آن شب قدري که گويند اهل خلوت...
نويسنده : دکتر محمدعلي اسلامي ندوشن
رمضان سيماي دِه را تا اندازه اي تغيير مي داد، و در زندگي ما نيز تأثير مي نهاد: سير کار کندتر مي شد، افراد بيکار و منتظر- منتظر گذشتن وقت- بيشتر در کوچه ها ديده مي شدند؛ نماز جماعتها رونق بيشتري به خود مي گرفت، به خصوص در شب و کم کم چند روزي که از ماه مي گذشت، رنگها پريده تر، لبها خشک تر، و دهنها بوي آلوده تر مي گشت. مي توان گفت که همه افراد بالغ و سالم دِه روزه مي گرفتند، و کم و بيش جو روحانيي حاکم مي گشت، نه از آن جهت که مردم بيشتر از ماههاي پيش خداشناس مي شدند، بلکه از آن جهت که امساک در خوردن، قدري از تب و تاب دِه مي کاست و بدو بدوّها را فرو مي نشاند. خود کاهش جسم، خداشناسي را افزون مي کند، و به همين سبب است که عرفاي ما در گذشته به عسرت و رياضت پناه مي بردند.
آخر شب ديگ را مي گذاشتند که براي سحر آماده بشود. ما نيز مانند کسان ديگري که در دِه ساعت داشتند (و تعداد آنها در تمام کبوده(1) بيش از پانزده نبود) ساعت خانه را کوک مي کرديم. مادرم و معصومه سحر بلند از خواب برمي خاستند. من نيز با آنکه خواب آلوده بودم، دوست مي داشتم که بيدار شوم. صداي مناجات از گلدسته ده بلند بود. بعضي کسان ديگر نيز، تک و توک، از پشت بامهاي خود چيزهايي به صداي بلند مي خواندند. آب جوش و چاي بود و آنگاه سحري، که من در خوردن سحري شرکت مختصري داشتم. مادرم قسمت عمده وقت خود را به دعا مي گذراند.درست برخلاف آن زاهدي که در «گلستان» وصفش آمده، نماز و دعا را طولاني مي کرد و خوردن را کوتاه. صداي تير اول که مي آمد، مي بايست در خوردن عجله کرد، و با شنيدن صداي تير دوم، متوقف ماند. اين همت دو سه جوان داش مشدي ده بود که ساعت بغلي داشتند و ساعات شامگاه و صبحگاه را که آغاز افطار و پايان سحري بود، با صداي تير اعلام مي کردند. از آن سرپُرهايي که کهنه و باروت توي آن مي انباشتند و فقط صدا داشت.
هر چند براي بچه بيدار شدن کار آساني نبود، ولي سحر روحانيتي داشت. مادرم پس از اتمام مراسم سحري، براي نماز صبح به مسجد مي رفت. ميل داشت که مرا هم با خود ببرد و من نيز گاه به گاه او را همراهي مي کردم. از خانه ما تا مسجد جامع پانزده دقيقه راه بود. چراغ بادي را برمي داشتيم و روانه مي شديم. در آن ساعت تک و توک کساني در کوچه ديده مي شدند؛ کساني که آنها نيز عازم مسجد بودند، و يا زناني که براي شستشو به لب جوي آمده بودند. در مسجد من از مادرم جدا مي شدم، او به قسمت زنانه مي رفت و من به قسمت مردها، که با پرده بزرگي از هم جدا مي شدند.
شبستان مسجد جامع کبوده حالت مرموز و بسته اي از روحانيت عرضه مي کرد. از طريق يک در کوچک به درون مي رفتند که پنجره نداشت. فقط سوراخهايي براي تعويض هوا بود. نور روز از خلال مرمرهايي که جا به جا بر سقف تعبيه شده بود، پالوده مي گشت و سحر البته پيه سوزها کار مي کرد. پيه سوزهاي مسي پايه دار بود که روغن چراغ در آنها مي ريختند و فتيله مي گذاشتند و قدمت آنها به دوره صفويه مي رسيد. مسجد که به شکل مستطيل بود، دو طرفش دهانه هايي داشت. زيلوهاي وقف شده بر کف زمين افتاده بود و مهرها در مهردان ها و رحلها به جاي خود. هر دو سه نفر در پاي پيه سوزي زانو زده بودند و قرآن يا دعا مي خواندند. کساني که سواد نداشتند، به همراه ديگري که کمي بلند مي خواندند، تکرار مي کردند. همه قرآنها خطي بود- به تعداد زياد- بعضي با خطهاي بسيار درشت، و بعضي از لحاظ نوع کاغذ و زيبايي خط و تذهيب هايي که داشت، نفيس بودند. تمام اين قرآنها را کساني وقف کرده بودند، که گاهي نام واقف يا نويسنده (اگر خود واقف نبود) در آغاز يا آخر مصحف نوشته شده بود. نور کم بود و تنها درشتي خط مي توانست امکان خواندن را فراهم نگاه دارد. البته چشمها در آن زمان به غير از چشمهاي امروز بود؛ چون عادت به عينک نداشت، خود را تا دوره هاي بالاي عمر مي کشاند. گذشته از اين، چشمها هنوز به نور زياد نازپرورده و بدعادت نشده بود و با روشنايي مختصر خود را قانع مي داشت. نورِ کورسوي چراغها که تک تک مي افتاد، همان شعاع کوچکي از زيلو را روشن مي کرد، و پيش پاها را.
بوي بد دهان و پاها و بوي بد روغن چراغ، همراه با بوي غبار و ماندگي، در فضا معلق بود. نور کم، ارتعاش پرتوک ها و سايه ها، چون با صداهاي لرزاني که دعا و قرآن و نماز مي خواندند، در هم مي آميخت، در مجموع رقت قلبي براي عبادت مي بخشيد، شما را از دنيا منفک مي کرد، و چشم انداز مرگ را نزديک مي نمود. سرانجام امام جماعت که سيدي نابينا بود، مي رسيد و نماز برپا مي گشت. پس از دعا و روضه بيرون مي آمديم که ديگر صبح دميده بود. دمدمه هاي صبح بود. شايد از همان زمان و همان تجربه بود که من با صبح زود انس پيدا کردم. صبح مشرق زمين، خاصه در روستاي کم درخت با ديوارهاي گلي، صبح برهنه، که بر خاک مي افتد و اين دو برهنگي- خاک و صبح- در هماغوشي بي آلايش خود، پاکيزه ترين نفَسها را مي زايانند.
به خانه که برمي گشتيم ديگر کسي به رختخواب نمي رفت. من خود را براي مدرسه آماده مي کردم و مادر به کار خانه مي پرداخت، و يا ختم هايش را مي خواند. دو ساعتي بعد، حدود چاشت، يک برنامه ختم مخصوص بود؛ بدين معني که معصومه بگم- دايه اي که مرا شير داده بود- با قرآن خود مي آمد که يک ختم مشترک با مادرم بخوانند. معصومه بگم را مادرم از اين جهت انتخاب کرده بود که قرآن را درست و با فصاحت مي خواند، به اين قصد که قرائت خود را با او هماهنگ کند. هر دو وضو گرفته و تطهير شده، با فاصله کمي، رو به قبله نزديک يکديگر مي نشستند. مادرم عادتاً در اين مواقع لباس سفيد مي پوشيد، معصومه بگم با صداي بلند مي خواند و مادرم آهسته او را همراهي مي کرد. من هر وقت در اين ساعت در خانه بودم، دوست مي داشتم که بنشينم و گوش بدهم. دايه ام صورت بليغ و خوشايندي داشت. کلمات را روشن و مهيج ادا مي کرد. بي هيچ لکنت، با تسلطي که براي من که هنوز در خواندن کند بودم، مايه اعجاب بود. هر روز يک جزو بدين گونه مي خواندند که مي بايست روز آخر رمضان به پايان برسد.
من اين زن را دوست مي داشتم. اصالت و فصاحت زنهاي باديه اي داشت، همراه با ادب و تواضعي که نشانه تمدن خود آموخته اش بود. از آن انسانهاي فقير دريادل، که کينه اي از ثروتمندان به دل نداشتند و خود را از دنيا، طلبکار شاديهاي صفرايي و سودايي نمي دانستند. به همان روحانيتي که درش به روي دلهايشان باز بود، خوش بودند. پس از خاتمه جزو، قرآن را مي بوسيدند و مي بستند و معصومه بگم خداحافظي مي کرد و مي رفت. آنگاه مادرم به ختم هاي ديگر خود مي پرداخت.
در اين سال من نيز نخستين بار به درخواست مادرم ختم قرآن گذاردم. به من گفته بود: «امسال براي پدرت يک ختم بگذار.» قرار شد روزي يک جزو بخوانم که تا آخر ماه به پايان برسد. يک قرآن نو از شهر برايم آورده بودند که خطي درشت و نسبتاً خوب داشت، و قدري هم تزيينهاي چاپي؛ به قدر کافي مي توانستم بخوانم. به تعليم مادرم به زانوي ادب مي نشستم، مصحف را روي دست مي گرفتم و تلاوت مي کردم. مي بايست به خود فشار بياورم. خواندن يک جزو که نسبتاً طولاني بود، حوصله ام را به سر مي برد، به خصوص سوره هاي اول که دراز بود. سرانجام با همه کوشش نتوانستم آن را تمام کنم. آخرين روز ماه رمضان يک جزو ديگر باقي مانده بود که مادرم آن را به جاي من خواند.
بعدازظهرها براي من که روزه دار نبودم، آسانتر از صبح مي گذشت. گاهي مي رفتم به مسجد جامع که در آنجا وعظ و مسأله گويي بود و گوش مي دادم. مسجد با رونق ترين نقطه محل بود. همه نوع مردمي مي آمدند. با همديگر حرف مي زدند. درماندگي انسان از يک سو، و اميد به بهشت و زندگي بهتر از سوي ديگر، در پيشانيها و نگاهها مستور بود. در روز، نور ملايمي که آميخته اي از سايه روشن بود به درون مي تابيد، به همان اندازه که چون زير مرمها سقف مي نشستيد، امکان خواندن قرآنهاي درشت بود. از آنجا باز مي گشتم به خانه. هنوز ساعتي به شامگاه مانده بود. نزديک غروب، مردم بر سر چهارراهها و کنار جوي جمع مي شدند و به انتظار افطار گپ مي زدند. در اين ميان کساني که ساعت داشتند، مرتب به آن نگاه مي کردند و اعلام ساعت مي نمودند، مثلاً «40 دقيقه مانده»، «حالا شد نيم ساعت» و گوشهاي منتظر مي شنيد. پا به پا مي کردند، ناشکيبا بودند؛ زيرا دقايق در ساعت آخر خيلي کند مي گذشت. من نيز ساعتي را که در خانه بود، در جيب مي گذاشتم و جزو اعلام کنندگان وقت بودم. اين ساعتها را «سه خط» مي گفتند. قاب نقره و دري داشت که با فشار نوک انگشت بر بالاي پيچ کوک، بلند مي شد و باز با صداي «تق» مي خوابيد. آنها را معمولاً در آن زمان از بمبئي مي آوردند؛ دقيق و محکم بود.
سيد ابوالحسن مرا چند بار با خود به نماز شامگاه به مسجد برد، نه از براي نماز، بلکه براي آنکه در آنجا در لحظه افطار خرما تقسيم مي کردند. يکي از اقلام موقوفه مسجد، خريد خرما براي ماه رمضان بود. خرماهاي درشت خوب از «شارستان» وارد مي کردند. خادم مسجد سفره اي به گردن مي بست که پر از خرما بود. پابرهنه جلو صف نمازگزاران مي گذشت، و جلو هر کسي يک چنگ از آن مي گذاشت. با کساني که روابط نزديک تر داشت و يا از اعتبار بيشتري برخوردار بودند، چنگ بزرگتر و در مقابل ديگران فقط چندين دانه، که يک دانه به دهن مي گذاشتند و افطار مي کردند. آنگاه به نماز ادامه مي دادند. پس از خاتمه، سهم خود را برمي داشتند و خرماخوران از مسجد خارج مي شدند. بودند کساني که به خاطر همين چند دانه خرما به نماز جماعت حاضر شوند، و به نظر مي رسد که مَثَل «براي خدا يا براي خرما» از همين جا ناشي شده است.
من که گاه به گاه به همراه سيد ابوالحسن مي رفتم، نه براي گرفتن چند دانه خرما بود- زيرا خودمان در خانه داشتيم- بلکه براي تماشا و تنوع، هر چند خرماي مسجد به دهنم خوشمزه تر و شيرين تر مي آمد. خادم مسجد هم که مرا مي شناخت و به خانواده ام خصوصيت نشان مي داد، پنجه پهن خود را خوب مي گشود و يک مشت بزرگ جلو من مي نهاد. سيد نيز به تولاي من مشت بزرگي نصيب خود مي کرد. من گاهي تشبه به نماز خواني مي کردم و گاهي همان گونه مي نشستم، که هنوز خود را تکليف شده نمي دانستم.
ماه رمضان هر چه صحبتها سوت و کور بود، شامگاه به علت منقل و سماور و چاي، رونق مختصري در خانه ايجاد مي کرد، کمي بهتر از هيچ، وگرنه من و مادرم که در «سه دري» بزرگ تنها مي مانديم، حرفهاي چنداني براي گفتن نداشتيم. اذان که شروع مي شد، مادرم به نماز مي پرداخت که عادتاً با تأني و طولاني بود. بين دو نماز در حالي که چند دقيقه اي از وقت افطار گذشته بود، يک قند داغ مي خورد و دوباره به نماز و دعا و تعقيب ادامه مي داد. براي خوردن هيچ عجله نداشت، و اين، قدري مرا- به خاطر خودش و نه براي خودم- عصباني و بي حوصله مي کرد. ديده بودم که مردم ديگر براي روزه گشودن بي تاب بودند و حتي يک لحظه برايشان يک لحظه بود؛ ولي مادرم انگار نه انگار، تحمل گرسنگي و تشنگي اش حيرت انگيز بود. سحر را بيشتر براي دعا و نمازش مي خواست، نه براي سحري خوردن. هنوز در زندگي کسي را نديده بودم که به اندازه مادرم- بي ريا و خالصانه- نعمت هاي حسي را تحقير کند.
اوج رمضان از 19 تا 23 ماه بود. شبهاي ضربت خوردن تا شهادت، که شب «قدر» مي بايست در يکي از آنها جاي گرفته باشد. شب گرفتن اجر بود و کبوده نيز مانند جاهاي ديگر در آن شبها، دستخوش غليان و تحرکي مي شد که نظيري برايش شناخته نبود. به مادر وعده داده بودم که در اين سه روز روزه بگيرم، يا لااقل در يکي از اين سه روزه، روز 21 رمضان که مقدس ترين روز بود، به وعده خود وفا کردم. گرچه سخت، ولي تجربه شورانگيزي بود. خود را سبکتر مي ديدم و احساس مي کردم که به خدا و آسمان نزديکتر شده ام. روز را قدري به خوابيدن (که خوابم نمي برد) قدري به مسجد و يا صرف وقت در کنار کوچه گذراندم، دمبدم نگاه بر ساعت؛ ولي محرومي روز به لذت افطار شامگاه مي ارزيد. لحظه بزرگي بود آن لحظه که شما ديگر مجاز بوديد که بخوريد و بياشاميد، در حالي که خشنود و سرمست از پايان فريضه ايد. آزمايش اراده و آزمايش ظرفيت تحمل بود. طلب ثواب به آن معناست که خيال انسان راحت باشد که در ضعف انساني خود، زبوني وجود ناچيز خود، هر چه از دستش برآمده و از او خواسته اند، کرده. ديگر باقي بسته به کرم خداست که در برابرش بشر هرگز نمي تواند مطمئن باشد که به دلخواه عمل کرده يا نه، و آن گونه که مي بايست باشد، بوده است يا نه.
اهل ده بين سه مسجد تقسيم مي شدند که هر يک آخوند و امام خاص خود داشت، ولي از همه معظم تر و مفصل تر مسجد جامع بود. نه تنها جمعيت بيشتر به آن روي مي برد، بلکه خود هيمنه بنا، ثروتش، تعدد قرآنها و پيه سوزها و رحل ها، اهميت امامش، آن را شاخص تر نگاه مي داشت. ما به طور طبيعي، از روي تقسيم بندي محله، جزو قلمرو مسجد جامع بوديم، هر چند هم اگر نمي بوديم، آن را بر دو مسجد ديگر ترجيح مي داديم. تنها شبي بود که با خواهرم دو راه در پيش مي گرفتيم؛ زيرا او در محله بالا، در «حريم عملياتي» مسجد ديگري قرار داشت. با اين حال، مانعي نبود که کساني از محله هاي ديگر به مسجد جامع بيايند، اگر ملاحظه نمي کردند که مورد دلتنگي و گله امام مسجد کوي خود واقع نشوند.
در اين سه شب احيا، مسجد پر از جمعيت مي شد. پلاسي که به صورت پرده درآمده بود، قسمت زنها را از مردها جدا مي کرد، وضعي شبيه به صحراي محشر بود که هر کسي به گناه خود آويخته بود و با استغاثه طلب بخشايش و نجات مي کرد. بعضي در حال رکوع و سجود بودند، در حال گزاردن نماز غفيله يا «نافله» و اداي نذرهايي که داشتند، بعضي دو زانو در برابر رحلها، و بعضي در گروههاي سه چهار نفري، گرد پيه سوزي زانو زده دعاي »جوشن کبير» مي خواندند؛ يکي بلند مي خواند و ديگران تکرار مي کردند: «اللهم اني اسئلک باسمک يا الله، يا رحمن يا رحيم،يا کريم، يا مقيم، يا عظيم...» که در پايان هر بند تکرار مي شد: «سبحانک يا لا اله الا انت؛ الغوث الغوث، خلصنا من النار يا رب...» که اين دعاي شبهاي قدر بود و با لحني مرتعش و سوزناک خوانده مي شد.
از قراري که واعظ که همان امام مسجد بود مي گفت، اين دعا صد فصل داشت، هر فصل مشتمل بر ده اسم پروردگار، و هر کسي که آن را بر کفنش مي نوشت، از آتش دوزخ در امان مي ماند. خواندنش نيز به همان اندازه ثواب داشت و آرزوها را برآورده مي کرد. دعايي طولاني بود که بيش از ساعتي وقت مي گرفت. با سجع هايي که داشت و تکرار و تسلسل کلمات مطنطن، در حالي که صداهاي مختلف همه همان را مي خواندند، بيش از هر دعاي ديگر قلبها را به اختلاج مي آورد: «اللهم اني اسئلک باسمک يا مانع يا دافع يا رافع يا نافع يا سامع يا جامع يا شافع يا واسع يا موسع» و آنگاه باز تکرار مي شد: «الغوث الغوث خلصنا من النار، يا رب ...»
مجموع جو که در غلظت شب، روح را براي بيم و اميد آماده تر نگاه مي داشت، فضاي لُخت مسجد که تنها زينت آن زيلوي کهنه بي رنگ و غبارآلوده بود، نورهاي کدر زردي که چهره هاي منفعل و ملتمس را نيم روشن مي کرد، و بوي و دود روغن چراغ که تا اندازه اي بوي انهدام بود، همه اينها به نحو عجيبي رعب و شوق را به هم مي آميخت؛ رعب از عذاب مرگ و شوق رهايي از زندگي محنت بار؛ کشش و دفع به جانب هستي و نيستي. آنگاه کساني روضه مي خواندند؛ زيرا تک و توک مردمي که حاضر بودند، نذر روضه داشتند. بعد نوبت به امام مسجد مي رسيد که مي بايست وعظ بکند و مسأله بگويد، و در فضيلت شب قدر و اعمال آن شب سخناني بر زبان آورد. از حاضرين پاي منبر کساني بودند که سؤالهاي شرعي داشتند که مطرح مي کردند و او جواب مي داد.
امام مسجد بايد گفت که در تمام سال، دقايقي حساس تر از اکنون نداشت که مي بايست دعاي سحر را برگزار کند. همه هنر، تأثير شخصيت و قوت بيانش در اينجا متبلور مي شد. مي کوشيد تا صدايش نيرومند و در عين حال استغاثه گر باشد. پرطنين و تا حدي گريه آلود مي خواند: «اللهم اني اسئلک من بهائک بابهاُ و کل بهائک بهي، اللهم اني اسئلک ببهائک کله...» الي آخر. تا مي رسيد به سوگند که طي آن خدا را به پيامبر و حضرت فاطمه و دوازده امام، هر يک ده بار قسم مي داد: «به محمدٍ، به محمدٍ، به محمد...» همه حاضران تکرار مي کردند، دستها به بالا، پنجه ها باز و رها شده، سرها بي حرکت، براي آنکه قرآن نيفتد، چشمها نيم بسته و نيم باز، و گاهي اشک بر چشم؛ زيرا در چند مورد پيش مي آمد که ضمن ذکر نام بعضي از امامان شهيد، گوينده صدا را سوزناکتر بکند و گريه در گلو آورد. آنگاه بود که نواي هاي هاي بلند مي شد. به نام امام دوازدهم که مي رسيد، همگي از جاي خود برمي خاستند، در حالي که دست به هواي قرآن خود داشتند که نيفتد.
من در يکي از صفهاي جلو مي نشستم، با قرآن کوچکي برسر، و همه مراسم را با خلوص و دقت به جا مي آوردم. شماره ها را توي دلم مي شمردم که کم يا زياد نشود، و بي اشتباه بود. پس از آنکه «بک الله» به پايان مي رسيد، قرآن را از نو مي بوسيدند و بر زمين مي نهادند. ديگر وقت آن بود که مردم به خانه هاي خود باز گردند و سحري بخورند.
من طبق معمول، بيرون مسجد سر راه مي ايستادم تا مادرم برسد، و با هم روانه مي شديم. ديگر همه کوچه هاي اطراف پر از جمعيت بود که به خانه هايشان بازمي گشتند. با حضور جمعيت، هيبت شب گرفته مي شد و مهتاب ثلث آخرماه، پرتو غم آلوده خود را بر شب زنده داران نثار مي کرد. قدمها سبک بود؛ زيرا چنين اميد مي رفت که گناهها که بارهاي چرکين روح بودند، ريخته شده اند.
صبح روز بعد از احيا چون مردم شب زنده داري کرده بودند، رسم بر اين بود که چند ساعتي بخوابند. از اين رو کوچه ها از هميشه خلوت تر بود. خلوت ترين روز سال، روز 21 ماه مبارک بود. در آن روز من هم دو سه ساعتي خوابيدم؛ ولي از شوق روزه دار بودن آمدم توي کوچه که ساعتي هم وقت در آنجا بگذرد. برعکس، بعدازظهر از نو رفت و آمد شروع مي شد و مردم روي مي بردند به جانب مسجدها که همان وعظ و روضه خواني و قرآن خواني جريان داشت، و نمازهاي عقب افتاده، که در هر حال بهترين محل براي کوتاه کردن روز بود. و چون پس از گزاردن نماز عصر، از آنجا بيرون مي آمديد، ديگر بيش از ساعتي به افطار نمانده بود.
سر چهارراهها و تجمع گاههاي ده، ساعتها از جيب بيرون کشيده و دوباره به جيب برده مي شد. عقربه، کور و خونسرد، به حرکت کند خود ادامه مي داد و منتظران، خشک لبان، به خصوص چپق کشان و سيگار کشان، پا به پامي کردند. دست توي جيب مي بردند و بيرون مي آوردند، خميازه مي کشيدند و به افق و بلندي آفتاب نگاه مي افکندند تا سرانجام چند دقيقه اي به غروب مانده، وضو گرفته، آهسته آهسته روانه خانه شود، که پس از آنکه رسيدند، ديگر فاصله چنداني ميان آنها و افطار نمانده باشد.
نور بعدازظهر، از طرف مغرب بر پشت بامهاي گرمخانه مي افتاد و موقعيت حمام طوري بود که اين نور، پرمايه تر از نور صبح بود. پرتوهاي آن از خلال شيشه به داخل صحن و حتي به درون خزينه مي تابيد، و با حرکت آب جا به جا مي شد و ما بچه ها در اين سايه روشن، در اين پرتوک لطيف اثيري، بي غمان عالم بوديم که از هر جزء و فرصت زندگي، ولو ناچيز و بي معني، بهره مي گيرند؛ زيرا هنوز به سني نرسيده اند که بار زندگي بر پشتشان سنگيني کند و آنها را به موجودهاي ايرادگير، آزمند و تلخ تبديل نمايد.
سرانجام امام جماعت مي آمد و صف نماز بسته مي شد. پرجمعيت ترين و باشکوهترين نمازي بود که در سال گزارده مي گشت. پس از خاتمه نماز باز مصافحه بود، و درخواست «قبول باشد» که هر کسي به همسايه هاي پهلودستي خود مي گفت. آنگاه خرماي مفصلي که باقيمانده از افطاري رمضان بود، بين نمازگزاران تقسيم مي گشت که به هر کدام يک چنگ بزرگ مي رسيد. برمي داشتند و خرماخوران از در مسجد برون مي آمدند و پراکنده مي شدند.
آخر شب ديگ را مي گذاشتند که براي سحر آماده بشود. ما نيز مانند کسان ديگري که در دِه ساعت داشتند (و تعداد آنها در تمام کبوده(1) بيش از پانزده نبود) ساعت خانه را کوک مي کرديم. مادرم و معصومه سحر بلند از خواب برمي خاستند. من نيز با آنکه خواب آلوده بودم، دوست مي داشتم که بيدار شوم. صداي مناجات از گلدسته ده بلند بود. بعضي کسان ديگر نيز، تک و توک، از پشت بامهاي خود چيزهايي به صداي بلند مي خواندند. آب جوش و چاي بود و آنگاه سحري، که من در خوردن سحري شرکت مختصري داشتم. مادرم قسمت عمده وقت خود را به دعا مي گذراند.درست برخلاف آن زاهدي که در «گلستان» وصفش آمده، نماز و دعا را طولاني مي کرد و خوردن را کوتاه. صداي تير اول که مي آمد، مي بايست در خوردن عجله کرد، و با شنيدن صداي تير دوم، متوقف ماند. اين همت دو سه جوان داش مشدي ده بود که ساعت بغلي داشتند و ساعات شامگاه و صبحگاه را که آغاز افطار و پايان سحري بود، با صداي تير اعلام مي کردند. از آن سرپُرهايي که کهنه و باروت توي آن مي انباشتند و فقط صدا داشت.
هر چند براي بچه بيدار شدن کار آساني نبود، ولي سحر روحانيتي داشت. مادرم پس از اتمام مراسم سحري، براي نماز صبح به مسجد مي رفت. ميل داشت که مرا هم با خود ببرد و من نيز گاه به گاه او را همراهي مي کردم. از خانه ما تا مسجد جامع پانزده دقيقه راه بود. چراغ بادي را برمي داشتيم و روانه مي شديم. در آن ساعت تک و توک کساني در کوچه ديده مي شدند؛ کساني که آنها نيز عازم مسجد بودند، و يا زناني که براي شستشو به لب جوي آمده بودند. در مسجد من از مادرم جدا مي شدم، او به قسمت زنانه مي رفت و من به قسمت مردها، که با پرده بزرگي از هم جدا مي شدند.
شبستان مسجد جامع کبوده حالت مرموز و بسته اي از روحانيت عرضه مي کرد. از طريق يک در کوچک به درون مي رفتند که پنجره نداشت. فقط سوراخهايي براي تعويض هوا بود. نور روز از خلال مرمرهايي که جا به جا بر سقف تعبيه شده بود، پالوده مي گشت و سحر البته پيه سوزها کار مي کرد. پيه سوزهاي مسي پايه دار بود که روغن چراغ در آنها مي ريختند و فتيله مي گذاشتند و قدمت آنها به دوره صفويه مي رسيد. مسجد که به شکل مستطيل بود، دو طرفش دهانه هايي داشت. زيلوهاي وقف شده بر کف زمين افتاده بود و مهرها در مهردان ها و رحلها به جاي خود. هر دو سه نفر در پاي پيه سوزي زانو زده بودند و قرآن يا دعا مي خواندند. کساني که سواد نداشتند، به همراه ديگري که کمي بلند مي خواندند، تکرار مي کردند. همه قرآنها خطي بود- به تعداد زياد- بعضي با خطهاي بسيار درشت، و بعضي از لحاظ نوع کاغذ و زيبايي خط و تذهيب هايي که داشت، نفيس بودند. تمام اين قرآنها را کساني وقف کرده بودند، که گاهي نام واقف يا نويسنده (اگر خود واقف نبود) در آغاز يا آخر مصحف نوشته شده بود. نور کم بود و تنها درشتي خط مي توانست امکان خواندن را فراهم نگاه دارد. البته چشمها در آن زمان به غير از چشمهاي امروز بود؛ چون عادت به عينک نداشت، خود را تا دوره هاي بالاي عمر مي کشاند. گذشته از اين، چشمها هنوز به نور زياد نازپرورده و بدعادت نشده بود و با روشنايي مختصر خود را قانع مي داشت. نورِ کورسوي چراغها که تک تک مي افتاد، همان شعاع کوچکي از زيلو را روشن مي کرد، و پيش پاها را.
بوي بد دهان و پاها و بوي بد روغن چراغ، همراه با بوي غبار و ماندگي، در فضا معلق بود. نور کم، ارتعاش پرتوک ها و سايه ها، چون با صداهاي لرزاني که دعا و قرآن و نماز مي خواندند، در هم مي آميخت، در مجموع رقت قلبي براي عبادت مي بخشيد، شما را از دنيا منفک مي کرد، و چشم انداز مرگ را نزديک مي نمود. سرانجام امام جماعت که سيدي نابينا بود، مي رسيد و نماز برپا مي گشت. پس از دعا و روضه بيرون مي آمديم که ديگر صبح دميده بود. دمدمه هاي صبح بود. شايد از همان زمان و همان تجربه بود که من با صبح زود انس پيدا کردم. صبح مشرق زمين، خاصه در روستاي کم درخت با ديوارهاي گلي، صبح برهنه، که بر خاک مي افتد و اين دو برهنگي- خاک و صبح- در هماغوشي بي آلايش خود، پاکيزه ترين نفَسها را مي زايانند.
به خانه که برمي گشتيم ديگر کسي به رختخواب نمي رفت. من خود را براي مدرسه آماده مي کردم و مادر به کار خانه مي پرداخت، و يا ختم هايش را مي خواند. دو ساعتي بعد، حدود چاشت، يک برنامه ختم مخصوص بود؛ بدين معني که معصومه بگم- دايه اي که مرا شير داده بود- با قرآن خود مي آمد که يک ختم مشترک با مادرم بخوانند. معصومه بگم را مادرم از اين جهت انتخاب کرده بود که قرآن را درست و با فصاحت مي خواند، به اين قصد که قرائت خود را با او هماهنگ کند. هر دو وضو گرفته و تطهير شده، با فاصله کمي، رو به قبله نزديک يکديگر مي نشستند. مادرم عادتاً در اين مواقع لباس سفيد مي پوشيد، معصومه بگم با صداي بلند مي خواند و مادرم آهسته او را همراهي مي کرد. من هر وقت در اين ساعت در خانه بودم، دوست مي داشتم که بنشينم و گوش بدهم. دايه ام صورت بليغ و خوشايندي داشت. کلمات را روشن و مهيج ادا مي کرد. بي هيچ لکنت، با تسلطي که براي من که هنوز در خواندن کند بودم، مايه اعجاب بود. هر روز يک جزو بدين گونه مي خواندند که مي بايست روز آخر رمضان به پايان برسد.
من اين زن را دوست مي داشتم. اصالت و فصاحت زنهاي باديه اي داشت، همراه با ادب و تواضعي که نشانه تمدن خود آموخته اش بود. از آن انسانهاي فقير دريادل، که کينه اي از ثروتمندان به دل نداشتند و خود را از دنيا، طلبکار شاديهاي صفرايي و سودايي نمي دانستند. به همان روحانيتي که درش به روي دلهايشان باز بود، خوش بودند. پس از خاتمه جزو، قرآن را مي بوسيدند و مي بستند و معصومه بگم خداحافظي مي کرد و مي رفت. آنگاه مادرم به ختم هاي ديگر خود مي پرداخت.
در اين سال من نيز نخستين بار به درخواست مادرم ختم قرآن گذاردم. به من گفته بود: «امسال براي پدرت يک ختم بگذار.» قرار شد روزي يک جزو بخوانم که تا آخر ماه به پايان برسد. يک قرآن نو از شهر برايم آورده بودند که خطي درشت و نسبتاً خوب داشت، و قدري هم تزيينهاي چاپي؛ به قدر کافي مي توانستم بخوانم. به تعليم مادرم به زانوي ادب مي نشستم، مصحف را روي دست مي گرفتم و تلاوت مي کردم. مي بايست به خود فشار بياورم. خواندن يک جزو که نسبتاً طولاني بود، حوصله ام را به سر مي برد، به خصوص سوره هاي اول که دراز بود. سرانجام با همه کوشش نتوانستم آن را تمام کنم. آخرين روز ماه رمضان يک جزو ديگر باقي مانده بود که مادرم آن را به جاي من خواند.
بعدازظهرها براي من که روزه دار نبودم، آسانتر از صبح مي گذشت. گاهي مي رفتم به مسجد جامع که در آنجا وعظ و مسأله گويي بود و گوش مي دادم. مسجد با رونق ترين نقطه محل بود. همه نوع مردمي مي آمدند. با همديگر حرف مي زدند. درماندگي انسان از يک سو، و اميد به بهشت و زندگي بهتر از سوي ديگر، در پيشانيها و نگاهها مستور بود. در روز، نور ملايمي که آميخته اي از سايه روشن بود به درون مي تابيد، به همان اندازه که چون زير مرمها سقف مي نشستيد، امکان خواندن قرآنهاي درشت بود. از آنجا باز مي گشتم به خانه. هنوز ساعتي به شامگاه مانده بود. نزديک غروب، مردم بر سر چهارراهها و کنار جوي جمع مي شدند و به انتظار افطار گپ مي زدند. در اين ميان کساني که ساعت داشتند، مرتب به آن نگاه مي کردند و اعلام ساعت مي نمودند، مثلاً «40 دقيقه مانده»، «حالا شد نيم ساعت» و گوشهاي منتظر مي شنيد. پا به پا مي کردند، ناشکيبا بودند؛ زيرا دقايق در ساعت آخر خيلي کند مي گذشت. من نيز ساعتي را که در خانه بود، در جيب مي گذاشتم و جزو اعلام کنندگان وقت بودم. اين ساعتها را «سه خط» مي گفتند. قاب نقره و دري داشت که با فشار نوک انگشت بر بالاي پيچ کوک، بلند مي شد و باز با صداي «تق» مي خوابيد. آنها را معمولاً در آن زمان از بمبئي مي آوردند؛ دقيق و محکم بود.
سيد ابوالحسن مرا چند بار با خود به نماز شامگاه به مسجد برد، نه از براي نماز، بلکه براي آنکه در آنجا در لحظه افطار خرما تقسيم مي کردند. يکي از اقلام موقوفه مسجد، خريد خرما براي ماه رمضان بود. خرماهاي درشت خوب از «شارستان» وارد مي کردند. خادم مسجد سفره اي به گردن مي بست که پر از خرما بود. پابرهنه جلو صف نمازگزاران مي گذشت، و جلو هر کسي يک چنگ از آن مي گذاشت. با کساني که روابط نزديک تر داشت و يا از اعتبار بيشتري برخوردار بودند، چنگ بزرگتر و در مقابل ديگران فقط چندين دانه، که يک دانه به دهن مي گذاشتند و افطار مي کردند. آنگاه به نماز ادامه مي دادند. پس از خاتمه، سهم خود را برمي داشتند و خرماخوران از مسجد خارج مي شدند. بودند کساني که به خاطر همين چند دانه خرما به نماز جماعت حاضر شوند، و به نظر مي رسد که مَثَل «براي خدا يا براي خرما» از همين جا ناشي شده است.
من که گاه به گاه به همراه سيد ابوالحسن مي رفتم، نه براي گرفتن چند دانه خرما بود- زيرا خودمان در خانه داشتيم- بلکه براي تماشا و تنوع، هر چند خرماي مسجد به دهنم خوشمزه تر و شيرين تر مي آمد. خادم مسجد هم که مرا مي شناخت و به خانواده ام خصوصيت نشان مي داد، پنجه پهن خود را خوب مي گشود و يک مشت بزرگ جلو من مي نهاد. سيد نيز به تولاي من مشت بزرگي نصيب خود مي کرد. من گاهي تشبه به نماز خواني مي کردم و گاهي همان گونه مي نشستم، که هنوز خود را تکليف شده نمي دانستم.
ماه رمضان هر چه صحبتها سوت و کور بود، شامگاه به علت منقل و سماور و چاي، رونق مختصري در خانه ايجاد مي کرد، کمي بهتر از هيچ، وگرنه من و مادرم که در «سه دري» بزرگ تنها مي مانديم، حرفهاي چنداني براي گفتن نداشتيم. اذان که شروع مي شد، مادرم به نماز مي پرداخت که عادتاً با تأني و طولاني بود. بين دو نماز در حالي که چند دقيقه اي از وقت افطار گذشته بود، يک قند داغ مي خورد و دوباره به نماز و دعا و تعقيب ادامه مي داد. براي خوردن هيچ عجله نداشت، و اين، قدري مرا- به خاطر خودش و نه براي خودم- عصباني و بي حوصله مي کرد. ديده بودم که مردم ديگر براي روزه گشودن بي تاب بودند و حتي يک لحظه برايشان يک لحظه بود؛ ولي مادرم انگار نه انگار، تحمل گرسنگي و تشنگي اش حيرت انگيز بود. سحر را بيشتر براي دعا و نمازش مي خواست، نه براي سحري خوردن. هنوز در زندگي کسي را نديده بودم که به اندازه مادرم- بي ريا و خالصانه- نعمت هاي حسي را تحقير کند.
اوج رمضان از 19 تا 23 ماه بود. شبهاي ضربت خوردن تا شهادت، که شب «قدر» مي بايست در يکي از آنها جاي گرفته باشد. شب گرفتن اجر بود و کبوده نيز مانند جاهاي ديگر در آن شبها، دستخوش غليان و تحرکي مي شد که نظيري برايش شناخته نبود. به مادر وعده داده بودم که در اين سه روز روزه بگيرم، يا لااقل در يکي از اين سه روزه، روز 21 رمضان که مقدس ترين روز بود، به وعده خود وفا کردم. گرچه سخت، ولي تجربه شورانگيزي بود. خود را سبکتر مي ديدم و احساس مي کردم که به خدا و آسمان نزديکتر شده ام. روز را قدري به خوابيدن (که خوابم نمي برد) قدري به مسجد و يا صرف وقت در کنار کوچه گذراندم، دمبدم نگاه بر ساعت؛ ولي محرومي روز به لذت افطار شامگاه مي ارزيد. لحظه بزرگي بود آن لحظه که شما ديگر مجاز بوديد که بخوريد و بياشاميد، در حالي که خشنود و سرمست از پايان فريضه ايد. آزمايش اراده و آزمايش ظرفيت تحمل بود. طلب ثواب به آن معناست که خيال انسان راحت باشد که در ضعف انساني خود، زبوني وجود ناچيز خود، هر چه از دستش برآمده و از او خواسته اند، کرده. ديگر باقي بسته به کرم خداست که در برابرش بشر هرگز نمي تواند مطمئن باشد که به دلخواه عمل کرده يا نه، و آن گونه که مي بايست باشد، بوده است يا نه.
شبهاي احيا
اهل ده بين سه مسجد تقسيم مي شدند که هر يک آخوند و امام خاص خود داشت، ولي از همه معظم تر و مفصل تر مسجد جامع بود. نه تنها جمعيت بيشتر به آن روي مي برد، بلکه خود هيمنه بنا، ثروتش، تعدد قرآنها و پيه سوزها و رحل ها، اهميت امامش، آن را شاخص تر نگاه مي داشت. ما به طور طبيعي، از روي تقسيم بندي محله، جزو قلمرو مسجد جامع بوديم، هر چند هم اگر نمي بوديم، آن را بر دو مسجد ديگر ترجيح مي داديم. تنها شبي بود که با خواهرم دو راه در پيش مي گرفتيم؛ زيرا او در محله بالا، در «حريم عملياتي» مسجد ديگري قرار داشت. با اين حال، مانعي نبود که کساني از محله هاي ديگر به مسجد جامع بيايند، اگر ملاحظه نمي کردند که مورد دلتنگي و گله امام مسجد کوي خود واقع نشوند.
در اين سه شب احيا، مسجد پر از جمعيت مي شد. پلاسي که به صورت پرده درآمده بود، قسمت زنها را از مردها جدا مي کرد، وضعي شبيه به صحراي محشر بود که هر کسي به گناه خود آويخته بود و با استغاثه طلب بخشايش و نجات مي کرد. بعضي در حال رکوع و سجود بودند، در حال گزاردن نماز غفيله يا «نافله» و اداي نذرهايي که داشتند، بعضي دو زانو در برابر رحلها، و بعضي در گروههاي سه چهار نفري، گرد پيه سوزي زانو زده دعاي »جوشن کبير» مي خواندند؛ يکي بلند مي خواند و ديگران تکرار مي کردند: «اللهم اني اسئلک باسمک يا الله، يا رحمن يا رحيم،يا کريم، يا مقيم، يا عظيم...» که در پايان هر بند تکرار مي شد: «سبحانک يا لا اله الا انت؛ الغوث الغوث، خلصنا من النار يا رب...» که اين دعاي شبهاي قدر بود و با لحني مرتعش و سوزناک خوانده مي شد.
از قراري که واعظ که همان امام مسجد بود مي گفت، اين دعا صد فصل داشت، هر فصل مشتمل بر ده اسم پروردگار، و هر کسي که آن را بر کفنش مي نوشت، از آتش دوزخ در امان مي ماند. خواندنش نيز به همان اندازه ثواب داشت و آرزوها را برآورده مي کرد. دعايي طولاني بود که بيش از ساعتي وقت مي گرفت. با سجع هايي که داشت و تکرار و تسلسل کلمات مطنطن، در حالي که صداهاي مختلف همه همان را مي خواندند، بيش از هر دعاي ديگر قلبها را به اختلاج مي آورد: «اللهم اني اسئلک باسمک يا مانع يا دافع يا رافع يا نافع يا سامع يا جامع يا شافع يا واسع يا موسع» و آنگاه باز تکرار مي شد: «الغوث الغوث خلصنا من النار، يا رب ...»
مجموع جو که در غلظت شب، روح را براي بيم و اميد آماده تر نگاه مي داشت، فضاي لُخت مسجد که تنها زينت آن زيلوي کهنه بي رنگ و غبارآلوده بود، نورهاي کدر زردي که چهره هاي منفعل و ملتمس را نيم روشن مي کرد، و بوي و دود روغن چراغ که تا اندازه اي بوي انهدام بود، همه اينها به نحو عجيبي رعب و شوق را به هم مي آميخت؛ رعب از عذاب مرگ و شوق رهايي از زندگي محنت بار؛ کشش و دفع به جانب هستي و نيستي. آنگاه کساني روضه مي خواندند؛ زيرا تک و توک مردمي که حاضر بودند، نذر روضه داشتند. بعد نوبت به امام مسجد مي رسيد که مي بايست وعظ بکند و مسأله بگويد، و در فضيلت شب قدر و اعمال آن شب سخناني بر زبان آورد. از حاضرين پاي منبر کساني بودند که سؤالهاي شرعي داشتند که مطرح مي کردند و او جواب مي داد.
قرآن بر سر گذاري
امام مسجد بايد گفت که در تمام سال، دقايقي حساس تر از اکنون نداشت که مي بايست دعاي سحر را برگزار کند. همه هنر، تأثير شخصيت و قوت بيانش در اينجا متبلور مي شد. مي کوشيد تا صدايش نيرومند و در عين حال استغاثه گر باشد. پرطنين و تا حدي گريه آلود مي خواند: «اللهم اني اسئلک من بهائک بابهاُ و کل بهائک بهي، اللهم اني اسئلک ببهائک کله...» الي آخر. تا مي رسيد به سوگند که طي آن خدا را به پيامبر و حضرت فاطمه و دوازده امام، هر يک ده بار قسم مي داد: «به محمدٍ، به محمدٍ، به محمد...» همه حاضران تکرار مي کردند، دستها به بالا، پنجه ها باز و رها شده، سرها بي حرکت، براي آنکه قرآن نيفتد، چشمها نيم بسته و نيم باز، و گاهي اشک بر چشم؛ زيرا در چند مورد پيش مي آمد که ضمن ذکر نام بعضي از امامان شهيد، گوينده صدا را سوزناکتر بکند و گريه در گلو آورد. آنگاه بود که نواي هاي هاي بلند مي شد. به نام امام دوازدهم که مي رسيد، همگي از جاي خود برمي خاستند، در حالي که دست به هواي قرآن خود داشتند که نيفتد.
من در يکي از صفهاي جلو مي نشستم، با قرآن کوچکي برسر، و همه مراسم را با خلوص و دقت به جا مي آوردم. شماره ها را توي دلم مي شمردم که کم يا زياد نشود، و بي اشتباه بود. پس از آنکه «بک الله» به پايان مي رسيد، قرآن را از نو مي بوسيدند و بر زمين مي نهادند. ديگر وقت آن بود که مردم به خانه هاي خود باز گردند و سحري بخورند.
من طبق معمول، بيرون مسجد سر راه مي ايستادم تا مادرم برسد، و با هم روانه مي شديم. ديگر همه کوچه هاي اطراف پر از جمعيت بود که به خانه هايشان بازمي گشتند. با حضور جمعيت، هيبت شب گرفته مي شد و مهتاب ثلث آخرماه، پرتو غم آلوده خود را بر شب زنده داران نثار مي کرد. قدمها سبک بود؛ زيرا چنين اميد مي رفت که گناهها که بارهاي چرکين روح بودند، ريخته شده اند.
صبح روز بعد از احيا چون مردم شب زنده داري کرده بودند، رسم بر اين بود که چند ساعتي بخوابند. از اين رو کوچه ها از هميشه خلوت تر بود. خلوت ترين روز سال، روز 21 ماه مبارک بود. در آن روز من هم دو سه ساعتي خوابيدم؛ ولي از شوق روزه دار بودن آمدم توي کوچه که ساعتي هم وقت در آنجا بگذرد. برعکس، بعدازظهر از نو رفت و آمد شروع مي شد و مردم روي مي بردند به جانب مسجدها که همان وعظ و روضه خواني و قرآن خواني جريان داشت، و نمازهاي عقب افتاده، که در هر حال بهترين محل براي کوتاه کردن روز بود. و چون پس از گزاردن نماز عصر، از آنجا بيرون مي آمديد، ديگر بيش از ساعتي به افطار نمانده بود.
سر چهارراهها و تجمع گاههاي ده، ساعتها از جيب بيرون کشيده و دوباره به جيب برده مي شد. عقربه، کور و خونسرد، به حرکت کند خود ادامه مي داد و منتظران، خشک لبان، به خصوص چپق کشان و سيگار کشان، پا به پامي کردند. دست توي جيب مي بردند و بيرون مي آوردند، خميازه مي کشيدند و به افق و بلندي آفتاب نگاه مي افکندند تا سرانجام چند دقيقه اي به غروب مانده، وضو گرفته، آهسته آهسته روانه خانه شود، که پس از آنکه رسيدند، ديگر فاصله چنداني ميان آنها و افطار نمانده باشد.
حمام
نور بعدازظهر، از طرف مغرب بر پشت بامهاي گرمخانه مي افتاد و موقعيت حمام طوري بود که اين نور، پرمايه تر از نور صبح بود. پرتوهاي آن از خلال شيشه به داخل صحن و حتي به درون خزينه مي تابيد، و با حرکت آب جا به جا مي شد و ما بچه ها در اين سايه روشن، در اين پرتوک لطيف اثيري، بي غمان عالم بوديم که از هر جزء و فرصت زندگي، ولو ناچيز و بي معني، بهره مي گيرند؛ زيرا هنوز به سني نرسيده اند که بار زندگي بر پشتشان سنگيني کند و آنها را به موجودهاي ايرادگير، آزمند و تلخ تبديل نمايد.
عيد فطر
سرانجام امام جماعت مي آمد و صف نماز بسته مي شد. پرجمعيت ترين و باشکوهترين نمازي بود که در سال گزارده مي گشت. پس از خاتمه نماز باز مصافحه بود، و درخواست «قبول باشد» که هر کسي به همسايه هاي پهلودستي خود مي گفت. آنگاه خرماي مفصلي که باقيمانده از افطاري رمضان بود، بين نمازگزاران تقسيم مي گشت که به هر کدام يک چنگ بزرگ مي رسيد. برمي داشتند و خرماخوران از در مسجد برون مي آمدند و پراکنده مي شدند.
پي نوشت ها :
1- شرح اشارات، جلد 3، ص 364.
منبع:یزدان پرست، حمید؛ (1387) نامه ایران؛ مجموعه مقاله ها، سروده ها، و مطالب ایران شناسی، جلد چهارم، به کوشش حمید یزدان پرست، تهران، اطلاعات، چاپ یکم.
