آنها که سنگ شدند

شهر «يري» يکي از مناطق توريستي و تاريخي شهرستان مشکين شهر است؛ جايي که شما مي توانيد به سراغ سنگ افراشته هايي برويد که به اعتقاد اهالي، روزي آدم بوده اند
 

اما محققان معتقدند اين سنگ افراشته ها در گذشته هاي خيلي دور خداياني بودند که مردم آنها را پرستش مي کردند، براي همين بعضي از اين سنگ ها به خدايان نذورات معروف شده اند. چرا که مردم براي آنها هدايايي را در قالب غذا مي بردند تا دعاهايشان برآورده شود. حالا هزاران سال از آن زمان مي گذرد و سنگ افراشته ها در منطقه باستاني «شهر يري» پيرازميان در شهرستان مشکين شهر اردبيل در جريان آب و هواي منطقه در معرض تخريب قرار گرفته اند. منطقه اي باستاني که علاوه بر سنگ افراشته ها، داراي يک معبد، گورهاي باستاني، غار و... است.
در حاشيه جنوب غربي رودخانه قره سو و در 35 کيلومتري مشکين شهر واقع شده است. اگر هم از استان اردبيل بخواهيد به اين منطقه باستاني منحصر به فرد برويد، بايد 60 کيلومتر را پشت سر بگذاريد. براي رسيدن به آنجا بايد از روستاي هاي پيرازميان بگذريد. در اين محوطه باستاني، اولين چيزي که نظر شما را جلب مي کند، قلعه اي مسکوني با معماري سنگي است که روي صخره و با يک ديوار دفاعي قرار گرفته است که دروازه آن، در سمت جنوب محوطه شهر يري واقع شده . اما قلعه تنها نقطه ديدني اين منطقه نيست. چرا که وقتي وارد محوطه باستاني شهر يري بشويد، چشمتان به معبدي خواهد خورد که به مکتب اوشاقلاري يا همان مکتب بچه ها معروف است و در گذشته هاي دور در اين معبد، مراسم آييني و تدفين صورت مي گرفته است. البته گورهاي سنگي که در اطراف منطقه پراکنده شده، از ديگر جاذبه هاي منطقه يري است. چيري که اين منطقه را بيش از پيش مطرح کرده، وجود سنگ افراشته هايي است که در گذشته نقش خدايان را بر عهده داشته اند. آثاري که در اين منطقه کشف شده، نشان مي دهد محوطه شهر يري به گفته «چارلز برني» که در سال 1978 ميلادي با همراهي هياتي براي شناسايي و بررسي روي اين منطقه به ايران آمده، شهر يري به هزاره سوم قبل از ميلادي يعني دوره مفرغ و عصر آهن باز مي گردد.

شگفتي هاي يري
 

از آنجا که شهر يري يکي از منطقه هاي جذاب استان اردبيل است، اداره کل ميراث فرهنگي در سال 1381 اين منطقه را بعد از بررسي هاي خود در فهرست آثار ملي کشور به ثبت رساند. «اين محوطه باستاني در سال 1382» 83 و 84 يعني در سه فصل مورد کاوش باستان شناسان قرار گرفت.» بابک ناصري مغانلو، از باستان شناساني است که در دوره سوم کاوش ها حضور داشت. او مي گويد: «محلي هاي اين منطقه معتقد بودند اين سنگ افراشته ها در گذشته انسان هايي بودند که در جريان رعد و برق تبديل به سنگ شده اند. شايد به اين خاطر است که سنگ افراشته ها، نوع قرار گيري شان و شکلي که دارند، تصوير يک انسان را در ذهن تداعي مي کند.» البته به گفته ناصري، اين سنگ افراشته ها در گذشته بر اساس قوانين نجومي چيدمان شده اند. مثلا مردم از نوع چيدمان آنها پيش بيني مي کردند که چه زماني فصل کشاورزي است. سنگ افراشته ها در داخل دو معبد، در قلعه شهر يري واقع شده اند، «اين سنگ افراشته ها داراي نقوش انساني برجسته با شمشير و بدون شمشير هستند و چيزي در حدود 400 سنگ افراشته در اينجا وجود دارد.»

از استل تا خنجر آهني و آيينه برنزي
 

نقوش روي سنگ ها يا با شمشير است يا بدون شمشير، بخشي از سنگ افراشته ها با شمشير و شلاق و کمربند کنده کاري شده اند و مابقي بدون شمشير، به طوري قرار گرفته اند که دستانشان در حالت 90 درجه است يا به سنگ افراشته هايي که حالت دستانشان در گيسوانشان قرار گرفته خلاصه شده است. «در اين ميان عده اي از سنگ افراشته ها هم داراي دو شمشير، بدون دهان و داراي چشم هاي گود و برآمده هستند.» ارتفاع سنگ افراشته ها به 50 تا 360 سانتي متر مي رسد و اين، نشانگر هنر ساکناني است که در عصر آهن با ساخت وسايل جديد دست به خلاقيت زده اند. بيشتر اين سنگ افراشته ها از جنس سنگ هاي کاني دار هستند و ذرات کاني روي آنها کاملا مشخص است. به گفته کارشناسان، اين نوع سنگ در مقابل جريان هاي آب و هوايي مقاومت کمتري دارد به خاطر همين به مرور زمان پوسته پوسته شده و در حال ريزش هستند. حتي بعضي از سنگ افراشته ها ترکيده و شکسته شده اند و همين، باعث شده که حالت باستاني و اوليه خود را از دست بدهند. از طرف ديگر، روي بخشي از سنگ افراشته ها نمک هاي شوره زده و يک لايه سفيد روي نقش ها را پوشانده است.
اگر اين روزها سري به اين منطقه بزنيد، متوجه خواهيد شد که بي توجهي به اين منطقه و سنگ افراشته ها که به استل حجاري شده معروف هستند، باعث مي شود به مرور زمان هويت و شناسنامه منطقه باستاني شهر يري از بين برود «پياله، فنجان، آبريز شانه دار، اشياي فلزي مثل آويزهاي طلايي، خنجرهاي آهني و مفرغي، آيينه هاي برنزي، ابزار آلات جنگي همانند پيکان، خنجر، سرنيزه مفرغي و... بخشي از اشيايي هستند که در اين منطقه کشف شده اند.» اين ابزار آلات تاريخچه روستانشيني در اين منطقه را تا 6 هزار سال قبل از ميلاد عقب برده است.
منبع: نشريه همشهري سرنخ-شماره 96 .