایه است: لایهٔ جمع‌آوری (منابع انسانی، فنی، و سایبری)، لایهٔ تحلیل (کارشناسانِ متخصص)، و لایهٔ تصمیم‌گیری (فرماندهان). اگر این سه لایه، هماهنگ و منسجم نباشند، اطلاعات بی‌اثر می‌شود.
جنگ‌های ترکیبیِ امروز، جنگِ اطلاعات است. دشمن با اطلاعاتِ ناقص، تصمیمِ اشتباه می‌گیرد و شکست می‌خورد. «معماری اطلاعات نظامی» یعنی ساختاری که این انسجام را تضمین کند. عبارت رهبری نیز همین اصل را در قالب یک اقدام عملیاتی بیان می‌کند: «تقویت معماری اطلاعات نظامی» [. یعنی اطلاعات باید ساختارمند، پیشگیرانه، و چندلایه باشد، نه واکنشی و پراکنده.
🔸 رشد توانمندی‌های روزآمد دفاعی با فناوری‌های نوین
پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «عَلِّمُوا بَنِیکُمُ الرَّمْیَ فَإِنَّهُ نِکَایَةُ الْعَدُوِّ» [۱۳]یعنی: «پسران خود را تیراندازی بیاموزید؛ زیرا موجب پیروزی یافتن بر دشمن است.»
رهبر معظم انقلاب فرمودند: «رشد توانمندی‌های روزآمد دفاعی و امنیتی با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین» [۱۴]
حدیث پیامبر(ص)، آموزش نظامی را «نِکَایَةُ الْعَدُوِّ» (ناکارآمد کردن دشمن) معرفی می‌کند. «رمی» در عصر نزول یعنی تیراندازی؛ امروز مصداقش فناوری‌های نوین دفاعی است — از هوش مصنوعی و پهپادها تا موشک‌های دقیق‌زن و جنگ سایبری. دشمن نیز همین فناوری‌ها را به کار می‌گیرد.
اگر ما عقب بمانیم، «نِکَایَةُ الْعَدُوِّ» محقق نمی‌شود. «روزآمد» یعنی هم‌گام با آخرین تحولاتِ فناوری. امروز، جنگ فقط در میدانِ فیزیکی نیست؛ میدانِ سایبری، میدانِ فضایی، و میدانِ شناختی نیز عرصهٔ نبرد است. «رشد توانمندی‌های روزآمد» یعنی حضورِ مؤثر در همهٔ این میدان‌ها.
عبارت رهبری نیز همین اصل را با کلیدواژهٔ «روزآمد» تکمیل می‌کند: «رشد توانمندی‌های روزآمد دفاعی و امنیتی با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین». یعنی آموزش و تجهیز باید هم‌گام با فناوری‌های روز باشد و هیچ‌گاه متوقف نشود.
🔸 تولید چند برابری مهمات و سلاح
امام صادق(ع) فرمودند: «الرَّمْیُ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ الْإِسْلَامِ» [۱۵]یعنی: «تیراندازی، تیری از تیرهای اسلام است.»
پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «لَا سَبْقَ إِلَّا فِی حَافِرٍ أَوْ نَصْلٍ أَوْ خُفٍّ» [۱۶]یعنی: «مسابقه‌ای نیست مگر در (سوارکاری با) اسب، یا تیراندازی، یا شتر.»
رهبر معظم انقلاب فرمودند: «تولید چند برابری انواع مهمات و سلاح‌های شناسایی، پشتیبانی و رزمی» [۱۷]
حدیث امام صادق(ع)، تیراندازی را «سهمی از سهام اسلام» معرفی می‌کند. تولید مهمات، «سهام الاسلام» را افزایش می‌دهد و توان بازدارندگی را چند برابر می‌کند. جنگ‌های فرسایشی، جنگِ تولید است. دشمن با تحریم، می‌خواهد زنجیرهٔ تولیدِ ما را قطع کند.
پاسخ ما، تولیدِ چند برابری و خودکفاییِ کامل است. «چند برابری» یعنی نه فقط افزایش کمی، بلکه افزایش کیفی و تنوع محصولات. «مهمات و سلاح‌های شناسایی، پشتیبانی و رزمی» یعنی همهٔ زنجیرهٔ دفاعی — از شناسایی تا پشتیبانی و رزم.
حدیث پیامبر(ص) نیز مسابقات هدفمند را مجاز می‌شمارد تا آمادگی رزمی تقویت شود. عبارت رهبری نیز همین اصل را در قالب یک اقدام عملیاتی بیان می‌کند: «تولید چند برابری انواع مهمات و سلاح» یعنی تولید باید چند برابر شود تا بازدارندگی چند برابر گردد و دشمن در محاسباتش بازماند.
بخش سوم: پشتوانهٔ معنوی و مردمی
🔸 تقویت بنیه معنوی و روحیه جهادیقرآن کریم می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدَامَکُمْ» [۱۸]یعنی: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اگر خدا را یاری کنید، او شما را یاری می‌کند و گام‌هایتان را استوار می‌سازد.»
رهبر معظم انقلاب فرمودند: «تقویت بنیه معنوی و روحیه جهادی» [۱۹]
این آیه، رابطهٔ مستقیم بین یاری خدا و یاری شدن را ترسیم می‌کند. «بنیه معنوی» یعنی ایمانِ راسخ و توکلِ واقعی به خدا. «روحیه جهادی» یعنی آمادگیِ همیشگی برای فداکاری و ایستادگی. جنگ ترکیبیِ امروز، جنگِ روحیه‌ها است. دشمن با القای یأس و ناامیدی، می‌خواهد بنیه معنوی ما را تضعیف کند.
پاسخ ما، تقویت ایمان و توکل است. «إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ» یعنی اگر برای خدا قیام کنیم، خدا ما را یاری می‌کند و گام‌هایمان را استوار می‌سازد. عبارت رهبری نیز همین اصل را در قالب یک راهبرد بیان می‌کند: «تقویت بنیه معنوی و روحیه جهادی» یعنی قدرتِ واقعی، از درون می‌جوشد، نه از تجهیزاتِ صرف.
🔸 حمایت ملی از نیروهای مسلح؛ رکن بازدارندگی
قرآن کریم می‌فرماید: «وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ» [۲۰]یعنی: «و مردان و زنان باایمان، دوستان (و یاوران) یکدیگرند.»
رهبر معظم انقلاب فرمودند: «حمایت ملی از نیروهای مسلح را از ارکان بازدارندگی در برابر بیگانگان ایران‌ستیز و مزدوران داخلی آنها دانستند.» [۲۱]
این آیه، پیوندِ ولایی و مسئولیتِ متقابل مؤمنان را ترسیم می‌کند. «حمایت ملی» یعنی پشتیبانیِ آگاهانه و داوطلبانهٔ مردم از نیروهای مسلح — مالی، معنوی، و رسانه‌ای. این حمایت، رکنِ بازدارندگی است؛ زیرا دشمن وقتی وحدتِ ملت و نیروهای مسلح را ببیند، جرأتِ تجاوز نمی‌کند.
«بیگانگان ایران‌ستیز» و «مزدوران داخلی» هر دو از این وحدت می‌ترسند. عبارت رهبری نیز همین اصل را در قالب یک راهبرد بیان می‌کند: «حمایت ملی از نیروهای مسلح را از ارکان بازدارندگی». یعنی بازدارندگی، فقط به تجهیزات وابسته نیست؛ به پشتوانهٔ مردمی نیز وابسته است.
🔸 حضور هشت‌ماهه ملت؛ امتداد دفاع مقدس
قرآن کریم می‌فرماید: «فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا * إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یُسْرًا» [۲۲]یعنی: «پس به‌راستی که با سختی، آسانی است. (آری) با سختی، آسانی است.»
رهبر معظم انقلاب فرمودند: «حضور هشت‌ماهه ملت مبعوث در میادین، امتداد بخشِ دفاع مقدس هشت‌ساله است که به موازات پایمردی نیروهای نظامی، انتظامی و بسیجی از تمامیت سرزمینی ایران و نظام اسلامی حفاظت کرده است و خواهد کرد.» [۲۳]
این آیه، قاعدهٔ الهیِ «معیتِ عسر و یسر» را ترسیم می‌کند. «حضور هشت‌ماهه ملت» در میدان‌های مختلف (نظامی، اقتصادی، رسانه‌ای، و اجتماعی) نشان‌دهندهٔ همان روحیهٔ دفاع مقدس است.
در دفاع مقدس، ملت پشتِ جبهه‌ها ایستاد و با همهٔ توان حمایت کرد. امروز نیز، در جنگ ترکیبی، ملت در میدان حاضر است. «امتداد بخشِ دفاع مقدس هشت‌ساله» یعنی همان روحیه، همان ایثار، و همان وحدت، در قالبی نو تکرار می‌شود.
عبارت رهبری نیز همین اصل را در قالب یک راهبرد بیان می‌کند: «حضور هشت‌ماهه ملت... امتداد بخشِ دفاع مقدس هشت‌ساله». یعنی مقاومت، میراثی است که نسل به نسل منتقل می‌شود.
🔸 تشکر از نیروهای مسلح و خانواده‌هایشان
قرآن کریم می‌فرماید: «وَ الَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنَا» [۲۴]یعنی: «و کسانی که در راه ما تلاش کردند، قطعاً آنان را به راه‌های خود هدایت می‌کنیم.»
رهبر معظم انقلاب فرمودند: «از فرماندهان ارشد نظامی خواستند مراتب تشکر و رضایت ایشان را به اطلاع کلیه نیروهای نظامی، انتظامی، بسیجی و کارکنان این سازمان‌ها و وزارت دفاع و خانواده‌های معززشان برسانند.» [۲۵]
این آیه، پیوندِ جهاد و هدایتِ الهی را ترسیم می‌کند. «تشکر از نیروهای مسلح» یعنی قدردانیِ رسمی و عمومی از کسانی که در راه خدا جهاد می‌کنند. «خانواده‌های معززشان» نیز در این جهاد شریک‌اند؛ زیرا صبر و پشتیبانی آنان، پشتوانهٔ نیروهای مسلح است. تشکر، نه فقط یک رسم، بلکه یک وظیفهٔ دینی است.
قرآن می‌فرماید: «هَلْ جَزَاءُ الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ» [۲۶] — «آیا پاداش نیکی، جز نیکی است؟» تشکر از نیروهای مسلح، پاداشِ نیکیِ آنان است و این تشکر، روحیهٔ آنان را تقویت می‌کند.
عبارت رهبری نیز همین اصل را در قالب یک راهبرد بیان می‌کند: «مراتب تشکر و رضایت ایشان را به اطلاع کلیه نیروهای نظامی... و خانواده‌های معززشان برسانند»یعنی قدردانی، بخشی از راهبرد دفاعی است، نه یک امر حاشیه‌ای.
بخش چهارم: افق منطقه‌ای و تمدنی
🔸 وحدت ساحات؛ متغیر تعیین‌کننده نظم جدید غرب آسیاقرآن کریم می‌فرماید: «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَ لَا تَفَرَّقُوا» [۲۷]یعنی: «و همگی به ریسمان خدا چنگ بزنید و پراکنده نشوید.»
رهبر معظم انقلاب فرمودند: «وحدت ساحات را متغیری تعیین‌کننده با تأثیر راهبردی در شکل‌دهی به نظم جدید سیاسی و امنیتی در غرب آسیا دانستند.» [۲۸]
این آیه، وحدت را نه یک توصیهٔ اخلاقی، بلکه یک راهبردِ وجودی معرفی می‌کند. «وحدت ساحات» یعنی هم‌افزاییِ جبهه‌های مقاومت در کشورهای مختلف — از فلسطین و لبنان تا یمن و عراق و سوریه. این وحدت، نه بر پایهٔ قومیت، بلکه بر پایهٔ عقیده است. غرب آسیا در حالِ گذار به نظمی جدید است و وحدت ساحات، متغیرِ تعیین‌کننده در این گذار است. دشمن از تفرقه می‌ترسد و از وحدت می‌هراسد.
🔸 قدردانی از جبهه مقاومت
قرآن کریم می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الَّذِینَ یُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ صَفًّا کَأَنَّهُمْ بُنْیَانٌ مَرْصُوصٌ» [۲۹]یعنی: «همانا خداوند کسانی را دوست دارد که در راه او صف‌کشیده جنگ می‌کنند، گویی بنایی آهنین‌اند.»
رهبر معظم انقلاب فرمودند: «قدردانی از استواری هوشمندانه جبهه مقاومت در کشورهای مختلف» [۳۰]
این آیه، جبههٔ مقاومت را «بنیان مرصوص» (بنای آهنین) معرفی می‌کند. «استواری هوشمندانه» یعنی ترکیبِ صبر و تدبیر — نه فقط مقاومتِ فیزیکی، بلکه مقاومتِ هوشمندانه در عرصه‌های رسانه‌ای، سیاسی، و اقتصادی. جبههٔ مقاومت در کشورهای مختلف، با همین هوشمندی، در برابر توطئه‌های آمریکا و صهیونیزم ایستاده است.
🔸 تمدن نوین اسلامی؛ افق بلندمدت دفاع همه‌جانبه
قرآن کریم می‌فرماید: «هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ کُلِّهِ» [۳۱]یعنی: «او کسی است که پیامبرش را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همهٔ ادیان پیروز کند.»
رهبر معظم انقلاب فرمودند: «ابراز امیدواری کردند این نظم جدید زمینه روزافزون اتحاد ملت‌ها و دولت‌های اسلامی را برای شکل‌گیری تمدن نوین اسلامی فراهم کند.» [۳۲]
📌 تمدن نوین اسلامی چیست؟
تمدن نوین اسلامی یعنی پیشرفت همه‌جانبه — در علم، اقتصاد، فرهنگ، سیاست، و اخلاق. این تمدن، نه یک شعار، بلکه یک راهبرد است که مسیر حرکت کشور، ملت، و نظام را مشخص می‌کند. تمدن اسلامی، مجموعهٔ دستاوردهای مادی و معنوی بشر است که در چارچوب اسلام شکل می‌گیرد. «تمدن نوین اسلامی» یعنی بازگشت به آن عظمت، اما با ابزارهای نوین و در قالبی امروزی. این تمدن، پاسخِ اسلام به بحران‌های تمدن غرب است — بحرانِ معنویت، عدالت، و هویت.
تمدن نوین اسلامی، حاصلِ زنجیره‌ای منطقی است: انقلاب اسلامی → نظام اسلامی → دولت اسلامی → جامعهٔ اسلامی → تمدن نوین اسلامی. هر حلقه، مقدمهٔ حلقهٔ بعد است. انقلاب اسلامی، شروع این مسیر بود. نظام اسلامی، چارچوب آن را فراهم کرد. دولت اسلامی، مجری آن است. جامعهٔ اسلامی، بستر آن است. و تمدن نوین اسلامی، افق نهایی آن است. دفاع همه‌جانبه، حلقهٔ واسط میان نظام اسلامی و تمدن نوین اسلامی است؛ زیرا بدون امنیت و اقتدار، هیچ تمدنی شکل نمی‌گیرد.
📌 شاخص‌های تمدن نوین اسلامی
۱. علم و معرفت:
تمدن نوین اسلامی، بر پایهٔ علم بنا شده است. قرآن اولین فرمانش «اقْرَأْ» (بخوان) است. علم، نه فقط علوم تجربی، بلکه معرفت دینی و حکمت را شامل می‌شود. رهبر معظم انقلاب همواره بر «جنبش نرم‌افزاری» و «تولید علم» تأکید کرده‌اند. تمدن نوین اسلامی، تمدنِ علم‌محور است.
۲. عدالت‌گستری:
عدالت، رکنِ اصلیِ تمدن نوین اسلامی است. قرآن می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسَانِ» [۳۳] — «همانا خداوند به عدل و احسان فرمان می‌دهد.» تمدن نوین اسلامی، تمدنِ عدالت‌محور است — نه تمدنِ ظلم و استثمار.
۳. ولایت‌مداری:
تمدن نوین اسلامی، بر محورِ ولایت شکل می‌گیرد. ولایت، نه یک منصب، بلکه یک رابطهٔ معنوی است که جامعه را به هم پیوند می‌دهد. «وَلَایَةُ الْفَقِیهِ»، تداومِ ولایتِ معصوم در عصر غیبت است.
۴. آزادی:
تمدن نوین اسلامی، تمدنِ آزادی است — آزادی از بندگیِ غیر خدا. قرآن می‌فرماید: «لَا إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ» [۳۴] — «در دین، اجباری نیست.» آزادی در تمدن نوین اسلامی، نه آزادیِ بی‌بندوبار، بلکه آزادیِ مسئولانه است.
۵. اصلاح‌طلبی:
تمدن نوین اسلامی، تمدنِ اصلاح‌طلب است. «امر به معروف و نهی از منکر»، رکنِ این تمدن است. جامعهٔ اسلامی، جامعه‌ای است که در آن، فساد ریشه‌کن می‌شود و صلاح گسترش می‌یابد.
۶. اصالت انسان:
تمدن نوین اسلامی، انسان را محور قرار می‌دهد — نه به‌عنوان ابزار، بلکه به‌عنوان خلیفهٔ خدا. کرامتِ انسانی، اساسِ این تمدن است.
۷. پرورش انسان‌های متعبد:
تمدن نوین اسلامی، انسان‌هایی تربیت می‌کند که عبدِ خدا باشند — نه عبدِ هوا و هوس. «عبد» یعنی بنده؛ و بندگیِ خدا، اوجِ آزادی است.
📌 نقش دفاع همه‌جانبه در تحقق تمدن نوین اسلامی
دفاع همه‌جانبه، مقدمهٔ تمدن نوین اسلامی است. بدون امنیت و اقتدار، هیچ تمدنی شکل نمی‌گیرد. دشمن با جنگ ترکیبی، می‌خواهد مسیرِ تمدن را متوقف کند. دفاع همه‌جانبه، سپرِ این مسیر است.
نیروهای مسلح و ملت، دو بالِ این تمدن هستند. نیروهای مسلح، امنیت را تأمین می‌کنند؛ ملت، مشروعیت و پشتوانه را. بدون یکی، دیگری بی‌اثر است.
تمدن نوین اسلامی، افقِ بلندمدتِ دفاع همه‌جانبه است. هر شهید، هر جانباز، هر رزمنده، آجرِ این تمدن را می‌گذارد. تمدن نوین اسلامی، نه یک آرزوی دور، بلکه یک چشم‌اندازِ تحقق‌پذیر است که با وحدت، مقاومت، و دفاع همه‌جانبه به دست می‌آید.
بخش پنجم: گزارش وضعیت؛ آمادگی در مناطق حساس
🔸 آمادگی در سواحل خلیج فارس و تنگه هرمزقرآن کریم می‌فرماید: «وَ لَا تَرْکَنُوا إِلَى الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ» [۳۵]یعنی: «و به کسانی که ستم کرده‌اند، تکیه نکنید که آتش [دوزخ] به شما می‌رسد.»
رهبر معظم انقلاب در دیدار فرماندهان ارشد نیروهای مسلح (۹ آبان ۱۴۰۵) از گزارش وضعیت آمادگی مدافعان کشور در سواحل خلیج فارس و مناطق عملیاتی تنگه هرمز اظهار خرسندی کردند. [۳۶]
این آیه، تکیه بر ظالمان را ممنوع می‌کند و استقلال و خوداتکایی را واجب می‌شمارد. خلیج فارس و تنگه هرمز، شریان حیاتی اقتصاد جهان و مرزهای آبی ایران هستند. آمادگی در این مناطق، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت راهبردی است. دشمن باید بداند که هر تجاوزی به این آب‌ها، با پاسخ قاطع روبرو می‌شود.
🔸 آمادگی در دریای عمان و مرزهای جنوب شرق
قرآن کریم می‌فرماید: «وَ لَا تَهِنُوا فِی ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَمَا تَأْلَمُونَ» [۳۷]یعنی: «و در تعقیب دشمن سستی نکنید؛ اگر شما درد می‌کشید، آنان نیز همان‌گونه که شما درد می‌کشید، درد می‌کشند.»
رهبر معظم انقلاب از گزارش وضعیت آمادگی مدافعان کشور در دریای عمان و مرزهای جنوب شرق اظهار خرسندی کردند.
این آیه، تعقیب دشمن و عدم سستی را واجب می‌کند. دریای عمان و مرزهای جنوب شرق، دروازه‌های ورودی به اقیانوس هند و مناطق استراتژیک ایران هستند. آمادگی در این مناطق، پیام بازدارندگی به دشمنان مخابره می‌کند. دشمن باید بداند که هیچ نقطه‌ای از مرزهای ایران بی‌دفاع نیست.
🔸 آمادگی در مرزهای شمال غرب
قرآن کریم می‌فرماید: «وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ» [۳۸] یعنی: «و هر چه در توان دارید، از نیرو آماده کنید.»
رهبر معظم انقلاب از گزارش وضعیت آمادگی مدافعان کشور در مرزهای شمال غرب اظهار خرسندی کردند.
این آیه، آمادگی حداکثری را در همهٔ مرزها واجب می‌کند. مرزهای شمال غرب، همسایگی با کشورهای قفقاز و ترکیه را شامل می‌شود و منطقه‌ای حساس است. آمادگی در این منطقه، پاسخ به تهدیدات احتمالی از سوی دشمنان و گروه‌های تروریستی است. نیروهای مسلح با آمادگی کامل، هر تهدیدی را در نطفه **خفه می‌کنند.
🔸 آمادگی در مرزهای جنوب شرق
امام علی(ع) فرمودند: «وَ اللهِ لا أَکُونُ کَالضَّبُعِ تَنامُ عَلَى طُولِ اللَّدْمِ حَتَّى یَصِلَ إِلَیْهَا طَالِبُهَا» [۳۹]یعنی: «به خدا قسم، من مانند کفتار نیستم که با آواز نرم بخوابد تا شکارچی برسد و او را غافلگیر کند.»
رهبر معظم انقلاب از گزارش وضعیت آمادگی مدافعان کشور در مرزهای جنوب شرق اظهار خرسندی کردند.
این روایت، هوشیاری دائمی را واجب می‌کند. مرزهای جنوب شرق، منطقه‌ای است که دشمنان با قاچاق مواد مخدر، تروریسم، و نفوذ تهدید می‌کنند. نیروهای مسلح با هوشیاری کامل، هر تحرکی را رصد می‌کنند و پاسخ می‌دهند. «کفتار» نمادِ غفلت است و رزمندهٔ مسلمان، هرگز غافل نمی‌شود.
🔸 تولید چند برابری مهمات و سلاح؛ پشتوانهٔ آمادگی
پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «مَنْ تَعَلَّمَ الرَّمْیَ ثُمَّ تَرَکَهُ فَقَدْ عَصَانِی» [۴۰]یعنی: «هر کس تیراندازی را بیاموزد و سپس آن را ترک کند، مرا نافرمانی کرده است.»
رهبر معظم انقلاب از گزارش تولید چند برابری انواع مهمات و سلاح‌های شناسایی، پشتیبانی و رزمی اظهار خرسندی کردند.
این روایت، استمرار آمادگی را واجب می‌کند و ترک آن را نافرمانی از پیامبر(ص) می‌شمارد. تولید چند برابری مهمات، پشتوانهٔ آمادگی در همهٔ مرزها است. دشمن با تحریم، می‌خواهد زنجیرهٔ تولید را قطع کند. پاسخ ما، تولیدِ چند برابری و خودکفاییِ کامل است. آمادگی، بدون پشتوانهٔ تولید، پایدار نمی‌ماند.
بخش ششم: بازدارندگی و آمادگی از منظر رهبر شهید
🔸 بازدارندگی؛ هدف نهاییِ توانمندی دفاعیرهبر شهید (آیت‌الله سید علی خامنه‌ای) فرمودند: «این افزایش توانمندی‌ها را فقط به چشم اینکه ما سلاح ذخیره می‌کنیم و سلاح زیاد می‌کنیم و نوآوری می‌کنیم نباید دید؛ معنایش بازدارندگی کشور است، معنایش حفظ امنیت کشور است. دشمن وقتی احساس کند شما ضعیفید، تشویق می‌شود به حمله؛ وقتی احساس کند شما نیرومند هستید، اگر قصد حمله هم داشته باشد، مجبور می‌شود تجدید نظر کند.» [۴۲]
این عبارت، فلسفهٔ اصلیِ توانمندی دفاعی را روشن می‌کند. هدف، نه فقط انباشت سلاح، بلکه ایجادِ بازدارندگی است. دشمن وقتی ضعف ببیند، تحریک می‌شود؛ و وقتی قدرت ببیند، عقب‌نشینی می‌کند. آیهٔ ۶۰ سورهٔ انفال نیز دقیقاً همین را می‌خواهد: «تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّکُمْ» — دشمن باید بترسد تا حمله نکند.
🔸 همیشگی بودن تهدید و آمادگی
رهبر شهید فرمودند: «تهدید هم همیشه هست، چون نمی‌شود زمانی را فرض کرد [که تهدید نباشد]... بنابراین، همیشه باید آمادگی وجود داشته باشد. این «وَ اَعِدّوا لَهُم مَا استَطَعتُم» این است دیگر؛ یعنی آماده کنید... «مَا استَطَعتُم»؛ هرچه می‌توانید، هرچه در توان شما است.» [۴۳]
این عبارت، اصلِ «آمادگی دائمی» را تثبیت می‌کند. تهدید، همیشه وجود دارد — حتی در زمانِ صلح. «مَا اسْتَطَعْتُمْ» یعنی هیچ حدی برای آمادگی متصور نیست. هر چه توان دارید، باید آماده کنید. این، همان اصلی است که قرآن به مؤمنان آموخته است.
🔸 جنگ ترکیبی؛ میدانِ جدیدِ نبرد
رهبر شهید فرمودند: «امروز جنگ‌های دنیا جنگ‌های ترکیبی است... جنگ سخت و جنگ نرم و جنگ فکری و جنگ فرهنگی و جنگ با سلاح‌های گوناگون و جنگ شناختی و امثال اینها با همدیگر مایه‌ی تهاجم به یک ملّت یا یک کشور است.» [۴۴]
این عبارت، ماهیتِ تهدیدِ امروز را روشن می‌کند. جنگ، فقط نظامی نیست؛ ترکیبی از جنگ سخت، نرم، فکری، فرهنگی، و شناختی است. دفاع نیز باید ترکیبی باشد — هم در عرصهٔ نظامی، هم در عرصهٔ فرهنگی و رسانه‌ای. «بازی‌های جنگ» باید همهٔ این لایه‌ها را پوشش دهد.
🔸 وحدت و ایستادگی؛ راهِ خنثی‌سازی جنگ ترکیبی
رهبر شهید فرمودند: «ایستادگی و وحدت، راه خنثی‌سازی جنگ ترکیبی دشمن است.» [۴۵]
این عبارت، راهبردِ مقابله را مشخص می‌کند. دشمن در جنگ ترکیبی، بر تردید، اختلاف، و ناامیدی سرمایه‌گذاری می‌کند. پاسخ، ایستادگی و وحدت است. اگر ملت متحد باشد، دشمن در رسیدن به اهدافش ناکام می‌ماند. «وحدت»، نه یک توصیهٔ اخلاقی، بلکه یک سلاحِ راهبردی در جنگ ترکیبی است.
🔸 مقاومت، نه تسلیم؛ درسِ دفاع مقدس
رهبر شهید فرمودند: «صیانت کشور و بازدارندگی کشور از دست‌اندازی دشمن با مقاومت به دست می‌آید نه با تسلیم... ملت ایران فهمید که پیروزی، پیشرفت، عقب ماندن دشمن، صیانت کشور، با مقاومت به دست می‌آید نه با تسلیم.» [۴۶]
این عبارت، درسِ اصلیِ دفاع مقدس را بیان می‌کند. تسلیم، نه تنها امنیت نمی‌آورد، که دشمن را جسورتر می‌کند. مقاومت، تنها راهِ صیانت است. «ما در برابر دشمن کوتاه نمی‌آییم و با اتکاء به پروردگار و اطمینان به همراهی مردم، دشمن را به زانو درخواهیم آورد.» [۴۷] این، همان روحیه‌ای است که هشت سال دفاع مقدس را به پیروزی رساند.
بخش هفتم: دفاع همه‌جانبه از منظر امام خمینی (ره)
🔸 مفهوم دفاع همه‌جانبه؛ فراتر از دفاع نظامیامام خمینی (ره) مفهوم دفاع را بسی فراتر از دفاع نظامی می‌دانستند. شهید مطهری در تبیین این مفهوم می‌گوید: «موضوع جهاد دفاع است، مقصودمان دفاع به معنی محدود نیست که آقا اگر به تو کسی با شمشیر و توپ و تفنگ حمله کرد دفاع کن، نه؛ به تو یا به یکی از ارزش‌های مادی زندگی تو، یا یکی از ارزش‌های معنوی زندگی تو... تجاوز شود دفاع کن.» [۴۸]
امام خمینی (ره) استراتژی دفاع همه‌جانبه را چنین تعریف می‌کنند: «آماده‌سازی و به‌کارگیری کلیه سرمایه‌های انسانی، امکانات مادی و معنوی، به منظور پیشگیری و مقابله با هر نوع تهدید و تهاجم دشمنان داخلی و خارجی.»
این تعریف، سه نکتهٔ اساسی را روشن می‌کند. نکتهٔ اول: دفاع، فقط نظامی نیست؛ بلکه همهٔ ارزش‌های مادی و معنوی را شامل می‌شود. نکتهٔ دوم: همهٔ سرمایه‌های انسانی و مادی باید به کار گرفته شوند. نکتهٔ سوم: هدف، پیشگیری و مقابله با هر نوع تهدید است. دفاع همه‌جانبه، یک استراتژی جامع است که هیچ بُعدی از زندگی فردی و اجتماعی را نادیده نمی‌گیرد.
این تعریف، در واقع پاسخ به یک پرسش اساسی است: آیا دفاع، فقط در برابر حملهٔ نظامی است؟ امام (ره) پاسخ می‌دهد: نه؛ دفاع، در برابر هر تهدیدی است — نظامی، فرهنگی، اقتصادی، و سیاسی. دفاع همه‌جانبه، یک «سبک زندگی» است، نه یک «واکنش موقت».
🔸 اهداف دفاع همه‌جانبه؛ از حقوق فقرا تا امت واحدهٔ جهانی
امام خمینی (ره) برای دفاع همه‌جانبه، چهار هدف اساسی را ترسیم می‌کنند که هر کدام، بُعدی از رسالتِ این استراتژی را نشان می‌دهد:
۱. دفاع تا آخرین قطره خون برای احقاق حقوق فقرا:
«دفاع همه‌جانبه، تا آخرین قطره خون برای احقاق حقوق فقرا در جوامع بشری صورت خواهد گرفت.»
این هدف، نشان می‌دهد که دفاع، نه برای حفظ قدرت، بلکه برای احقاق حق است. فقرا، مستضعفان، و محرومان، محورِ این دفاع هستند.
۲. حفظ استقلال همه‌جانبه و تمامیت ارضی:
«حفظ استقلال همه‌جانبه، تمامیت اراضی کشور و دفاع از حقوق همه مسلمانان.»
این اصل، در اصل ۱۵۲ قانون اساسی تأکید شده است. استقلال، نه فقط سیاسی، بلکه فرهنگی، اقتصادی، و نظامی است. تمامیت ارضی، یک اصلِ غیرقابلِ گذشت است.
۳. گسترش نفوذ اسلام و خشکانیدن ریشه‌های فساد:
«گسترش نفوذ اسلام و در صدد خشکانیدن ریشه‌های فاسد صهیونیزم، سرمایه‌داری و کمونیزم در جهان.»
این هدف، بُعدِ جهانیِ دفاع را نشان می‌دهد. دفاع، نه محدود به مرزهای ایران، بلکه در برابر فسادِ جهانی است.
۴. صدور انقلاب اسلامی و تشکیل امت واحدهٔ جهانی:
«صدور انقلاب اسلامی و تشکیل امت واحدهٔ جهانی و استمرار مبارزه در نجات ملل محروم و تحت ستم در تمامی جهان.»
این هدف، افقِ نهاییِ دفاع را ترسیم می‌کند: تشکیل امت واحدهٔ اسلامی و نجاتِ مستضعفان جهان.
این چهار هدف، در کنار هم، یک «نظامِ دفاعیِ چندلایه» را تشکیل می‌دهند — از دفاع از فقرا تا دفاع از مرزها، و از مبارزه با فسادِ جهانی تا تشکیل امت واحده.
🔸 انواع دفاع؛ از جان و مال تا ناموس و ارزش‌های انسانی
شهید مطهری در تبیین انواع دفاع می‌فرماید: «انواع دفاع عبارت است از دفاع از حیات، دفاع از مال و ثروت و سرزمین، دفاع از استقلال، دفاع از ناموس، که همهٔ اینها دفاع‌هایی است مشروع.» [۴۹]
امام خمینی (ره) نیز دفاع همه‌جانبه را به دو دستهٔ بزرگ تقسیم می‌کنند:
۱. دفاع از اسلام، احکام اسلامی و ارزش‌های اسلامی.
۲. دفاع از انسان (مسلمان و مستضعف) اعم از جان، مال، نوامیس و ارزش‌های آن.
این تقسیم‌بندی، نشان می‌دهد که دفاع، همهٔ ابعاد زندگی را در بر می‌گیرد. دفاع از اسلام، یعنی دفاع از عقیده و فرهنگ. دفاع از انسان، یعنی دفاع از جان، مال، و ناموس. این دو، دو روی یک سکه هستند: بدونِ اسلام، انسان معنا ندارد؛ و بدونِ انسان، اسلام محقق نمی‌شود.
🔸 سطوح چهارگانهٔ استراتژی دفاع همه‌جانبه
امام خمینی (ره) استراتژی دفاع همه‌جانبه را به چهار سطح تقسیم می‌کنند که هر سطح، دامنهٔ مسئولیت و گسترهٔ عمل را نشان می‌دهد:
الف) سطح ملی یا میهنی
«استراتژی دفاع همه‌جانبه در سطح ملی، به منظور دفاع از کشور و ملت انجام می‌شود.»
ایران اسلامی پس از پیروزی انقلاب، با تکیه بر «ارتش بیست میلیونی» و «بسیج»، دفاع مردمی را سرلوحهٔ استراتژی دفاعی خود قرار داد و هشت سال جنگ تحمیلی را با سرافرازی به سرانجام رساند. این سطح، هستهٔ مرکزیِ استراتژی دفاع است.
امام (ره) می‌فرماید: «بر قوای مسلح اسلامی، از ارتش، سپاه، بسیج و سایر قوای نظامی و انتظامی تا نیروهای مردمی در جبهه و پشت جبهه است که چون سیلی خروشان مزدوران جبهه را از کشور اسلامی‌شان برانند... و بدانند که نیروی ایمان پیروز است.» [۵۰]
این عبارت، نقشِ مردم را در دفاع برجسته می‌کند. دفاع، نه فقط وظیفهٔ نیروهای مسلح، بلکه وظیفهٔ همهٔ آحاد ملت است.
ب) سطح بین‌الملل اسلامی
«این سطح از استراتژی دفاع همه‌جانبه را می‌توان سطح فراملی یا فرامیهنی نامید. زیرا در این سطح فقط نیروهای دفاعی یک سرزمین و یک کشور نیستند که در مقابل تهاجم دشمن ایستادگی می‌کنند، بلکه وظیفهٔ دولت‌ها و ملت‌های اسلامی است که به قیام برخیزند.»
اصل یازدهم قانون اساسی نیز می‌فرماید: «همهٔ مسلمانان یک امت‌اند و دولت جمهوری اسلامی ایران موظف است سیاست کلی خود را بر پایهٔ ائتلاف و اتحاد ملل اسلامی قرار دهد.»این سطح، نشان می‌دهد که دفاع، نه محدود به مرزهای ایران، بلکه در سطح جهان اسلام تعریف می‌شود.
ج) سطح بین‌الملل مستضعف
«عنایت حضرت امام خمینی (ره) به ملل مستضعف و محروم عالم شاید کمتر از توجه آن بزرگوار به جمهوری اسلامی ایران و جهان اسلام نباشد.»
امام (ره) در وصیت‌نامهٔ سیاسی-الهی خود می‌فرماید: «شما ای مستضعفان جهان و ای کشورهای اسلامی و مسلمانان جهان برخیزید و حق را با چنگ و دندان بگیرید... و با دشمنان اسلام و محرومان جهان به دفاع برخیزید.» [۵۱]این سطح، بُعدِ انسانیِ دفاع را نشان می‌دهد. دفاع، نه فقط برای مسلمانان، بلکه برای همهٔ مستضعفان جهان است.
د) سطح جهانی
«آخرین سطح از سطوح چهارگانهٔ استراتژی دفاع همه‌جانبه، سطح جهانی است که گسترهٔ آن، همهٔ کشورهای جهان و عالم را در بر می‌گیرد.»
امام (ره) در این زمینه می‌فرماید: «قرآن می‌فرماید: قاتِلُوهُمْ حَتَّی لا تَکُونَ فِتْنَةٌ؛ همهٔ بشر را دعوت می‌کند به مقاتله برای رفع فتنه... یعنی باید کسانی که تبعیت از قرآن می‌کنند، در نظر داشته باشند که باید تا آن‌جایی که قدرت دارند ادامه به نبردشان بدهند تا اینکه فتنه از عالم برداشته بشود.» [۵۲]
این سطح، افقِ نهاییِ دفاع را ترسیم می‌کند: رفع فتنه از عالم و برقراری عدلِ الهی در سراسر جهان.
این چهار سطح، در کنار هم، یک «نظامِ دفاعیِ متداخل» را تشکیل می‌دهند — از ملی تا جهانی. هر سطح، مکملِ سطحِ دیگر است و هیچ سطحی، جدا از سطحِ دیگر معنا ندارد.
🔸 بسیج؛ هستهٔ مرکزی دفاع همه‌جانبه
امام خمینی (ره) بسیج را هستهٔ مرکزیِ دفاع همه‌جانبه می‌دانستند. «در هنگامهٔ نبرد مجال پرداختن به همهٔ جهات قوت‌ها، ضعف‌ها و طرح‌ها و برنامه‌ها و در حقیقت ترسیم استراتژی دفاع همه‌جانبه نبوده است.
ولی در شرایط عادی باید با سعهٔ صدر و به دور از حب و بغض‌ها به این مسائل پرداخت و از همهٔ اندوخته‌ها و تجربه‌ها و استعدادها و طرح‌ها استفاده نموده و در جذب هر چه بیشتر نیروهای مؤمن به انقلاب همت گماشت و تجارب را به دیگران منتقل ساخت و در تجهیز کلیهٔ آحاد و افراد این کشور و بر اساس اصول و فرمول خاص دفاع همه‌جانبه و تا رسیدن به تشکل واقعی و حقیقی بسیج و ارتش بیست میلیونی کوشش نمود.»
این عبارت، نشان می‌دهد که بسیج، نه یک نیروی صرفاً نظامی، بلکه یک «تشکل واقعی و حقیقی» است که همهٔ آحاد ملت را در بر می‌گیرد. بسیج، نمادِ دفاع مردمی و مشارکت همگانی در دفاع از انقلاب است. بسیج، نه یک «سازمان»، بلکه یک «فرهنگ» است — فرهنگِ آمادگی، ایثار، و فداکاری.
امام (ره) دستور تشکیل «بسیج جهانی اسلام» و «تشکل هسته‌های مقاومت حزب‌الله در سراسر عالم» را صادر فرمودند.
این دستور، نشان می‌دهد که بسیج، نه محدود به ایران، بلکه یک الگوی جهانی برای مقاومت است. بسیج جهانی اسلام، با پیوند با بسیج ایران و هم‌نوایی با «ارتش بیست میلیونی»، می‌تواند هسته‌های مقاومت را در سراسر عالم سازماندهی کند.
نتیجه‌گیری:
دفاع همه‌جانبه، یک راهبرد قرآنی-انقلابی است که ریشه در وحی الهی دارد و برای مقابله با تهدیدات ترکیبی و جنگ اقتصادی، ضرورتی انکارناپذیر است. آیه ۶۰ سوره انفال، مبنای اصلیِ این راهبرد است که همهٔ مسلمانان را — زن و مرد، پیر و جوان — به آمادگی همه‌جانبه در برابر دشمن فرامی‌خواند. «مَا اسْتَطَعْتُمْ» یعنی هر چه توان دارید؛ هیچ محدودیتی در بودجه، امکانات، و نفرات وجود ندارد. «تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّکُمْ» یعنی دشمن خدا و دشمن خود را بترسانید تا جرأت نکند به حریم ما دست درازی کند. این، همان بازدارندگی است که رهبر معظم انقلاب بر آن تأکید کرده‌اند.قدرت، هدفش بازدارندگی است، نه تجاوز. وحدت، رمز قدرت است؛ اگر اتحاد باشد، قدرت هست و اگر تفرقه باشد، قدرت نیست. تفرقه، خنجری بر پیکر قدرت و عذاب الهی است. «دَعِ الْمِرَاءَ وَ إِنْ کُنْتَ مُحِقًّا» — جر و بحث نکن، گرچه حق با توست. آمادگی همه‌جانبه، تنها به تجهیزات نظامی محدود نمی‌شود؛ شامل ورزش‌های هدفمند، مسابقات نظامی، و نظام تشویق هدفمند نیز می‌گردد. عزم و اراده، موتور محرک پیشرفت است. صرفه‌جویی، راهبرد قرآنی در مدیریت منابع است.
از منظر رهبر شهید (آیت‌الله سید علی خامنه‌ای — اعلی‌الله مقامه الشریف)، بازدارندگی، هدفِ نهاییِ توانمندی دفاعی است. «دشمن وقتی احساس کند شما ضعیفید، تشویق می‌شود به حمله؛ وقتی احساس کند شما نیرومند هستید، اگر قصد حمله هم داشته باشد، مجبور می‌شود تجدید نظر کند.» تهدید، همیشه وجود دارد و آمادگی باید دائمی باشد. جنگ ترکیبی، میدانِ جدیدِ نبرد است و وحدت و ایستادگی، راهِ خنثی‌سازی آن است. مقاومت، نه تسلیم، درسِ دفاع مقدس است.
از منظر امام خمینی (ره)، دفاع همه‌جانبه، فراتر از دفاع نظامی است و همهٔ ارزش‌های مادی و معنوی را در بر می‌گیرد. اهداف آن، از احقاق حقوق فقرا تا تشکیل امت واحدهٔ جهانی است. سطوح چهارگانهٔ آن — ملی، بین‌الملل اسلامی، بین‌الملل مستضعف، و جهانی — یک نظام دفاعی متداخل را تشکیل می‌دهند. بسیج، هستهٔ مرکزیِ این استراتژی است و «ارتش بیست میلیونی»، نمادِ دفاع مردمی است.
در شرایط کنونی — جنگ ترکیبی و اقتصادی — ملت ایران با تکیه بر مبانی قرآنی و انقلابی، مشت واحد در برابر دشمن ایستاده است و به فضل الهی، دشمن در رسیدن به اهداف شوم خود ناکام خواهد ماند. «وَ مَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَکِیمِ» (آل‌عمران/۱۲۶)
ارجاعات:
[۱] سوره انفال، آیه ۱۵[۲] دیدار فرماندهان ارشد نیروهای مسلح با فرمانده معظم کل قوا (۹ آبان ۱۴۰۵)
[۳] سوره انفال، آیه ۶۱
[۴] دیدار فرماندهان ارشد نیروهای مسلح (۹ آبان ۱۴۰۵)
[۵] سوره انفال، آیه ۶۰
[۶] دیدار فرماندهان ارشد نیروهای مسلح (۹ آبان ۱۴۰۵)
[۷] مستدرک الوسائل، ج ۱۱، ص ۱۱۵
[۸] دیدار فرماندهان ارشد نیروهای مسلح (۹ آبان ۱۴۰۵)
[۹] سوره انفال، آیه ۶۰
[۱۰] دیدار فرماندهان ارشد نیروهای مسلح (۹ آبان ۱۴۰۵)
[۱۱] غررالحکم، ج ۲، ص ۷۰۱
[۱۲] دیدار فرماندهان ارشد نیروهای مسلح (۹ آبان ۱۴۰۵)
[۱۳] کنزالعمال، ح ۴۵۳۴۱
[۱۴] دیدار فرماندهان ارشد نیروهای مسلح (۹ آبان ۱۴۰۵)
[۱۵] وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۱۰۷
[۱۶] بحارالانوار، ج ۱۰۳، ص ۱۸۹
[۱۷] دیدار فرماندهان ارشد نیروهای مسلح (۹ آبان ۱۴۰۵)
[۱۸] سوره محمد، آیه ۷
[۱۹] دیدار فرماندهان ارشد نیروهای مسلح (۹ آبان ۱۴۰۵)
[۲۰] سوره توبه، آیه ۷۱
[۲۱] دیدار فرماندهان ارشد نیروهای مسلح (۹ آبان ۱۴۰۵)
[۲۲] سوره شرح، آیات ۵ و ۶
[۲۳] دیدار فرماندهان ارشد نیروهای مسلح (۹ آبان ۱۴۰۵)
[۲۴] سوره عنکبوت، آیه ۶۹
[۲۵] دیدار فرماندهان ارشد نیروهای مسلح (۹ آبان ۱۴۰۵)
[۲۶] سوره الرحمن، آیه ۶۰
[۲۷] سوره آل‌عمران، آیه ۱۰۳
[۲۸] دیدار فرماندهان ارشد نیروهای مسلح (۹ آبان ۱۴۰۵)
[۲۹] سوره صف، آیه ۴
[۳۰] دیدار فرماندهان ارشد نیروهای مسلح (۹ آبان ۱۴۰۵)
[۳۱] سوره توبه، آیه ۳۳
[۳۲] دیدار فرماندهان ارشد نیروهای مسلح (۹ آبان ۱۴۰۵)
[۳۳] سوره نحل، آیه ۹۰
[۳۴] سوره بقره، آیه ۲۵۶
[۳۵] سوره هود، آیه ۱۱۳
[۳۶] دیدار فرماندهان ارشد نیروهای مسلح (۹ آبان ۱۴۰۵)
[۳۷] سوره نساء، آیه ۱۰۴
[۳۸] سوره انفال، آیه ۶۰
[۳۹] نهج‌البلاغه، خطبه ۶
[۴۰] کنزالعمال، ح ۴۵۳۴۱
[۴۱] دیدار فرماندهان ارشد نیروهای مسلح (۹ آبان ۱۴۰۵)
[۴۲] بیانات رهبر شهید (آیت‌الله سید علی خامنه‌ای) در دیدار فرماندهان سپاه پاسداران (۱۴۰۲/۰۵/۲۶)
[۴۳] بیانات رهبر شهید در دیدار جمعی از فرماندهان ارشد نیروهای مسلح (۱۴۰۲/۰۱/۲۷)
[۴۴] بیانات رهبر شهید در مراسم مشترک دانش‌آموختگی دانشجویان دانشگاه‌های افسری (۱۴۰۱/۰۷/۱۱)
[۴۵] بیانات رهبر شهید درباره جنگ ترکیبی (۱۴۰۵/۰۳/۰۳)
[۴۶] بیانات رهبر شهید در دیدار پیشکسوتان و فرماندهان دفاع مقدس (۱۴۰۱/۰۶/۳۰)
[۴۷] بیانات رهبر شهید در دیدار خانواده‌های شهدای اقتدار (۱۴۰۴/۱۰/۱۳)
[۴۸] مطهری، مرتضی، جهاد، انتشارات صدرا، ص ۲۲
[۴۹] مطهری، مرتضی، جهاد، انتشارات اسلامی، قم، ۱۳۶۱، ص ۴۰
[۵۰] صحیفه امام، ج ۱۵، ص ۲۴۰-۲۴۱
[۵۱] صحیفه امام، ج ۲۱، ص ۴۴۸ (وصیت‌نامهٔ سیاسی-الهی)
[۵۲] صحیفه امام، ج ۱۹، ص ۱۱۳
نویسنده: قربان منتظمی
منبع: تحریریه راسخون
