بتي ديدم از عاج در سومنات

شاعر : سعدي

مرصع چو در جاهليت منات		بتي ديدم از عاج در سومنات
که صورت نبندد از آن خوبتر		چنان صورتش بسته تمثالگر
به ديدار آن صورت بي روان		ز هر ناحيت کاروانها روان
چو سعدي وفا زان بت سخت دل		طمع کردن رايان چين و چگل
تضرع کنان پيش آن بي زبان		زبان آوران رفته از هر مکان
که حيي جمادي پرستد چرا؟		فرو ماندم از کشف آن ماجرا
نکو گوي و هم حجره و يار بود		مغي را که با من سر و کار بود
عجب دارم از کار اين بقعه من		به نرمي بپرسيدم اي برهمن
مقيد به چاه ظلال اندرند		که مدهوش اين ناتوان پيکرند
ورش بفگني بر نخيرد ز جاي		نه نيروي دستش، نه رفتار پاي
وفا جستن از سنگ چشمان خطاست		نبيني که چشمانش از کهرباست؟
چو آتش شد از خشم و در من گرفت		بر اين گفتم آن دوست دشمن گرفت
نديدم در آن انجمن روي خير		مغان را خبر کرد و پيران دير
چو سگ در من از بهر آن استخوان		فتادند گبران پازند خوان
ره راست در چشمشان کژ نمود		چو آن را کژ پيششان راست بود
به نزديک بي‌دانشان جاهل است		که مرد ار چه دانا و صاحبدل است
برون از مدارا نديدم طريق		فرو ماندم از چاره همچون غريق
سلامت به تسليم و لين اندرست		چو بيني که جاهل به کين اندرست
که اي پير تفسير استا و زند		مهين برهمن را ستودم بلند
که شکلي خوش و قامتي دلکش است		مرا نيز با نقش اين بت خوش است
وليکن ز معني ندارم خبر		بديع آيدم صورتش در نظر
بد از نيک کمتر شناسد غريب		که سالوک اين منزلم عن قريب
نصيحتگر شاه اين بقعه‌اي		تو داني که فرزين اين رقعه‌اي
که اول پرستندگانش منم		چه معني است در صورت اين صنم
خنک رهروي را که آگاهي است		عبادت به تقليد گمراهي است
پسنديد و گفت اي پسنديده گوي		برهمن ز شادي برافروخت روي
به منزل رسد هر که جويد دليل		سوالت صواب است و فعلت جميل
بتان ديدم از خويشتن بي خبر		بسي چون تو گرديدم اندر سفر
برآرد به يزدان دادار دست		جز اين بت که هر صبح از اين جا که هست
که فردا شود سر اين بر تو فاش		وگر خواهي امشب همين جا بباش
چو بيژن به چاه بلا در اسير		شب آن جا ببودم به فرمان پير
مغان گرد من بي وضو در نماز		شبي همچو روز قيامت دراز
بغلها چو مردار در آفتاب		کشيشان هرگز نيازرده آب
که بردم در آن شب عذابي اليم		مگر کرده بودم گناهي عظيم
يکم دست بر دل، يکي بر دعا		همه شب در اين قيد غم مبتلا
بخواند از فضاي برهمن خروس		که ناگه دهل زن فرو کوفت کوس
بر آهخت شمشير روز از غلاف		خطيب سيه پوش شب بي خلاف
به يک دم جهاني شد افروخته		فتاد آتش صبح در سوخته
ز يک گوشه ناگه در آمد تتار		تو گفتي که در خطه‌ي زنگبار
به دير آمدند از در و دشت و کوي		مغان تبه راي ناشسته روي
در آن بتکده جاي در زن نماند		کس از مرد در شهر و از زن نماند
که ناگاه تمثال برداشت دست		من از غصه رنجور و از خواب مست
تو گفتي که دريا برآمد به جوش		به يک بار از اينها برآمد خروش
برهمن نگه کرد خندان به من		چو بتخانه خالي شد از انجمن
حقيقت عيان گشت و باطل نماند		که دانم تو را بيش مشکل نماند
خيال محال اندر او مدغم است		چو ديدم که جهل اندر او محکم است
که حق ز اهل باطل ببايد نهفت		نيارستم از حق دگر هيچ گفت
نه مردي بود پنجه‌ي خود شکست		چو بيني زبر دست را زور دست
که من زانچه گفتم پشيمان شدم		زماني به سالوس گريان شدم
غجب نيست سنگ ار بگردد به سيل		به گريه دل کافران کرد ميل
به عزت گرفتند بازوي من		دويدند خدمت کنان سوي من
به کرسي زر کوفت بر تخت ساج		شدم عذر گويان بر شخص عاج
که لعنت بر او باد و بر بت پرست		بتک را يکي بوسه دادم به دست
برهمن شدم در مقالات زند		به تقليد کافر شدم روز چند
نگنجيدم از خرمي در زمين		چو ديدم که در دير گشتم امين
دويدم چپ و راست چون عقربي		در دير محکم ببستم شبي
يکي پرده ديدم مکلل به زر		نگه کردم از زير تخت و زبر
مجاور سر ريسماني به دست		پس پرده مطراني آذرپرست
چو داود کاهن بر او موم شد		به فورم در آن حل معلوم شد
بر آرد صنم دست، فرياد خوان		که ناچار چون در کشد ريسمان
که شنعت بود بخيه بر روي کار		برهمن شد از روي من شرمسار
نگونش به چاهي در انداختم		بتازيد ومن در پيش تاختم
بماند، کند سعي در خون من		که دانستم ار زنده آن برهمن
مبادا که سرش کنم آشکار		پسندد که از من برآيد دمار
ز دستش برآور چو دريافتي		چو از کار مفسد خبر يافتي
نخواهد تو را زندگاني دگر		که گر زنده‌اش ماني، آن بي هنر
اگر دست يابد ببرد سرت		وگر سر به خدمت نهد بر درت
چو رفتي و ديدي امانش مده		فريبنده را پاي در پي منه
که از مرده ديگر نيايد حديث		تمامش بکشتم به سنگ آن خبيث
رها کردم آن بوم و بگريختم		چو ديدم که غوغايي انگيختم
ز شيران بپرهيز اگر بخردي		چو اندر نيستاني آتش زدي
چو کشتي در آن خانه ديگر مپاي		مکش بچه‌ي مار مردم گزاي
گريز از محلت که گرم اوفتي		چو زنبور خانه بياشوفتي
چو افتاد، دامن به دندان بگير		به چاپک‌تر از خود مينداز تير
که چون پاي ديوار کندي مايست		در اوراق سعدي چنين پند نيست
وزان جا به راه يمن تا حجيز		به هند آمدم بعد از آن رستخيز
دهانم جز امروز شيرين نگشت		از آن جمله سختي که بر من گذشت
که مادر نزايد چنو قبل و بعد		در اقبال و تأييد بوبکر سعد
در اين سايه گسترپناه آمدم		ز جور فلک دادخواه آمدم
خدايا تو اين سايه پاينده دار		دعاگوي اين دولتم بنده‌وار
که در خورد انعام و اکرام خويش		که مرهم نهادم نه در خورد ريش
وگر پاي گردد به خدمت سرم؟		کي اين شکر نعمت به جاي آورم
هنوزم به گوش است از آن پندها		فرج يافتم بعد از آن بندها
برآرم به درگاه داناي راز		يکي آن که هرگه که دست نياز
کند خاک در چشم خود بينيم		بياد آيد آن لعبت چينيم
به نيروي خود بر نيفراشتم		بدانم که دستي که برداشتم
که سر رشته از غيب درمي‌کشند		نه صاحبدلان دست برمي‌کشند
نه هر کس تواناست بر فعل نيک		در خير بازست و طاعت وليک
نشايد شدن جز به فرمان شاه		همين است مانع که در بارگاه
تواناي مطلق خداي است و بس		کليد قدر نيست در دست کس
تو را نيست منت، خداوند راست		پس اي مرد پوينده بر راه راست
نيايد ز خوي تو کردار زشت		چو در غيب نيکو نهادت سرشت
همان کس که در مار زهر آفريد		ز زنبور کرد اين حلاوت پديد
نخست از تو خلقي پريشان کند		چو خواهد که ملک تو ويران کند
رساند به خلق از تو آسايشي		وگر باشدش بر تو بخشايشي
که دستت گرفتند و برخاستي		تکبر مکن بر ره راستي
به مردان رسي گر طريقت روي		سخن سودمندست اگر بشنوي
که بر خوان عزت سماطت نهند		مقامي بيابي گرت ره دهند
ز درويش درمنده ياد آوري		وليکن نبايد که تنها خوري
که بر کرده‌ي خويش واثق نيم		فرستي مگر رحمتي در پيم

بتي ديدم از عاج در سومنات

تازه های مقالات

بیشترین بازدید هفته