تجربه هاي پراکنده

نوشتن در ژانر
 

بسياري از فيلم ها با توجه به شباهت هاي داستاني، سبک روايت و شخصيت پردازي، در محدوده يک ژانر سينمايي خاص طبقه بندي مي شوند. تولد ژانر مقارن بود با آغاز تاريخ سينما. در دهه هاي آغازين موجوديت سينما، فيلم هايي ساخته شدند که هر کدام بعدها به عنوان سرکليشه و الگويي براي ساخت ديگر فيلم ها مورد استفاده قرار گرفتند. نويسندگي و فيلم سازي در هر ژانر، قواعد و اسلوب خود را مي طلبد. هر ژانر مشخصات خاصي دارد؛ مشخصاتي که کم و بيش از پيش تعيين شده اند و تخطي از آنها به منزله زير پا گذاشتن قواعد ژانر و در نتيجه، خارج شدن از ژانر است. ژانرها مي توانند راهنماي خوبي براي فيلمنامه نويسان باشند؛ به خصوص براي فيلمنامه نويسان تازه کار نوشتن در يک ژانر خاص، کار فيلمنامه نويس را تا حد زيادي تسهيل و سرعت نوشتن را تسريع مي کند و با در اختيار گذاشتن تکنيک هاي از پيش تعيين شده، او را از بسياري از دردسرهاي مربوط به تصميم گيري در مورد چگونگي قسمت هاي مختلف فيلمنامه، خلاص مي کند، و از بسياري از نگراني ها نجات مي دهد. فيلمنامه نويسي که در يک ژانر خاص مي نويسد، نيازي ندارد تا وقتش را با فکر کردن درباره کليات مربوط به شخصيت پردازي، پيرنگ و فضاسازي تلف کند، زيرا اينها کم و بيش از قبل برايش فراهم شده اند. ژانر را مي توان به اسکلت يک ساختمان تشبيه کرد. فيلمنامه نويس در مقام مهندس، بايد با مصالح مورد علاقه خود اين اسکلت را پر کند و از آن يک ساختمان بسازد. اين ساختمان ممکن است از سنگ مرمر باشد يا از آجر يا هر مصالح ديگري، اين بستگي به توانايي و قدرت فيلمنامه نويس دارد. مسلماً ارزش، قيمت و زيبايي يک ساختمان مرمري بيشتر از يک ساختمان آجري باهمان اسکلت است. ولي شکل کلي ساختمان،نظير مکان و اندازه اتاق ها و اندازه ساختمان در هر دو مورد يکسان است. مثلاً فيلمنامه نويسي که قصد دارد يک فيلمنامه در ژانر تريلر (ژانر هيجان) بنويسد، از پيش مي داند که فرم کلي فيلمنامه اش چگونه بايد باشد. فرقي نمي کند که ضد قهرماني داستان او يک دايناسور است يا يک آدمکش. او از پيش مي داند که هر پانزده يا بيست صفحه (دقيقه) يک بار، بايد يک شوک تعيين کننده به تماشاگر وارد کند و مي داند که شدت و قدرت اثرگذاري اين شوک ها، بايد به صورت تصاعدي بالا رود. او مي داند اگر زمان فيلمنامه را بيش از حد صرف شخصيت پردازي و توضيحات فرامتني کند، تماشاگر را معطل کرده و از هدف ژانر فاصله گرفته. البته نوشتن درژانر، در کنار محاسني که دارد، نقاط ضعف بخصوصي نيز دارد. در طول تاريخ سينما، ژانرهاي مختلف مدام تکرار شده اند و اين باعث شده که تماشاگران نقاط مشترک فيلم هاي ژانر را بشناسند و در نتيجه، بتوانند داستان فيلم را پيشاپيش پيش بيني کنند، اما فيلمنامه نويسي که در محدوده ژانر مي نويسد نيز مي تواند با استفاده از خلاقيتش، داستان را به شيوه اي نو و با طراوت روايت کند و حتي اندکي از فرمول هاي تثبيت شده ژانر فاصله بگيرد. البته بايد اين را هم در نظر گرفت که بسياري از تماشاگرهايي که يک ژانر خاص را براي ديدن انتخاب مي کنند، دوست ندارند فيلمي که مي بينند برخلاف اصول آن ژانر باشد. مثلاً تماشاگر ژانر وسترن، دوست ندارد که قهرمانش در فيلم شکست بخورد. بنابراين فيلمنامه نويسي که نوشتن در ژانر را انتخاب مي کند، حتماً بايد چهارچوب کلي ژانر را حفظ کند و به اصول بنيادي آن وفادار بماند. در غير اين صورت نوشتن در ژانر بي مفهوم خواهد بود.
بسياري از فيلمنامه نويسان از ژانر حذر مي کنند، زيرا حس مي کنند که تبعيت از قواعد ژانر دست و پاي آنها را مي بندد و محدوديت هاي زيادي برايشان به بار مي آورد. بعضي هم حس مي کنند که داستانشان، در محدوده هيچ ژانري نمي گنجد بعضي ها هم نوشتن در ژانر را کاري دشوار مي دانند. نکته مهمي که در اينجا بايد متذکر شوم اين است که شما با توجه به داستانتان بايد تصميم بگيريد که در ژانر بنويسيد يا نه. بعضي از داستان ها قابليت روايت در ژانر را دارند و بعضي فاقد اين قابليت هستند. يک فيلمنامه نويس مي تواند با نوشتن در يک ژانر خاص، خلاقيت خود را در نوشتن بسنجد. درست است که ژانر قواعد از پيش تعيين شده اي را در اختيار شما مي گذارد اما اين شماييد که بايد با استفاده از خلاقيت و نبوغ خود، طوري از اين قواعد استفاده کنيد که فيلمنامه تان رنگ و بوي نو و تازه اي بگيرد. هرگز فکر نکنيد که نوشتن در ژانر، لزوماً به معني نوشتن يک فيلم «بد» يا درجه دو است. بسياري از بهترين و پرفروش ترين فيلم هاي تاريخ سينما، فيلم هاي ژانر بوده اند.
اکنون اين سؤال پيش مي آيد که ژانرهاي اصلي کدام اند و يک فيلمنامه نويس تازه کار چگونه مي تواند از اصول و قواعد هرکدام از اين ژانرها مطلع شود. (ژانرهاي اصلي کلاسيک عبارتند از: ژانرهاي اکشن، کمدي، درام، وحشت، علمي-تخيلي، وسترن، تريلر، جنگي، نوآر، فانتزي و هنري. هرکدام از اين ژانرها داراي زيرمجموعه هايي هستند. براي مثال، ژانرهاي رمانتيک، تاريخي، دادگاهي و رمانس جزو زير مجموعه هاي ژانر درام هستند؛ ژانرهاي گانگستري، جاسوسي و سرقت جزو زيرمجموعه هاي ژانر تريلر؛ ژانرهاي کمدي سياه و کمدي- رمانتيک جزو زير مجموعه ژانر کمدي و ژانر وسترن اسپاگتي زيرمجموعه ژانر وسترن.م) قدمت هر کدام از ژانرهاي کلاسيک، به اندازه قدمت سينماست و منبع بعضي از آنها، ژانرهاي ادبي اي هستند که پيش از تولد سينما وجود داشتند. بسياري از ژانرهاي سينمايي داراي زيرمجموعه هايي هستند و هر کدام از اين مجموعه ها هم قواعد خاص خود را دارند. البته هنوز عده اي از منتقدان و فيلم سازان بر سر اين که هر فيلم متعلق به چه ژانري است با هم اختلاف دارند. بعضي از فليم ها هم - به خصوص فيلم هاي جديد- در عين اين که متعلق به هيچ ژانر واحدي نيستند؛ ترکيبي هستند از چند ژانر مختلف، بنابراين در اصل خارج از ژانر هستند. اگر به يک فروشگاه معتبر فروش و اجاره فيلم برويد، احتمالاً مشاهده خواهيد کرد که فيلم ها بر اساس ژانرشان طبقه بندي شده اند. تماشا کردن فيلم هاي مهم هر ژانر، بهترين روش براي شناختن اصول و قواعد حاکم بر آن ژانر است. فيلمنامه نويسي که قصد دارد در يک ژانر مشخص بنويسد، بايد تمام فيلم هاي آن ژانر را بارها و بارها با دقت تماشا کند و درباره مشترکات فيلم ها يادداشت بردارد. فيلم هاي متعلق به يک ژانر که از نظر ساختار، شخصيت پردازي، پيرنگ و فضا شباهت هاي بسياري به هم دارند. فيلمنامه نويس بايد اين شباهت ها را دريابد. همچنين، فيلمنامه نويس بايد متوجه شود که فيلم هاي يک ژانر، چه تفاوت هايي با هم دارند و از چه ابزارهايي براي «متفاوت بودن نسبت به بقيه فيلم هاي متعلق به آن ژانر» استفاده کرده اند. بديهي است که اگر قرار بود همه فيلم هاي يک ژانر، کاملاًبه هم شبيه باشند، تماشاگر ديگر رغبتي براي تماشاي آنها پيدا نمي کرد. فيلم هاي دليجان، ريوبراوو و هفت دلاور همگي متعلق به ژانر وسترن هستند، ولي از نظر محتواي داستاني و شيوه روايت، تفاوت هاي بسياري با هم دارند. بنابراين، صرف نوشتن و فيلم ساختن در يک ژانر، به معني نوشتن و ساختن يک فيلم تکراري نيست و همان طور که پيش تر گفتم، خلاقيت و توانايي يک نويسنده است که مي تواند جلوه اي نو و تازه به يک فيلم ژانري بدهد. در کلاس هاي فيلمنامه نويسي من، تقريباً در هر جلسه يک دانشجو پيدا مي شود که ايده اي جديد درباره يک فيلم خون آشامي ارائه دهد؛ ايده اي نو و غيرتکراري درباره موضوعي تکراري و مستعمل. اين بسيار عالي است. اما من هرگز اجازه نمي دهم که هيچ کدام از اين دانشجوها، بدون تماشاکردن و تحقيق درباره همه فيلم هاي مهم ساخته شده در يک ژانر و نيز فيلم هاي متعلق به ژانرهايي که زيرمجموعه آن ژانر مشخص هستند، به سراغ نوشتن آن ژانر برود. حتي اگر يک فيلمنامه نويس بخواهد برخلاف قواعد ژانر حرکت کند، بايد از قبل به قواعد ژانر کاملاً مسلط باشد زيرا تا شما راهي را نشناسيد، نمي توانيد در خلاف جهت آن حرکت کنيد.
در يکي دو دهه اخير، ژانرهاي جديدي باب شده اند که معمولاً مشتقاتي هستند از ژانرهاي قديمي. مثلاً ژانر تين ايجري- عاطفي که مشتقي است از ژانر کلاسيک رمانس. ژانرهاي جديد با تغييردادن بعضي از قواعد ژانرهاي قديمي و يا ترکيب چند ژانر با يکديگر، شکل گرفته اند. فيلم هايي هم هستند که به «ژانر اقليتي» (ژانر نژادي) معروف شده اند. اين نوع فيلم ها اقليتي خاص از مردم را مخاطب خود قرار مي دهند.
نکته مسلم اين است که يک فيلمنامه نويس، بايد با قواعد ژانرهاي مختلف سينمايي آشنا باشد. حتي فيلمنامه نويسي که قصد نوشتن در ژانر را ندارد، مي تواند از برخي قواعد يک ژانر و يا چند ژانر در فيلمنامه اش استفاده کند. فيلمنامه نويساني که علاقه دارند در يک ژانر خاص بنويسند، بايد بدانند که نوشتن در ژانر به خودي خود نمي تواند باعث موفقيت يا عدم موفقيت فيلمنامه شود. دقت، توانايي و قدرت خلاقيت فيلمنامه نويس است که در نهايت موفقيت و يا عدم موفقيت يک فيلمنامه را تعيين مي کند.
منبع: فيلم نگار شماره 44.