اي چاره ده ماهه زرگاني

شاعر : امير خسرو دهلوي

هم خضر و هم آب زندگاني		اي چاره ده ماهه زرگاني
مي پروردت زمانه در ناز		اکنون که نداري از خرد ساز
خالي نکني درونه زين پند		اميد که چون شوي خردمند
گردد مه چارده جمالت		از چارده بگذرد چو سالست
بر گنج هنر، گره‌گشايي		بر نکته‌ي عقل، دست سايي
بر سر صحيفه‌ي معاني		دانسته شوي به کارداني
اندرز مرا ز دل مکن دور		خواهي که دلت نماند از نور
وز بي هنران، عنان بگردان		پيوند هنر طلب، چو مردان
کت عمر ابد بود سرانجام		خضرا زپي آن نهادمت نام
تا سر نکشي به ماه و خورشيد		ليکن نبود حيات جاويد
کز چو هر علم يافت افسر		و آن راست به اوج آسمان سر
کو بر تن خويشتن نهد رنج		و آن خواجه برد کليد اين گنج
بي دود و چراغ راست نايد		خواهي قلمت به حرف سايد
شاخ، از پس سبزه مي کشد گل		ناک از پس غوره، مي دهد مل
سنگت دهد اول، آنگهي، زر		کاني که کني، ز بهر گوهر
خس در دهن آيد، آنگهي قند		چون باز کني ز نيشکر بند
پيشه مکني ثنا سرايي		ور دل کندت هنر فزايي
مي گوي سخن وليک زيبا		چون زين فن بد شوي، شکيبا
خس پاره مکن چو بوريا باف		از کارگه حرير زن لاف
از هر قلمي برون نيايد		حرفي که ازو دلي گشايد
و آوازه چو من شود بلندت		ور بر دهد اين درخت قندت
تنها نخوري چو ناتمامان		ز آن مايه که افتدت به دامان
بدهي ندهي، بخواهدت رفت		چون آمده، گريکيست ور هفت
آسوده شود، نيازمندي		باري کم ازانک از تو چندي
ني همچو بخيل ناجوان مرد		چون مرد، بگرد مرد مي‌گرد
کز مردميست نور مردم		سرمايه‌ة مردمي مکن گم
درويش نواز باش و درويش		گر چه زرت از عدد بود بيش
در يوزه‌ي کهتران مکن تنگ		خواهي که به مهتري زني چنگ
از دوست مخواه دوستداري		تا يا ننهي به دستياري
گنجينه برد به شرکت دزد		بيداري پاسبان بي مزد
در کار خودش مده روايي		ياري که به جان نياز مايي
چون کار به جان فتد، يکي نيست		صد يار بود بنان، شکي نيست
جز در کف کودکان نوخيز		کن بر کف همگنان درم ريز
کالاي بزرگ را بود به يبم		کاموخته شد چو خرد، با سيم
در سمت سياقت، افتدت راه		ور خود، به غلط، نعوذ بالله
دزدي باشي کلاه بر سر		با آنکه شوي وزير کشور
از آب سيه، سپيدرويي؟		داني، ز قلم هنر چه جويي؟
مي کوش که نيک نام باشي		چون بر سر شغل و کام باشي
آن کن که صلاح کار باشد		در هر چه ترا شمار باشد
برند سرش، چو سر برآرد		ناخن که سر خراش دارد
با او، آن کن، که با کسان کرد		ناکس که خراش چون خسان کرد
بخشودن او خرد نفرمود		بر خويشتن آنکه او نبخشود
بر خار چه جرم، پا نگه‌دار		در جنبش فتنه، جا نگه دار
از وي نرهي، مگر به هنجار		شد چيره چو دشمن ستمکار
اندر خفه جان دهد سرانجام		مرغي که طپد به حلقه‌ي دام
با صرفه زنند کاردانان		چون کار فتاد با گرانان
از باد بگردد آسيا سنگ		مردم، چو دهد عنان به فرهنگ
بينا شو و پاس خويش ميدار		بينائي عقل پيش ميدار
کز چرخ نرست بي بلا کس		ايمن منشين به عالم خس
هم در لگد جواز شد پست		کنجد که ز کام آسيا جست
مي‌باش بهر چه هست خرسند		خواهي که نگردي آرزومند
خرسندي دل صلاح مردست		پويان حريص، روي زر دست
همت شرف کمال يابد		مردم چو زر ز عنان بتابد
سر خيش ز خون سر کشانست		اين سرخ گلي که خون فشانست
زر هر چه که بيشتر، بلا بيش		ايمن بود از شکنجه درويش
شو ساخته خدنگ خون خوار		گشتي به سرو روي کله دار
از خامه زنان مباش غافل		ور نيز شوي وزير مقبل
سر پيش نه اول، آنگهي پاي		چون در صف پردلان کني جاي
آن به که ز بيم جان نلرزد		مردانه که کار مرد ورزد
از مرگ کجا خلاص يابد؟		گيرم ز عدو عنان بتابد،
نتوان به قفاي خويش ديدن		کار نظر است پيش ديدن
پيلش به نظر حقير باشد		آن، کش مدد ضمير باشد
شير نمدش چو شير بيشه است		باز آنکه دلش هراس پيشه است
کت دل برود ز دست و جان هم		ليکن سبکي مکن چنان هم
هنجار ببين و پيش نه گام		د رحمله مشو مبارز خام
چون مايه کار هست مگريز		ور بر تو عدو کند زبان تيز
کس را نبود ز بي هنر ياد		بر پر هنرست جور و بيداد
از نقب زنش چه باک باشد؟		چون رخت کلال خاک باشد
در عيب کسان نظر مينداز		گرديده‌ي ظاهرت گر ديده‌ي
آن به که سوي خداي بيني		وريا و بي بينش يقيني
آن کن که بود خداي خشنود		مپسند بهر چه رايت آسود
کاتش ز نيش نگيرد آتش		مي‌باش چو شاخ سبز دلکش
کور است سري به روشنايي		به فروز چراغ پارسيايي
مگذار عنان نيک مردان		خواهي که رسي به چرخ گردان
ندهد به چراغ ديگران نور		شمعي که بود ز روشني دور
وز ترک امل کلاه دوزي		دولت آن شد که دل فروزي
تا هست شوي به عالم هست		در دامن نيستي زني دست
هر کس نرسد به عالم پاک		داني که بخاطر هوسناک
کاهل مشوي به هيچ سويي		با اين همه هم ز جست و جويي
مي کوش به همتي که داري		خواهي شرف بزرگواري

اي چاره ده ماهه زرگاني

تازه های مقالات

بیشترین بازدید هفته