آيا بايد ثروت ملل را خواند؟

ثروت ملل از آثار جاويدان علم اقتصاد سياسي است و از اين نظر خواندن آن نه همان براي استادان و دانشجويان علوم اقتصادي و اجتماعي، بلكه براي كساني كه مجموعاً به مسائل اجتماعي و اقتصادي علاقه دارند ضرورت دارد. متأسفانه اين كتاب تا به امروز به فارسي ترجمه نشده است، ولي آنچه در كتاب حاضر مي بينيد ترجمه كامل كتاب مزبور نيست. درواقع ما ترجمه متن كامل كتاب ثروت ملل را چندان ضروري و مفيد نمي دانيم. كساني كه از نزديك با اين كتاب آشنايي دارند مي دانند كه در آن، فصول يا صفحات متعددي وجود دارد كه امروزه خواندن آن حتي براي محققان تاريخ انديشه هاي اقتصادي و اجتماعي ضروري نيست. مثلاً در بخش عمده اي از كتاب اول ثروت ملل، اسميت به بحث مفصلي درباره تاريخ تغييرات نقره تا قرن هجدهم و علل و عواقب آن مي پردازد، كه خواندن آن امروز براي اغلب قريب به اتفاق محققان چيزي جز اتلاف وقت نمي تواند بود. همچنين، در كتاب چهارم ثروت ملل گفتگوي درازي درباره مستعمرات انگلستان، در آمريكاي شمالي و هند غربي، وجود دارد كه از متن اصلي كار او در چارچوب عمومي كاملاً جداست و خواندن آن-مگر براي كساني كه بويژه بخواهند از اطلاعات و عقايد اسميت در اين زمينه بخصوص خبري كسب كرده باشند- حتي گاه ملال آور است. گذشته از اين، حتي در جاهايي كه اسميت هم خود را مستقيماً به تجزيه و تحليل اصول اقتصادي معطوف داشته است، گاه آنقدر حاشيه مي رود و مثالهاي گوناگون مي آورد كه خواننده امروزي را خسته مي كند و از تمركز حواس او نسبت به مسئله اصلي مي كاهد.
اما دليلي ندارد كه آنچه در آن روز لازم بود امروز نيز مورد داشته باشد. برعكس، ثروت ملل كتاب قطوري است كه با زبان و شيوه اي كه امروز متداول نيست به رشته تحرير درآمده و اگر براي خواندن آن كمك راهنمايي آشنا به غث و سمين آن نباشد، ممكن است خواننده را بكلي از انجام اين امر خير منصرف سازد! من در تجربه خود، گاهي ديده ام كه حتي دانشجويان رشته تاريخ انديشه هاي اقتصادي از خواندن اين اثر باارزش در متن اصلي آن تبري مي جويند، و اگر اصرار استاد مجالي گذارد ترجيح مي دهند كه براي كسب اطلاعات لازم از مسائل عمده آن به تفسير ديگران متوسل شوند. اما هيچكس نمي تواند تا كتابي را در متن اصلي نخواند، آنچنان كه بايد از محتواي آن بهره مند گردد. اين كاري گران است ولي ارزش حاصل از آن، آن گراني را بخوبي جبران مي كند. درنتيجه، من خود در تدريس اين رشته، پيوسته دانشجويان خود را به آن قسمتهايي از اين كتاب، و متون كلاسيك مشابه، رجوع مي دهم كه وقت آنان را تلف نكند و در عين حال مطلب لازم را به آنان بياموزد.
منبع: كاتوزيان، محمدعلي [همايون]؛ (1388) آدام اسميت و ثروت ملل، تهران، شركت سهامي كتاب هاي جيبي، چاپ سوم.