گفت و گو مي تواند مرگبار باشد
نويسنده: جاناتان جورج
مترجم: ونداد الوندي پور
مترجم: ونداد الوندي پور
بسياري از فيلمنامه نويسان تازه كار (و حتي كهنه كار!) فرق بين گفت و گونويسي براي نمايشنامه (تئاتر) و گفت و گونويسي براي فيلمنامه (سينما) را نمي دانند. گفت و گوهاي نمايشنامه و گفت و گوهاي فيلمنامه كاركردهاي متفاوتي دارند: كاركرد اصلي گفت و گو در نمايشنامه، روايت داستان است. به بيان ديگر، در نمايشنامه، مهم ترين ابزار روايت، گفت و گو است. ولي گفت و گو در فيلمنامه، صرفاً در جهت كمك به روايت داستان به كار گرفته شده و نه روايت داستان. يعني وظيفه گفت و گو در فيلمنامه، تقويت و تكميل روايت است. درك اين قاعده به ظاهر ساده، تغييري شگرف بر رويكرد شما به فيلمنامه نويسي بر جاي خواهد گذاشت. هر ماه از من خواسته مي شود چند فيلمنامه معيوب را اصلاح كنم. يكي از ضعف هايي كه من در اكثر اين فيلمنامه ها مي بينيم اين است كه نويسنده سعي كرده داستانش را بيشتر از طريق گفت و گو تعريف كند تا از طريق توصيف. به نظر من، هر فيلمنامه اي كه بيش از يك سوم حجمش با گفت و گو پر شده باشد، بيشتر نمايشنامه است تا فيلمنامه. فيلمنامه نويس بايد بداند كه پرده سينما، جاي سخنراني نيست. ممكن است بعضي ها بگويند: «پس فيلم موفقي مثل گلن گري گلن راس، چرا اين قدر گفت و گو داره؟» واقعيت اين است كه گلن گري گلن راس و فيلم هاي مشابه آن، در واقع فيلم نيستند، بلكه تئاترهايي هستند كه تبديل به فيلم شده اند؛ يا بهتر است بگوييم، تئاترهاي فيلم شده. در واقع، بسياري از فيلم هاي پر گفت و گويي كه ما ديده ايم و مي بينيم، اصالت و ريشه تئاتري دارند.
وقتي فيلمنامه نويس آماتور متوجه شد كه خود او بايد داستان را تعريف كند، نه شخصيت هاي داستان، آن وقت مي تواند به شخصيت ها اجازه دهد تا براي تقويت و تكميل اعمالشان، صحبت هم بكنند. هميشه در نظر داشته باشيد كه گفت و گو، هيچ گاه نمي تواند منجي فيلمنامه شما باشد. امروز ديگر تماشاگران نمي پذيرند كه كارآگاه قصه، در آخر فيلم، شروع كند به توضيح دادن و حل معما. اگر شما به خوبي روي فصل ها و پيرنگ داستانتان كار نكرده باشيد، مطمئن باشيد نمي توانيد كمبودها و نقطه ضعف هاي فيلمنامه تان را با لفاظي ها و توضيحات شخصيت ها حل كنيد؛ يعني تماشاگر سريع متوجه لنگ زدن فيلمنامه شما مي شود. البته شما مي توانيد با برنامه ريزي و شناخت صحيح از عناصر داستان، بخشي از روايت را بر دوش گفت و گو بگذاريد. ولي هيچ گاه نبايد اساس داستانتان را بر گفت و گو بنا كنيد. يعني نبايد نكات اصلي داستان را از طريق كلام به تماشاگر منتقل كنيد. فيلمنامه نويسي كه مرتكب اين خطا شود، در بهترين حالت، فيلمنامه اي بدساخت، تئاتري و ابلهانه خواهد نوشت و در بدترين حالت، داستانش را روي لبان شخصيت گم خواهد كرد. گفت و گو هيچ گاه نمي تواند جايگزين مناسب و موثري براي تصوير باشد در فيلمنامه، هميشه بايد «نشان داد»، نبايد «گفت». مطمئن باشيد كه تماشاگران ترجيح مي دهند و دوستت دارند «شاهد» باشند نه «شنونده».
من معتقدم كه يك فيلمنامه نويس هرگز نبايد از گفت و گو؛ به عنوان وسيله اصلي براي بيان احساسات و افكار شخصيت ها استفاده كند. تك گويي هاي نمايشنامه هملت عالي بودند. نمايشنامه نويس مجاز است براي بيان احساسات و افكار شخصيت هايش از تك گويي و گفت و گو استفاده كند. ولي فيلمنامه نويس به جاي صحبت كردن از احساسات شخصيت ها، بايد اين احساسات را نشان دهد. در سينما، تظاهر احساسات بايد در قالب تصوير پياده شود نه كلام. البته منظور من اين نيست كه شخصيت هاي فيلمنامه هرگز نبايد يك كلمه هم درباره احساساتشان صحبت كنند. اگر موقعيت و زمان مناسبي در داستان به وجود آمد كه شخصيت بتواند درباره خودش صحبت كند، به او اجازه صحبت كردن بدهيد. البته در زمان و موقعيت مناسب. ولي هميشه به ياد داشته باشيد كه اگر جمله «دوستت دارم» يك پدر به فرزندش، با يك بوسه و در آغوش گرفتن همراه شود، بسيار موثرتر و قابل باورتر خواهد بود. نماي بسته به ما امكان مي دهد تا دروني ترين و پوشيده ترين احساسات و افكار يك شخصيت را عيان كنيم.
خواهش ديگر من از شما اين است كه لطفاً هرگز پند و اندرزهاي اخلاقي را وارد گفت و گوهايتان نكنيد. به علاوه، هرگز افكار و نظرات خود را در دهان شخصيت هايتان نگذاريد. اگر واقعاً حرف مهمي براي گفتن داريد، آن را در كليت فيلمنامه تان بيان كنيد؛ با حركات و اعمال نه با زبان. اگر مي خواهيد از سينما به عنوان مديومي براي تغيير دنيا استفاده كنيد، اين كار را بكنيد، زيرا عملي است بس ارزشمند. ولي بدانيد كه يك فيلم، در درجه اول بايد سرگرم و جذاب باشد. شما ابتدا بايد تماشاگر را سرگرم و مجذوب كنيد، سپس به طور غيرمستقيم، نظرات و حرف هاي خود را مطرح كنيد. مطمئن باشيد كه هيچ تماشاگري دوست ندارد حرف هاي فلسفي، سياسي و اجتماعي شما را به طور مستقيم از دهان شخصيت هايتان بشنود، اگر هدف شما اين است که نظراتتان را به صورت شفاهي بيان کنيد. بهتر است در يك ميزگرد تلويزيوني شركت كنيد!
بسياري از فيلمنامه نويسان تازه كار، صفحات فيلمنامه شان را با گفت و گو پر مي كنند. در واقع، استفاده بيش از حد از گفت و گو، يكي از اشتباهات رايجي است كه گريبان بسياري از فيلمنامه نويسان آماتور را مي گيرد. فيلمنامه نويس آماتور از اين كه مي بيند گفت و گوها، چقدر خوب صفحات فيلمنامه را پر مي كنند ذوق زده مي شود. غافل از اين كه عنصر اصلي يك فيلم، حركت است نه صحبت. البته بازنويسي فيلمنامه فرصت خوبي است تا گفت و گوهاي اضافه را از فيلمنامه هرس كنند. يك نكته اساسي در گفت و گو نويسي وجود دارد كه رعايت آن، بخش عظيمي از گفت و گوهاي اضافي را از دوش فيلمنامه شما بر مي دارد: هميشه جملاتي را در دهان شخصيت هايتان بگذاريد كه با وقايع و رويدادهاي صحنه هم خواني و تناسب داشته باشد.
به اتفاق و حادثه خاص و غيرمنتظره اي كه در ابتداي داستان، پيش از شروع ماجراي اصلي، رخ مي دهد قلاب گفته مي شود. قلاب بايد در پنج صفحه اول فيلمنامه وجود داشته باشد. تماشاگران امروز، چندان صبور نيستند و نمي توانند به انتظار بنشينند تا فيلم يا فيلمنامه شما به مرور قالب خود را پيدا و جذابيت خود را آشكار كند. اگر در همان صفحات اوليه نظر خواننده را جلب نكنيد، به احتمال زياد او بقيه داستان شما را دنبال نخواهد كرد يا حداقل اشتياقي براي اين كار نخواهد داشت. در فيلم هاي جنايي، دلهره آور يا ترسناك، معمولاً از يك مرگ يا قتل به عنوان قلاب استفاده مي شود. امروز، استفاده از يك «قتل» به عنوان قلاب، به امري كليشه اي و تكراري و در نتيجه نه چندان جالب تبديل شده. اگر قصد داريد از قتل به عنوان قلاب استفاده كنيد، بايد از جذاب و هيجان انگيز بودن بقيه داستانتان مطمئن باشيد.
چه عاملي باعث پر قدرت تر شدن قلاب مي شود؟ اگر فيلمنامه نويس يك سؤال از قلاب بيرون بكشد و اين سؤال را مستقيماً با كليت و مضمون اصلي فيلم يا با شخصيت اصلي داستان مرتبط كند، آن وقت قلاب، كاملاً تأثير گذار از كار در خواهد آمد. قلاب پرت، يعني اتفاقي كه با ماجراي فيلمنامه ارتباط مستقيمي ندارد و صرفاً براي جلب توجه تماشاگر نوشته شده باشد، نمي تواند تأثير چندان مناسبي داشته باشد، زيرا هر اتفاقي، سؤال يا سؤالاتي را در ذهن مخاطب ايجاد مي كند و در حقيقت، ميل به دانستن پاسخ اين سولات است كه خواننده يا تماشاگر را به ادامه خواندن يا ديدن فيلم وا مي دارد. پس، قرار دادن قلاب هاي پرت، نمي تواند بر جذابيت فيلمنامه بيفزايد و حتي ممكن است نتيجه اي معكوس داشته باشد. البته بعضي از فيلمنامه ها اصولاً چيزي به نام قلاب ندارند و تا نقطه عطف اول، هيچ اتفاق و حادثه ويژه اي را به تماشاگر نشان نمي دهند. ولي نكته مسلم اين است كه قرار دادن يك قلاب مي تواند نقش مهمي در جذاب شدن داستان شما داشته باشد.
در زير، قلاب هاي موجود در چند فيلم متعلق به ژنراهاي جنايي، دلهره و تعليق را بررسي مي كنيم.
قلاب: پدري فرزندش را بر اثر گلوله اي كه توسط شخصيت منفي داستان شليك شده از دست مي دهد. هدف اصلي در اين تيراندازي، پدر بود نه فرزندش، بنابراين فرزند، قرباني پدر مي شود.
سؤال مطرح شده درقلاب: آيا پدر، با كشتن شخصيت منفي داستان، انتقام پسرش را خواهد گرفت؟
اين سؤال كاملاً با مضمون و ايده اصلي فيلم مرتبط است. بنابراين اين قلاب، قلابي تأثير گذار و موفق است.
قلاب: زن زيبايي كه به نظر مي رسد در زندگي همه چيز دارد، ناگهان خود كشي مي كند.
سؤال مطرح شده در قلاب: اين زن به چه دليل با مصرف مقدار زياد مواد مخدر، خودكشي مي كند؟
اين پرسش، با داستان اصلي فيلم و شخصيت ها مرتبط نيست و اين باعث ضعيف شدن تأثير قلاب شده است. اين قلاب، فقط ماجرا را آغاز مي كند و ما را به شخصيت هاي اصلي مي رساند و مستقيماً ربطي به ماجراي اصلي پيدا نمي كند. امروز استفاده از اين نوع قلاب ها چندان رايج نيست.
قلاب: يك دختر جوان، كه تازگي وارد FBI شده و مي خواهد توانايي هاي خود را ثابت كند، براي گرفتن اطلاعات درباره يك قاتل سريالي، قصد دارد با يك آدمخوار زنداني ملاقات كند.
سؤال مطرح شده در قلاب: آيا اين مأمور جوان، موفق مي شود با هانيبال (قاتل آدم خوار زنداني) مصاحبه كند و آيا از طريق او، اطلاعات لازم را براي رسيدن به بدمن اصلي داستان به دست مي آورد؟
اين سؤال مستقيماً با موضوع و ماجراي اصلي فيلم مرتبط است. اين قلاب، نمونه يك قلاب عالي و تأثير گذار است.
قلاب: غواصاني كه در بقاياي كشتي تايتانيك در جست و جوي يك گنجينه هستند، به جاي گنجينه، تصوير نقاشي شده يك دختر جوان را پيدا مي كنند.
سؤال مطرح شده در قلاب: اين دختر جوان كيست و چرا تصوير نقاشي شده اش در گنجينه اي در اعماق اقيانوس است؟
اين سؤال ما را مستقيماً به ماجراي اصلي مي كشاند.
قلاب: شخصيت اصلي به خانه يك مرد خلافكار حمله مي كند و بعد از كشتار محافظان او، چاقويش را زير گلوي مرد مي گذارد و خواسته رئيس خود را مطرح مي كند.
سؤال مطرح شده در قلاب: اين مرد - كه فهميده ايم يك آدمكش حرفه اي است - چرا اين كارها را انجام مي دهد؟
سؤال اول در طول فيلم توضيح داده مي شود، بنابراين اين قلاب، علاوه براين كه هيجان اوليه زيادي ايجاد مي كند، مستقيماً به شخصيت اصلي مربوط مي شود و تماشاگر را از حرفه او باخبر مي كند.
منبع: ماهنامه فيلم نگار، شماره ي 39
وقتي فيلمنامه نويس آماتور متوجه شد كه خود او بايد داستان را تعريف كند، نه شخصيت هاي داستان، آن وقت مي تواند به شخصيت ها اجازه دهد تا براي تقويت و تكميل اعمالشان، صحبت هم بكنند. هميشه در نظر داشته باشيد كه گفت و گو، هيچ گاه نمي تواند منجي فيلمنامه شما باشد. امروز ديگر تماشاگران نمي پذيرند كه كارآگاه قصه، در آخر فيلم، شروع كند به توضيح دادن و حل معما. اگر شما به خوبي روي فصل ها و پيرنگ داستانتان كار نكرده باشيد، مطمئن باشيد نمي توانيد كمبودها و نقطه ضعف هاي فيلمنامه تان را با لفاظي ها و توضيحات شخصيت ها حل كنيد؛ يعني تماشاگر سريع متوجه لنگ زدن فيلمنامه شما مي شود. البته شما مي توانيد با برنامه ريزي و شناخت صحيح از عناصر داستان، بخشي از روايت را بر دوش گفت و گو بگذاريد. ولي هيچ گاه نبايد اساس داستانتان را بر گفت و گو بنا كنيد. يعني نبايد نكات اصلي داستان را از طريق كلام به تماشاگر منتقل كنيد. فيلمنامه نويسي كه مرتكب اين خطا شود، در بهترين حالت، فيلمنامه اي بدساخت، تئاتري و ابلهانه خواهد نوشت و در بدترين حالت، داستانش را روي لبان شخصيت گم خواهد كرد. گفت و گو هيچ گاه نمي تواند جايگزين مناسب و موثري براي تصوير باشد در فيلمنامه، هميشه بايد «نشان داد»، نبايد «گفت». مطمئن باشيد كه تماشاگران ترجيح مي دهند و دوستت دارند «شاهد» باشند نه «شنونده».
من معتقدم كه يك فيلمنامه نويس هرگز نبايد از گفت و گو؛ به عنوان وسيله اصلي براي بيان احساسات و افكار شخصيت ها استفاده كند. تك گويي هاي نمايشنامه هملت عالي بودند. نمايشنامه نويس مجاز است براي بيان احساسات و افكار شخصيت هايش از تك گويي و گفت و گو استفاده كند. ولي فيلمنامه نويس به جاي صحبت كردن از احساسات شخصيت ها، بايد اين احساسات را نشان دهد. در سينما، تظاهر احساسات بايد در قالب تصوير پياده شود نه كلام. البته منظور من اين نيست كه شخصيت هاي فيلمنامه هرگز نبايد يك كلمه هم درباره احساساتشان صحبت كنند. اگر موقعيت و زمان مناسبي در داستان به وجود آمد كه شخصيت بتواند درباره خودش صحبت كند، به او اجازه صحبت كردن بدهيد. البته در زمان و موقعيت مناسب. ولي هميشه به ياد داشته باشيد كه اگر جمله «دوستت دارم» يك پدر به فرزندش، با يك بوسه و در آغوش گرفتن همراه شود، بسيار موثرتر و قابل باورتر خواهد بود. نماي بسته به ما امكان مي دهد تا دروني ترين و پوشيده ترين احساسات و افكار يك شخصيت را عيان كنيم.
خواهش ديگر من از شما اين است كه لطفاً هرگز پند و اندرزهاي اخلاقي را وارد گفت و گوهايتان نكنيد. به علاوه، هرگز افكار و نظرات خود را در دهان شخصيت هايتان نگذاريد. اگر واقعاً حرف مهمي براي گفتن داريد، آن را در كليت فيلمنامه تان بيان كنيد؛ با حركات و اعمال نه با زبان. اگر مي خواهيد از سينما به عنوان مديومي براي تغيير دنيا استفاده كنيد، اين كار را بكنيد، زيرا عملي است بس ارزشمند. ولي بدانيد كه يك فيلم، در درجه اول بايد سرگرم و جذاب باشد. شما ابتدا بايد تماشاگر را سرگرم و مجذوب كنيد، سپس به طور غيرمستقيم، نظرات و حرف هاي خود را مطرح كنيد. مطمئن باشيد كه هيچ تماشاگري دوست ندارد حرف هاي فلسفي، سياسي و اجتماعي شما را به طور مستقيم از دهان شخصيت هايتان بشنود، اگر هدف شما اين است که نظراتتان را به صورت شفاهي بيان کنيد. بهتر است در يك ميزگرد تلويزيوني شركت كنيد!
بسياري از فيلمنامه نويسان تازه كار، صفحات فيلمنامه شان را با گفت و گو پر مي كنند. در واقع، استفاده بيش از حد از گفت و گو، يكي از اشتباهات رايجي است كه گريبان بسياري از فيلمنامه نويسان آماتور را مي گيرد. فيلمنامه نويس آماتور از اين كه مي بيند گفت و گوها، چقدر خوب صفحات فيلمنامه را پر مي كنند ذوق زده مي شود. غافل از اين كه عنصر اصلي يك فيلم، حركت است نه صحبت. البته بازنويسي فيلمنامه فرصت خوبي است تا گفت و گوهاي اضافه را از فيلمنامه هرس كنند. يك نكته اساسي در گفت و گو نويسي وجود دارد كه رعايت آن، بخش عظيمي از گفت و گوهاي اضافي را از دوش فيلمنامه شما بر مي دارد: هميشه جملاتي را در دهان شخصيت هايتان بگذاريد كه با وقايع و رويدادهاي صحنه هم خواني و تناسب داشته باشد.
قلاب
به اتفاق و حادثه خاص و غيرمنتظره اي كه در ابتداي داستان، پيش از شروع ماجراي اصلي، رخ مي دهد قلاب گفته مي شود. قلاب بايد در پنج صفحه اول فيلمنامه وجود داشته باشد. تماشاگران امروز، چندان صبور نيستند و نمي توانند به انتظار بنشينند تا فيلم يا فيلمنامه شما به مرور قالب خود را پيدا و جذابيت خود را آشكار كند. اگر در همان صفحات اوليه نظر خواننده را جلب نكنيد، به احتمال زياد او بقيه داستان شما را دنبال نخواهد كرد يا حداقل اشتياقي براي اين كار نخواهد داشت. در فيلم هاي جنايي، دلهره آور يا ترسناك، معمولاً از يك مرگ يا قتل به عنوان قلاب استفاده مي شود. امروز، استفاده از يك «قتل» به عنوان قلاب، به امري كليشه اي و تكراري و در نتيجه نه چندان جالب تبديل شده. اگر قصد داريد از قتل به عنوان قلاب استفاده كنيد، بايد از جذاب و هيجان انگيز بودن بقيه داستانتان مطمئن باشيد.
چه عاملي باعث پر قدرت تر شدن قلاب مي شود؟ اگر فيلمنامه نويس يك سؤال از قلاب بيرون بكشد و اين سؤال را مستقيماً با كليت و مضمون اصلي فيلم يا با شخصيت اصلي داستان مرتبط كند، آن وقت قلاب، كاملاً تأثير گذار از كار در خواهد آمد. قلاب پرت، يعني اتفاقي كه با ماجراي فيلمنامه ارتباط مستقيمي ندارد و صرفاً براي جلب توجه تماشاگر نوشته شده باشد، نمي تواند تأثير چندان مناسبي داشته باشد، زيرا هر اتفاقي، سؤال يا سؤالاتي را در ذهن مخاطب ايجاد مي كند و در حقيقت، ميل به دانستن پاسخ اين سولات است كه خواننده يا تماشاگر را به ادامه خواندن يا ديدن فيلم وا مي دارد. پس، قرار دادن قلاب هاي پرت، نمي تواند بر جذابيت فيلمنامه بيفزايد و حتي ممكن است نتيجه اي معكوس داشته باشد. البته بعضي از فيلمنامه ها اصولاً چيزي به نام قلاب ندارند و تا نقطه عطف اول، هيچ اتفاق و حادثه ويژه اي را به تماشاگر نشان نمي دهند. ولي نكته مسلم اين است كه قرار دادن يك قلاب مي تواند نقش مهمي در جذاب شدن داستان شما داشته باشد.
در زير، قلاب هاي موجود در چند فيلم متعلق به ژنراهاي جنايي، دلهره و تعليق را بررسي مي كنيم.
تغيير چهره
قلاب: پدري فرزندش را بر اثر گلوله اي كه توسط شخصيت منفي داستان شليك شده از دست مي دهد. هدف اصلي در اين تيراندازي، پدر بود نه فرزندش، بنابراين فرزند، قرباني پدر مي شود.
سؤال مطرح شده درقلاب: آيا پدر، با كشتن شخصيت منفي داستان، انتقام پسرش را خواهد گرفت؟
اين سؤال كاملاً با مضمون و ايده اصلي فيلم مرتبط است. بنابراين اين قلاب، قلابي تأثير گذار و موفق است.
سلاح مرگبار
قلاب: زن زيبايي كه به نظر مي رسد در زندگي همه چيز دارد، ناگهان خود كشي مي كند.
سؤال مطرح شده در قلاب: اين زن به چه دليل با مصرف مقدار زياد مواد مخدر، خودكشي مي كند؟
اين پرسش، با داستان اصلي فيلم و شخصيت ها مرتبط نيست و اين باعث ضعيف شدن تأثير قلاب شده است. اين قلاب، فقط ماجرا را آغاز مي كند و ما را به شخصيت هاي اصلي مي رساند و مستقيماً ربطي به ماجراي اصلي پيدا نمي كند. امروز استفاده از اين نوع قلاب ها چندان رايج نيست.
سكوت بره ها
قلاب: يك دختر جوان، كه تازگي وارد FBI شده و مي خواهد توانايي هاي خود را ثابت كند، براي گرفتن اطلاعات درباره يك قاتل سريالي، قصد دارد با يك آدمخوار زنداني ملاقات كند.
سؤال مطرح شده در قلاب: آيا اين مأمور جوان، موفق مي شود با هانيبال (قاتل آدم خوار زنداني) مصاحبه كند و آيا از طريق او، اطلاعات لازم را براي رسيدن به بدمن اصلي داستان به دست مي آورد؟
اين سؤال مستقيماً با موضوع و ماجراي اصلي فيلم مرتبط است. اين قلاب، نمونه يك قلاب عالي و تأثير گذار است.
تايتانيك
قلاب: غواصاني كه در بقاياي كشتي تايتانيك در جست و جوي يك گنجينه هستند، به جاي گنجينه، تصوير نقاشي شده يك دختر جوان را پيدا مي كنند.
سؤال مطرح شده در قلاب: اين دختر جوان كيست و چرا تصوير نقاشي شده اش در گنجينه اي در اعماق اقيانوس است؟
اين سؤال ما را مستقيماً به ماجراي اصلي مي كشاند.
لئون
قلاب: شخصيت اصلي به خانه يك مرد خلافكار حمله مي كند و بعد از كشتار محافظان او، چاقويش را زير گلوي مرد مي گذارد و خواسته رئيس خود را مطرح مي كند.
سؤال مطرح شده در قلاب: اين مرد - كه فهميده ايم يك آدمكش حرفه اي است - چرا اين كارها را انجام مي دهد؟
سؤال اول در طول فيلم توضيح داده مي شود، بنابراين اين قلاب، علاوه براين كه هيجان اوليه زيادي ايجاد مي كند، مستقيماً به شخصيت اصلي مربوط مي شود و تماشاگر را از حرفه او باخبر مي كند.
منبع: ماهنامه فيلم نگار، شماره ي 39
