ايا چشم و چراغ ديده‌ي من

شاعر : امير خسرو دهلوي

رخت بستان و باغ ديده‌ي من!		ايا چشم و چراغ ديده‌ي من
چو نامت بر پدر گشته مبارک		«مبارک» نام تو ز ايزد بتارک
ز تيمار تو جان را نيست چاره		توئي چون پاره‌اي از جان پاره
ز اندرز و نصيحت رقعه‌اي چند		به دامان تو خواهم کرد پيوند
به جان دوز اين هم پيوند جاني		چو جان خواهي هميشه زندگاني
بنات شکرين بشناسي از زهر		وصيت اينست کاندر گلشن دهر
چو در رفتي برون آئي پياپي		نه بندي دل بر ايواني که در وي
کاثر نيز از پريشاني دهد بس		مبين خواب پريشان در حق کس
متاع صلح‌جو، نه مايه‌ي جنگ		بهر دامن که در خواهي زدن چنگ
به مرهم پرورش کن خسته‌اي را		رهائي ده به کوشش بسته‌اي را
دلي دو نيمه را دو نيمه کن تن		هميشه چنگ دل در يک دلان زن
که خود را سوزي، وانگه ديگران را		مشو آتش به صحبت همسران را
همه راحت ز بيرون و درونش		چو آبي باش لطف از حد فزونش
که خار است از درون، بيرون دم ريز		بود ماهي سزاي تابه‌ي تيز
نمايد خار پشتي را نمونه		چو ماهي را کند کس باژ گونه
به تندي مار بيرون آيد از پوست		مثل گر مار را گويند چون اوست
ستور بد، کهش ريزي، زند شاخ		مکن بد خوي را با خويش گستاخ
مشو رنجه، گرت بر سر نهد پاي		چو نافرجام را بر سر کني جاي
ز پلوان بگذرد، بر پل بر آيد		فغان زان سيل کاندم کاندر آيد
سبک بودن نه رسم هوشمندي است		ز تندي گر چه کارت را بلندي است
نشايد شد، چو خس، بازيچه‌ي باد		چو کوه از سنگ بايد بست بنياد
نخواهد کام شاهين، قوت کرکس		بود در خورد همت، کام هر کس
کند زير و زبر دريا به يک شور		نهنگي شو که با دريا کند زور
غزا را باش و آشام سنان کن		چو کار افتد، نه کار از بهر نان کن
که جان بازي بنان خواهي گرو نيست		مبين کز منعمت در معده جونيست
که نرزد نزد او جاني بناني		بزن بر جان آن منعم سناني
ازو ناچار بستان بهره‌ي خويش		متاعي را که خواهد رفتن از پيش
که امساکت به از اسراف کاري		به صرفه صرف کن نقدي که داري
که بخل صرف را صرفه نهي نام		نه آن صرفه بود ز انديشه‌ي خام
نه نزل و هديه عالي پايگان را		بده سيم و درم بي‌مايگان را
مپرور سفله را در نعمت و ناز		مده سرمايه بر دست دغا باز
ز فر ياد درم خواهان مکن جوش		چو گشتي در درم دادن کرم کوش
نجويد نردبان، مرغ، از پي بام		نه بخشد زر، جوان مرد، از پي نام
کزان، راحت رساني، ديگران را		بنه، بر خويش، رنجي بهر آن را
مشو چون خط هندو باژ گونه		چو خط ما، به حکمت شو نمونه
چو چوب راست شو کاو جدول اراست		چو مسطر راستي را، نه راست
چو چوب جدول و چون تار مسطر		که نام از راستي گيري به کشور
نشايد کژ نهادن خويشتن را		به دانش راست بايد داشت تن را
که تا دانا و نادان بوسدت پاي		به دانش زندگاني کن همه جاي
نشايد پاي خود کردن فراموش		چو طاوس ار چه پوشي حله بر دوش
چه همدستي کند با اژدها مور		به قدر خويش دارد هر يکي زور
نه در تگ با صبا تعجيل کردن		نشايد نيشکر با پيل خوردن
سلاح آن جوي، کز وي کار راني		حريف آن گير، کز وي در نماني
بماند هم ز خويش و هم ز خر فرد		سلاح رخش چون بر خر نهد مرد
کله بر فرق زيبد، کفش در پاي		سزاوار است هر کالا بهر جاي
ببايد کفش بر سر محکمش کوفت		کسي کو از کله خس زير پا روفت
که طفلانت نثار آرند دشنام		اگر زشتي، به رعنائي مزن گام
چو توسن ز اشتر، از وي رم خورد شوي		عجوزي کاو کند گلگونه بر روي
مکن خدمت هواي خويشتن را		به رسم عاقلان بگزار تن را
هم آگوش زنان، ابريشمي پوش		بود مرد خرد، کرپاس بر دوش
نسيج و پرنيان، ابله فريب است		ز دانش کن لباس تن، که زيب است
به از خر مهره نبود، هيچ زيور		اگر زيور سزد، بر مهره‌ي خر
وليکن پشت باشد، بابت کوس		شتر را لب نباشد در خور بوس
ولي يالان نو زيبد، گه‌ي تاخت		خران را زيب ندهد، گوهرين ساخت
يکي را هم بکان کندن رود جان		يکي گوهر برد، بي کندن کان
به گل کندن نه هر کس يافت گنجي		بکاري دست زن کارزد به رنجي
بينديش، آنگه اندر پيشه زن دست		چو در هر پيشه نيکي و بدي هست
ببايد خدمت استاد کردن		چو دل خواهي به مزدي شاد کردن
که دستت چوب گردد چوب هيزم		چو گيري تيشه بي‌استاد لازم
نه در خورد دل مردم دهد بوي		گلابي کايد از گلهاي خود روي
عنان، از راه بد مردان، بگردان		بگير آئين راه، از نيک مردان
کند ريگ بيابان خونش آشام		کسي کو در پي غولان زند گام
خدا را باش و کار بندگي کن		بلندي بايدت، افگندگي کن
مجو از زهد، خشک آبي که خواهي		به عشق آويز، در کار الهي
برد پاک به سوي عالم پاک		همان عشق‌ست، کت برگيرد از خاک
رخ زردش زر کامل عيار است		کسي کاين کيمياش از دل بکار است
که هست آن کيمياهاي دگر قلب		ز قلب، اين کيمياي دل مکن سلب
کم از مستي ز هستي کرد بيزار		فشاند اين جرعه بر من پير هشيار
نه بخشيدند زان گلزار بويم		غلط کردم، تفاوت چند گويم
که اين بوي از همه پاکان دريغ است		چه لافد آنکه تر دامن چو ميغ است
و زين مي جاودان ماندند مدهوش		خوش آن پاکان که کردند اين قدح نوش
بريزي جرعه‌اي بر خاک خسرو		از آن جام اردهندت شربتي نو
تو روشن کن که هست اين عمر جاويد		مرا نامي است روشن‌تر ز خورشيد
بدانگونه که نام نيکو از جود		وجودت گر چه از من گشت موجود
ز نام من ترا روشن شود نام		مپنداري که زير نيلگون بام
نه ميوه کاز درختش نام خيزد		درختي شو که از خود ميوه ريزد
نه آن شعله که سوزد خان و مان را		چراغي باش کافروزد جهان را
چو باز پادشا فرخنده رو باش		مشو تاريک رو چون بوم و خفاش
توئي شمعي که افروزد ز شمعي		اگر چون من شوي روشن به جمعي
تو آن دودي که زايد از چراغي		دگر بر من نشيند از تو داغي
ز شمع مرده کي روشن شود کاخ		ز بار تلخ خيزد خواري شاخ
که دارم بهر تو سوز جگر سوز		ترا مي‌گويم اين پند دل افروز
به چشم مردمي اين سرمه بپذير		تو ئي چون مردم چشمم ز تقدير
به بينش باز داني گوهر از يشم		اگر زين توتيا، روشن کني چشم
من آن خويشتن کردم، تو داني!		و گر زين روشني، بي نور ماني

ايا چشم و چراغ ديده‌ي من

تازه های مقالات

بیشترین بازدید هفته