نویسنده: اسکات اینگرم
مترجم: محمدرضا افضلی
مترجم: محمدرضا افضلی
کوپرنیک تا اواخر سال 1531 کار روی نظریهی خورشیدمرکزی را تکمیل کرده بود، اما هنوز نسبت به انتشار آن تصمیم قطعی نگرفته بود. در عوض راه دیگری به نظرش رسید: نظریهی خود را به صورت شفاهی با نزدیکترین همکارانش در میان بگذارد. کوپرنیک برای کمک به این عدهی معدود در نظر داشت اطلاعات جدیدی به مطالبی که تحت عنوان شرح مختصر منتشر کرده بود، اضافه کند.
تا اوایل دههی 1530، نظریهی خورشیدمرکزی کوپرنیک، دهان به دهان، در سرتاسر اروپا پخش شده بود. بعضی از مقامات نسبتاً آزاداندیش کلیسای کاتولیک به ایدههای کوپرنیک علاقه نشان داده بودند.
در سال 1533، اخترشناسی آلمانی به نام آلبرت ویتمانشتات، این نظریه را در محضر پاپ کلمنت هفتم مطرح کرد. پاپ این نظریه را مردود دانست، اما معتقدان به آن را نکوهش نکرد. در سال 1536، گروهی از کاردینالهای رُم کوپرنیک را تشویق کردند که نظریهی خود را منتشر کند.
اما کوپرنیک هنوز برای انتشار اثر مهم خود آماده نبود. او میدانست که دیدگاهش نسبت به عالم، بسیاری از مردم را آشفته خواهد کرد. مثلا لوتر از جمله کسانی بود که نظریهی کوپرنیک را نمیپذیرفت زیرا با کتاب مقدس در تضاد بود. لوتر در سال 1539 کوپرنیک را «ابلهی» خواند که میخواهد علم اخترشناسی را به کلی زیرورو کند! اما چنان که در کتاب مقدس آمده است، یوشع به خورشید، نه به زمین، فرمود: در مدار خود از حرکت باز ایست!
رتیکوس که پیرو مذهب پروتستان بود، میدانست که با سفر به فرومبورک، یکی از پایگاههای مستحکم کاتولیکها، جان خود را به خطر میاندازد. پس از گذشت بیست سال، تنشهای ناشی از بریدن لوتر از کلیسا و ایجاد تفرقه در مسیحیت هنوز فروکش نکرده بود. به علاوه، در زمانی که گئورگ چهارده سال داشت، پدرش را که پزشک و اخترشناس بود، به اتهام جادوگری محاکمه و گردن زده بودند. رِتیکوس با وحشت فراوان از کلیسا بزرگ شده بود، با وجود این در سال 1539 به فرومبورک رفت.
هنگامی که رتیکوس برای نخستین بار کوپرنیک را ملاقات کرد، بیست و پنج ساله بود و در آن زمان کوپرنیک شصت و شش سال داشت. مرد جوان که شغلی مطمئن در دانشگاه ویتنبرک داشت، مرخصی گرفت تا زیر نظر کوپرنیک به مطالعه بپردازد؛ کوپرنیکی که تا آن زمان او را ندیده بود. با این همه، در نامهای نوشت که به آسانی تصمیمگیری کرده است:
«من دربارهی کوپرنیک چیزهایی شنیدم... و اگر چه در دانشگاه ویتنبرک شغل استادی به دست آورده بودم... فکر نمیکردم که شایسته است قبل از اینکه از تعالیم این مرد برخوردار شوم رضایت خاطر پیدا کنم. به علاوه میبایست اضافه کنم که نه از بابت هزینههای مالی نگرانم و نه به سبب سفر طولانی و نه به خاطر سایر دشواریها».
هنگامی که رتیکوس وارد فرومبورک شد، تقریباً ده سال از تکمیل کتاب گردش افلاک آسمانی میگذشت. در همان دورانی که بعضی از اخترشناسان اروپا دربارهی این نظریه بحث میکردند، کوپرنیک وارسی دوبارهی محاسبات و رصدهای خود را ادامه میداد. رتیکوس دریافت که کوپرنیک در کارهای علمی خود بسیار دقیق و موشکاف است. او کوپرنیک را در هنگام کار چنین توصیف میکند:
معلم من همیشه رصدهای همهی ادوار گذشته را، در کنار رصدهای خود، پیش چشمش دارد که به ترتیب چیده شدهاند... هر وقت میخواهد نتیجهای را استخراج کند ... از قدیمیترین رصدها شروع میکند تا به رصد خودش برسد... و با رد کردن دقیق و محتاطانه... با به کارگیری ریاضیات فرضیهی جدیدی را مطرح میکند و نتایجی را که میتوان استخراج کرد به روش هندسی به دست میآورد... و پس از انجام همهی این عملیات سرانجام قوانین اخترشناسی را مینویسد.
ساختار این کتاب به ساختار کتاب مجسطی بطلیموس شباهت داشت. کوپرنیک در جلد اول کتاب گردش افلاک آسمانی فرضیههای خود را مطرح کرده و افزوده بود که : «من بسیاری از موضوعات را به شیوهای متفاوت با شیوهی پیشینیان بررسی میکنم و البته این کار را در سایهی همت آنان انجام میدهم، زیرا آنها بودند که نخست راه را برای تحقیق در مورد این مسائل گشودند». سپس کوپرنیک به شرح ایدههایی پرداخته بود که در سال 1514، در کتاب قبلی خود شرح مختصر، مطرح کرده بود.
«شرح تصویر: کوپرنیک در کتاب گردش افلاک آسمانی نظریهی منظومهی شمسی خورشیدمرکزی را مطرح کرد.»
کوپرنیک پس از نوشتن مقالهی کوتاهی دربارهی هفت اصل موضوع خود، نتیجه گیری کرده بود که «همه این واقعیتها با توجه به این اصل آشکار میشوند که سیارهها یکدیگر را دنبال میکنند و کل عالم با هم هماهنگ است؛ فقط کافی است این موضوع را به دیدهی بصیرت نگاه کنیم». سپس آرایش زیر را برای اجرام آسمانی پیشنهاد کرده بود:
نخستین و بالاترین کره، کرهی ستارگان ثابت است که خود و هر چیز دیگر را در بر میگیرد و بنابراین حرکت نمیکند. تردیدی نیست که حرکت و مکان سایر اجرام آسمانی عالم بر اساس آن سنجیده میشود... پس از کرهی ستارگان ثابت نخستین سیاره، یعنی کیوان، قرار دارد که مدار خود را در سی سال میپیماید. پس از کیوان، مشتری قرار دارد که مدار خود را در دوازده سال طی میکند. آنگاه نوبت بهرام میرسد که طی دو سال مدار خود را میپیماید. پس از آن و در مرتبهی چهارم زمین قرار دارد که همراه با کرهی ماه، به عنوان فلک تَدویر، گردش سالانهی خود را انجام میدهد. مرتبهی پنجم از آن ناهید است که هر 9 ماه یک بار باز میگردد. آخرین مرتبه و مرتبهی ششم جایگاه تیر است که گردش خود را در هشتاد روز به پایان میرساند.
کوپرنیک در پایان جلد نخست اساسیترین بخش نظریهی خود را ارائه میکند: «اما خورشید، در مرکز عالم، ثابت ایستاده است، زیرا چه کسی در این زیباترین معبد، این چراغ فروزان را در جای دیگری خواهد گذاشت تا بتواند همه جا را به طور هم زمان روشن کند. چون بعضی خورشید را چراغ عالم نامیدهاند، بعضی روح عالم و بعضی دیگر فرمانروای عالم».
کوپرنیک با اعتراف به این که قبول نظریهی او برای بسیاری از مردم دشوار است، جلد نخست را به پایان برد. او در این جلد نوشت که گفتههایش «دشوار و تقریبا غیرقابل درک است و البته با باورهای بسیاری از مردم تضاد دارد ... اما به یاری پروردگار، در چشم کسانی که با علم اخترشناسی بیگانه نیستند، آنها را از خورشید روشنتر میکنم».
کوپرنیک میگوید که نظریهی عالم او از چنان نظمی برخوردار است که با تغییر مکان یکی از اجزاء، کمال آنها مخدوش میشود. جلد نخست گردش افلاک آسمانی در تصویب نظریهی خورشیدمرکزی کوپرنیک به چنان درجهای از کمال رسیده بود که میتوانست به تنهایی منتشر شود. رتیکوس که اعتقادی راسخ به کوپرنیک داشت و میخواست هر چه زودتر این نظریه منتشر و توزیع شود، مسئولیت یافتن سرمایه گذار برای انتشار جلد اول کتاب گردش افلاک آسمانی را پذیرفت.
سپس به آلمان بازگشت و نزد شهردار گِدانسک رفت که یکی از شهرهای بندری بزرگ و از پایگاههای مستحکم پروتستانها بود. شهردار گدانسک کتاب را خواند و پرداخت هزینهی انتشار آن را تقبل کرد. در وایل سال 1540 جلد اول کتاب کوپرنیک انتشار یافت. استقبال خوب از این کتاب، کوپرنیک را بسیار خشنود ساخت. وقتی رتیکوس به فرومبورک بازگشت، کوپرنیک از او خواست جلدهای باقیمانده را نیز مرور کند.
در حقیقت، چنان که کوپرنیک شرح میدهد، عکس آن صحیح است؛ این زمین است که مکان خود را تغییر میدهد، نه خورشید. این عبارت زمینه را برای مطالب جلدهای باقیماندهی کتاب گردش افلاک آسمانی آماده میسازد. در جلد چهارم کتاب گردش افلاک آسمانی نتیجهگیریهای انجام شده در سه جلد اول، در مورد حرکات ماه به کار گرفته شده است. کوپرنیک در این جلد اثبات میکند که ماه دور زمین و زمین دور خورشید میگردد. او به عنوان بخشی از توضیحات خود، ماهگرفتگی سال 1497 را مثال میزند که هنگامی که در بولونیا، زیر نظر دِ نووارا تحصیل میکرد، آن را رصد کرده بود.
کوپرنیک در هر جلد همچنان به جمعآوری شواهد حرکت اجرام آسمانی، که نظریهی خورشیدمرکزی او را تأیید میکنند، ادامه میدهد. دو جلد آخر همان قالب چهار جلد اول را دارند. در جلد پنجم اثبات نظریهی خورشیدمرکزی را بر اساس حرکتهای بهرام، کیوان و مشتری، یعنی سیارههایی که نسبت به زمین از خورشید دورترند، عرضه میکند. در همین جلد است که کوپرنیک نظریهی خود را در مورد حرکت رجعی به تفصیل بیان میکند. جلد آخر این کتاب به رصدهای کوپرنیک از تیر و ناهید اختصاص دارد که از زمین به خورشید نزدیکترند.
اعتبار جمعی این شواهد و بیش از سی سال رصد به شیوهای روشمند، ثبت دادهها و محاسبات، به این نتیجهگیری منتهی میشود که زمینمرکز عالم نیست، بلکه سیارهای است که دور خورشید میگردد. پس از آنکه رتیکوس هر شش جلد را مرور کرد، بیپولی تنها عامل مانع انتشار جلدهای باقیماندهی کتاب گردش افلاک آسمانی بود.
اوزیاندر مانند اغلب کشیشهای پروتستان و کاتولیک، به نظریهی زمینمرکزی اعتقاد راسخ داشت. او پس از خواندن کتاب کوپرنیک، احساس کرد که باید در مورد نتیجهگیریهای آن تذکری بدهد. بنابراین یادداشت بیامضایی نوشت و آن را جانشین پیشگفتار اصلی کوپرنیک کرد. تنها بخش پیشگفتار کوپرنیک که اوزیاندر به آن دست نزد، تقدیمنامهی کتاب بود؛ کوپرنیک کتاب خود را به پاپ پل سوم تقدیم کرده بود که اعتقادی راسخ به احکام نجوم داشت. اوزیاندر در یادداشت خود به خواننده هشدار میدهد که اخترشناسی دانشی غیردقیق است و نتیجهگیریهای ارائه شده در این کتاب عملاً اثبات نشده است. او اضافه کرد که اطلاعاتی که کوپرنیک در این کتاب ارائه میکند، راه سادهتری برای محاسبهی مکان اجرام سماوی در عالم زمینمرکزی در اختیار انسان میگذارد. اوزیاندر این پیشگفتار را بدون مشورت با کوپرنیک یا رتیکوس نوشت.
هنگامی که نسخهای از چاپ اول این کتاب به دست رتیکوس رسید، به شدت حیرت کرد. او به اندازهای عصبانی بود که با قلم قرمز، ضربدر بزرگی روی پیشگفتار کتاب کشید و بلافاصله به نورنبرگ شتافت تا با اوزیاندر مواجهه کند. او به اوزیاندر گفت که ارزش این کتاب در دقت بیش از اندازهی آن است و پیشگفتار جدید اهمیت آن را کاهش داده است. اوزیاندر که بیش از آنکه روحانی پروتستان شود، کشیشی کاتولیک بود، به رتیکوس که بسیار جوانتر از او بود گفت که نتیجهگیریهای ارائه شده در کتاب کوپرنیک بیش از حد انقلابی بوده است. اوزیاندر افزود که انتشار این کتاب بدون یادداشت او، همهی دستاندرکاران را در معرض خطر قرار میدهد، او عقیده داشت که با وجود این یادداشت، مردم میتوانند کتاب را بخوانند، بدون آنکه نگران نقض اصول مذهبی باشند.
رتیکوس در روز درگذشت کوپرنیک، نخستین نسخه از کتاب گردش افلاک آسمانی را به او تقدیم کرد. کوپرنیک در روز 24 مه سال 1543 دچار خونریزی مغزی شد و در رصدخانهی خود در فرومبورک، جایی که در آن ساعتهای بسیاری از عمر خود را به رصد آسمان سپری کرده بود، درگذشت.
کسی نمیداند که آیا کوپرنیک در بستر مرگ فهمید که اوزیاندر چه کرده است یا نه. در حقیقت، راز یادداشتی که اوزیاندر به کتاب اضافه کرده بود، تا بیش از شصت سال بعد مخفی ماند. در سال 1609، یوهان کپلر، اخترشناس معروف، کار اوزیاندر را علنی کرد و پیشگفتار اصلی را از میان کاغذهای بهجامانده از کوپرنیک یافت و آن را در چاپ جدید گردش افلاک آسمانی گنجاند.
پیشگفتاری که کوپرنیک بر کتابش نوشته بود، با پیشگفتاری که روحانی لوتری در آن گنجانده بود، از زمین تا آسمان تفاوت داشت. کوپرنیک در پیشگفتار خود خطاب به کسانی که بر نتیجهگیری او خرده میگیرند گفته بود: «شاید پرگویانی باشند که هر چند اصلاً از ریاضیات چیزی نمیفهمند و به خودشان اجازهی داوری میدهند... و کسانی که بعضی از قطعات کتاب مقدس را به دلخواه خود تحریف میکنند، به خود جرأت دهند که در کار من خطایی بیابند... من به آنان اعتنا نمیکنم... خردهگیری آنان بیاساس است».
فرمولهای کوپرنیک سودمند بودند، اما نظریههایش نتوانست پشتیبانی فوری و علنی دانشمندان را جلب کند. در مورد رتیکوس هم همین بس که بدانیم اغلب اشخاص وابسته به دانشگاهی که طرفدار نظریهی کوپرنیک بودند، مشاغل دانشگاهی خود را از دست دادند. کلیسا نیز حاضر نشد دست از عقیدهی قبلی خود بردارد و نظریهی خورشیدمرکزی را قبول کند.
پروتستانها زودتر از همه، به پیروی از لوتِر، با استناد به انجیل، به نظریهی کوپرنیک اعتراض کردند. مقامهای کلیسای پروتستان در قرن شانزدهم جزوههای بسیاری منتشر کردند که در آنها کوپرنیک، نه تنها به سبب دغلکاری، بلکه به عنوان عنصری کاتولیک نکوهش شده بود. کلیسای کاتولیک نیز بر علیه کتاب کوپرنیک قیام کرد. در اوایل قرن هفدهم کتاب گردش افلاک آسمانی تحریم شد؛ به عبارت دیگر کاتولیکها حق نداشتند آن را بخوانند. این تحریم تا سال 1758 ادامه یافت.
در چنین فضایی که تماماً بر علیه نظریهی خورشیدمرکزی بود، دانشمندان معدودی علاقه داشتند اعتقاد خود را به کتاب کوپرنیک علناً اظهار کنند. بین سالهای 1543 و 1625، کمتر از ده اخترشناس علناً پشتیبانی خود را از نظریهی کوپرنیک ابراز داشتند. مشهورترین طرفداران کوپرنیک، یوهان کپلر و گالیلو گالیله بودند. این مردان نیز، که از پیشگامان علم اخترشناسی به شمار میروند، به سبب اعتقاداتشان آزار دیدند. کپلر را کلیسای لوتری طرد کرد و گالیله را کلیسای کاتولیک به زندان ابد محکوم کرد، اگر چه به او اجازه دادند دوران زندان را در خانه خود سپری کند.
با این همه، کوپرنیک یکی از بزرگترین پیشگامان علم به شمار میرود. او با یک عمر مطالعه و تحقیق مستند، نخستین گامها را برای جدا کردن اخترشناسی از احکام نجوم برداشت. کوپرنیک یکی از نخستین دانشمندانی بود که نشان داد قوانین علم همیشه با آنچه ظاهراً درست به نظر میرسد، مطابقت ندارد.
کوپرنیک به مرد دیگری از همعصران خود شباهت داشت؛ او شبیه کریستف کلمب بود که نفهمید دقیقاً کدام سرزمین را کشف کرده است؛ اما راه را برای کاشفان دیگر هموار کرد. نظریهی خورشیدمرکزی کوپرنیک تا مدتهای طولانی پس از مرگش، پذیرشی در خور اعتنا نیافت، اما او پیشگامی بود که کپلر، گالیله و سایر اخترشناسان را در مسیر روشنگری علمی قرار داد. کوپرنیک با این کار به جداسازی علم از خرافات کمک کرد.
بسیاری از دانشمندانی که شهرت فراوان یافتهاند، مسیر زندگی مردم را تغییر دادهاند. سهم عظیم کوپرنیک تنها تغییر روش زندگی مردم نبود، بلکه او روش تفکر آنها را نیز دگرگون کرد. چون کوپرنیک به مردم امکان داد که عالم را به صورتی دیگر بنگرند، طرز تلقی مردم از دانشمندان را نیز تغییر داد. دیگر مردم دانشمندان را پیشگو نمیپنداشتند. در دههی 1830، یوهان فون گوته، دانشمند و نویسندهی آلمانی نوشت: «تأثیر هیچ یک از کشفها و عقاید در روح انسان، از تاثیر نظریهی کوپرنیک عظیمتر نبوده است. تا زمانی که از مردم خواسته میشد این امتیاز عظیم را به زمین بدهند که مرکز عالم باشد، به دشواری ممکن بود جهان را چنین کامل شناخت».
منبع: اینگرم، اسکات؛ (1385)، نیکولاس کوپرنیک: پدر اخترشناسی مدرن، محمدرضا افضلی؛ تهران: انتشارات فاطمی، چاپ دوم.
تا اوایل دههی 1530، نظریهی خورشیدمرکزی کوپرنیک، دهان به دهان، در سرتاسر اروپا پخش شده بود. بعضی از مقامات نسبتاً آزاداندیش کلیسای کاتولیک به ایدههای کوپرنیک علاقه نشان داده بودند.
در سال 1533، اخترشناسی آلمانی به نام آلبرت ویتمانشتات، این نظریه را در محضر پاپ کلمنت هفتم مطرح کرد. پاپ این نظریه را مردود دانست، اما معتقدان به آن را نکوهش نکرد. در سال 1536، گروهی از کاردینالهای رُم کوپرنیک را تشویق کردند که نظریهی خود را منتشر کند.
اما کوپرنیک هنوز برای انتشار اثر مهم خود آماده نبود. او میدانست که دیدگاهش نسبت به عالم، بسیاری از مردم را آشفته خواهد کرد. مثلا لوتر از جمله کسانی بود که نظریهی کوپرنیک را نمیپذیرفت زیرا با کتاب مقدس در تضاد بود. لوتر در سال 1539 کوپرنیک را «ابلهی» خواند که میخواهد علم اخترشناسی را به کلی زیرورو کند! اما چنان که در کتاب مقدس آمده است، یوشع به خورشید، نه به زمین، فرمود: در مدار خود از حرکت باز ایست!
رِتیکوس وارد میشود
همهی آلمانیها یا همهی پروتستانها، مثل لوتر نظریهی کوپرنیک را رد نمیکردند. در دههی 1530، یک استاد جوان ریاضیات، اهل آلمان، از نظریهی کوپرنیک مطلع شد و تصمیم گرفت به فرومبورک برود. او گئورگ رِتیکوس نام داشت.رتیکوس که پیرو مذهب پروتستان بود، میدانست که با سفر به فرومبورک، یکی از پایگاههای مستحکم کاتولیکها، جان خود را به خطر میاندازد. پس از گذشت بیست سال، تنشهای ناشی از بریدن لوتر از کلیسا و ایجاد تفرقه در مسیحیت هنوز فروکش نکرده بود. به علاوه، در زمانی که گئورگ چهارده سال داشت، پدرش را که پزشک و اخترشناس بود، به اتهام جادوگری محاکمه و گردن زده بودند. رِتیکوس با وحشت فراوان از کلیسا بزرگ شده بود، با وجود این در سال 1539 به فرومبورک رفت.
هنگامی که رتیکوس برای نخستین بار کوپرنیک را ملاقات کرد، بیست و پنج ساله بود و در آن زمان کوپرنیک شصت و شش سال داشت. مرد جوان که شغلی مطمئن در دانشگاه ویتنبرک داشت، مرخصی گرفت تا زیر نظر کوپرنیک به مطالعه بپردازد؛ کوپرنیکی که تا آن زمان او را ندیده بود. با این همه، در نامهای نوشت که به آسانی تصمیمگیری کرده است:
«من دربارهی کوپرنیک چیزهایی شنیدم... و اگر چه در دانشگاه ویتنبرک شغل استادی به دست آورده بودم... فکر نمیکردم که شایسته است قبل از اینکه از تعالیم این مرد برخوردار شوم رضایت خاطر پیدا کنم. به علاوه میبایست اضافه کنم که نه از بابت هزینههای مالی نگرانم و نه به سبب سفر طولانی و نه به خاطر سایر دشواریها».
هنگامی که رتیکوس وارد فرومبورک شد، تقریباً ده سال از تکمیل کتاب گردش افلاک آسمانی میگذشت. در همان دورانی که بعضی از اخترشناسان اروپا دربارهی این نظریه بحث میکردند، کوپرنیک وارسی دوبارهی محاسبات و رصدهای خود را ادامه میداد. رتیکوس دریافت که کوپرنیک در کارهای علمی خود بسیار دقیق و موشکاف است. او کوپرنیک را در هنگام کار چنین توصیف میکند:
معلم من همیشه رصدهای همهی ادوار گذشته را، در کنار رصدهای خود، پیش چشمش دارد که به ترتیب چیده شدهاند... هر وقت میخواهد نتیجهای را استخراج کند ... از قدیمیترین رصدها شروع میکند تا به رصد خودش برسد... و با رد کردن دقیق و محتاطانه... با به کارگیری ریاضیات فرضیهی جدیدی را مطرح میکند و نتایجی را که میتوان استخراج کرد به روش هندسی به دست میآورد... و پس از انجام همهی این عملیات سرانجام قوانین اخترشناسی را مینویسد.
رِتیکوس کتاب کوپرنیک را بررسی میکند
کوپرنیک هم به سهم خود از اینکه شخصی کارش را به دقت بررسی میکند، خشنود بود. او نتیجهی همهی تحقیقات اخترشناسی خود را در کتاب شش جلدی گردش افلاک آسمانی خلاصه کرده بود، در اختیار رِتیکوس گذاشت.ساختار این کتاب به ساختار کتاب مجسطی بطلیموس شباهت داشت. کوپرنیک در جلد اول کتاب گردش افلاک آسمانی فرضیههای خود را مطرح کرده و افزوده بود که : «من بسیاری از موضوعات را به شیوهای متفاوت با شیوهی پیشینیان بررسی میکنم و البته این کار را در سایهی همت آنان انجام میدهم، زیرا آنها بودند که نخست راه را برای تحقیق در مورد این مسائل گشودند». سپس کوپرنیک به شرح ایدههایی پرداخته بود که در سال 1514، در کتاب قبلی خود شرح مختصر، مطرح کرده بود.
«شرح تصویر: کوپرنیک در کتاب گردش افلاک آسمانی نظریهی منظومهی شمسی خورشیدمرکزی را مطرح کرد.»
نخستین و بالاترین کره، کرهی ستارگان ثابت است که خود و هر چیز دیگر را در بر میگیرد و بنابراین حرکت نمیکند. تردیدی نیست که حرکت و مکان سایر اجرام آسمانی عالم بر اساس آن سنجیده میشود... پس از کرهی ستارگان ثابت نخستین سیاره، یعنی کیوان، قرار دارد که مدار خود را در سی سال میپیماید. پس از کیوان، مشتری قرار دارد که مدار خود را در دوازده سال طی میکند. آنگاه نوبت بهرام میرسد که طی دو سال مدار خود را میپیماید. پس از آن و در مرتبهی چهارم زمین قرار دارد که همراه با کرهی ماه، به عنوان فلک تَدویر، گردش سالانهی خود را انجام میدهد. مرتبهی پنجم از آن ناهید است که هر 9 ماه یک بار باز میگردد. آخرین مرتبه و مرتبهی ششم جایگاه تیر است که گردش خود را در هشتاد روز به پایان میرساند.
کوپرنیک در پایان جلد نخست اساسیترین بخش نظریهی خود را ارائه میکند: «اما خورشید، در مرکز عالم، ثابت ایستاده است، زیرا چه کسی در این زیباترین معبد، این چراغ فروزان را در جای دیگری خواهد گذاشت تا بتواند همه جا را به طور هم زمان روشن کند. چون بعضی خورشید را چراغ عالم نامیدهاند، بعضی روح عالم و بعضی دیگر فرمانروای عالم».
کوپرنیک با اعتراف به این که قبول نظریهی او برای بسیاری از مردم دشوار است، جلد نخست را به پایان برد. او در این جلد نوشت که گفتههایش «دشوار و تقریبا غیرقابل درک است و البته با باورهای بسیاری از مردم تضاد دارد ... اما به یاری پروردگار، در چشم کسانی که با علم اخترشناسی بیگانه نیستند، آنها را از خورشید روشنتر میکنم».
جلد اول
در اواخر سال 1539، رتیکوس جلد نخست کتاب کوپرنیک را به دقت مرور کرده بود و مشتاق انتشار آن بود. کوپرنیک آماده بود که دیدگاه خود را مورد نظام سیارهها و نحوهی محاسبهی فواصل سیارهها از خورشید به جهانیان عرضه کند.
رتیکوس با اجازهی کوپرنیک پیشگفتاری به کتاب اضافه کرد که در تایید روشها و محاسبات کوپرنیک نگاشته شده بود.
رتیکوس در این پیشگفتار نظریهی عالم کوپرنیک را با مکانیسم پیچیدهی ساعت مقایسه میکند. کوپرنیک، به سهم خود، نظریههای پشتیبان را با تصویری از پیکر انسان مقایسه میکند که در آن دستها، پاها و سر چنان با آشفتگی به هم متصل شدهاند که حاصل کار به هیولا بیشتر شباهت دارد تا به انسان.کوپرنیک میگوید که نظریهی عالم او از چنان نظمی برخوردار است که با تغییر مکان یکی از اجزاء، کمال آنها مخدوش میشود. جلد نخست گردش افلاک آسمانی در تصویب نظریهی خورشیدمرکزی کوپرنیک به چنان درجهای از کمال رسیده بود که میتوانست به تنهایی منتشر شود. رتیکوس که اعتقادی راسخ به کوپرنیک داشت و میخواست هر چه زودتر این نظریه منتشر و توزیع شود، مسئولیت یافتن سرمایه گذار برای انتشار جلد اول کتاب گردش افلاک آسمانی را پذیرفت.
سپس به آلمان بازگشت و نزد شهردار گِدانسک رفت که یکی از شهرهای بندری بزرگ و از پایگاههای مستحکم پروتستانها بود. شهردار گدانسک کتاب را خواند و پرداخت هزینهی انتشار آن را تقبل کرد. در وایل سال 1540 جلد اول کتاب کوپرنیک انتشار یافت. استقبال خوب از این کتاب، کوپرنیک را بسیار خشنود ساخت. وقتی رتیکوس به فرومبورک بازگشت، کوپرنیک از او خواست جلدهای باقیمانده را نیز مرور کند.
دانشجوی مشتاق
رتیکوس وظیفهی مرور پنج جلد باقیمانده را با اشتیاق پذیرفت و بررسی دقیق محاسباتی را که کوپرنیک در طول بیست و پنج سال انجام داده بود، آغاز کرد. بسیاری از معادلههای پیچیدهای که اساس اثبات نظریه خورشیدمرکزی کوپرنیک را تشکیل میدهند در جلد دوم آمدهاند. کوپرنیک در جلد سوم حرکتهای خورشید را بررسی میکند. در همین جاست که دربارهی حرکت خورشید در آسمان که سبب میشود فاصلهی آن تا زمین در فصلهای مختلف سال کمتر یا بیشتر به نظر برسد، بحث میکند.در حقیقت، چنان که کوپرنیک شرح میدهد، عکس آن صحیح است؛ این زمین است که مکان خود را تغییر میدهد، نه خورشید. این عبارت زمینه را برای مطالب جلدهای باقیماندهی کتاب گردش افلاک آسمانی آماده میسازد. در جلد چهارم کتاب گردش افلاک آسمانی نتیجهگیریهای انجام شده در سه جلد اول، در مورد حرکات ماه به کار گرفته شده است. کوپرنیک در این جلد اثبات میکند که ماه دور زمین و زمین دور خورشید میگردد. او به عنوان بخشی از توضیحات خود، ماهگرفتگی سال 1497 را مثال میزند که هنگامی که در بولونیا، زیر نظر دِ نووارا تحصیل میکرد، آن را رصد کرده بود.
کوپرنیک در هر جلد همچنان به جمعآوری شواهد حرکت اجرام آسمانی، که نظریهی خورشیدمرکزی او را تأیید میکنند، ادامه میدهد. دو جلد آخر همان قالب چهار جلد اول را دارند. در جلد پنجم اثبات نظریهی خورشیدمرکزی را بر اساس حرکتهای بهرام، کیوان و مشتری، یعنی سیارههایی که نسبت به زمین از خورشید دورترند، عرضه میکند. در همین جلد است که کوپرنیک نظریهی خود را در مورد حرکت رجعی به تفصیل بیان میکند. جلد آخر این کتاب به رصدهای کوپرنیک از تیر و ناهید اختصاص دارد که از زمین به خورشید نزدیکترند.
اعتبار جمعی این شواهد و بیش از سی سال رصد به شیوهای روشمند، ثبت دادهها و محاسبات، به این نتیجهگیری منتهی میشود که زمینمرکز عالم نیست، بلکه سیارهای است که دور خورشید میگردد. پس از آنکه رتیکوس هر شش جلد را مرور کرد، بیپولی تنها عامل مانع انتشار جلدهای باقیماندهی کتاب گردش افلاک آسمانی بود.
انتشار نسخهی نهایی
تا اواسط سال 1541، کوپرنیک و رتیکوس، بیش از دو سال و نیم روی پنج جلد آخر کار کرده بودند. کوپرنیک سرانجام برای انتشار بقیهی اثر خود آمادگی پیدا کرده بود. یک بار دیگر رتیکوس مسئولیت تامین هزینهی انتشار کتاب را به عهده گرفت. اما این بار مطالب بیشتری باید منتشر میشد و پول بیشتری لازم بود. رتیکوس تصمیم گرفت به مردی ثروتمند رجوع کند که با کوپرنیک و تواناییهای او آشنایی داشت: دوک آلبرت، فرمانروای پادشاهی پروس که روزگاری کوپرنیک مشاور اقتصادی او بود. در ماه اوت سال 1541، رتیکوس اسطرلابی را که خود ساخته بود به آلبرت تقدیم کرد.
او به فرمانروا اطمینان داد که این وسیله به اندازهی وسایل دیگری که قبلا برای تعیین ساعت طلوع خورشید به کار میرفته است، دقت دارد؛ این ابزار مدتها دوک را به خود مشغول کرد. پس از آن، رتیکوس از فرمانروا خواست هزینهی انتشار جلدهای باقیماندهی کتاب کوپرنیک را تامین کند. آلبرت که از ستایشگران قدیمی کوپرنیک بود. به سرعت پایان درخواست موافقت کرد. رتیکوس عازم نورنبرگ در آلمان شد و دستنوشتهی کتاب کوپرنیک را به یوهان پتریوس، یکی از معروفترین چاپچیهای آن زمان سپرد.
اما ظاهراً رتیکوس قادر نبود در نورنبرگ اقامت و بر کار پتریوس نظارت کند. او شنیده بود که به سبب حمایت علنی از نظریهی کوپرنیک، شغل تدریس در دانشگاه ویتنبرک را از دست داده است. رتیکوس که شغل یا درآمدی نداشت، ناگزیر شد به شهر دوردست لایپزیک در آلمان سفر کند تا در آنجا به تدریس بپردازد. او کار نظارت بر انتشار کتاب کوپرنیک را به روحانی لوتری به نام آندرئاس اوزیاندر سپرد. اوزیاندر از مقامات رسمی کلیسا بود، اما تجربهی اندکی در کار نظارت بر انتشار کتاب، به ویژه متنی با فرمولهای ریاضی، داشت.اوزیاندر مانند اغلب کشیشهای پروتستان و کاتولیک، به نظریهی زمینمرکزی اعتقاد راسخ داشت. او پس از خواندن کتاب کوپرنیک، احساس کرد که باید در مورد نتیجهگیریهای آن تذکری بدهد. بنابراین یادداشت بیامضایی نوشت و آن را جانشین پیشگفتار اصلی کوپرنیک کرد. تنها بخش پیشگفتار کوپرنیک که اوزیاندر به آن دست نزد، تقدیمنامهی کتاب بود؛ کوپرنیک کتاب خود را به پاپ پل سوم تقدیم کرده بود که اعتقادی راسخ به احکام نجوم داشت. اوزیاندر در یادداشت خود به خواننده هشدار میدهد که اخترشناسی دانشی غیردقیق است و نتیجهگیریهای ارائه شده در این کتاب عملاً اثبات نشده است. او اضافه کرد که اطلاعاتی که کوپرنیک در این کتاب ارائه میکند، راه سادهتری برای محاسبهی مکان اجرام سماوی در عالم زمینمرکزی در اختیار انسان میگذارد. اوزیاندر این پیشگفتار را بدون مشورت با کوپرنیک یا رتیکوس نوشت.
هنگامی که نسخهای از چاپ اول این کتاب به دست رتیکوس رسید، به شدت حیرت کرد. او به اندازهای عصبانی بود که با قلم قرمز، ضربدر بزرگی روی پیشگفتار کتاب کشید و بلافاصله به نورنبرگ شتافت تا با اوزیاندر مواجهه کند. او به اوزیاندر گفت که ارزش این کتاب در دقت بیش از اندازهی آن است و پیشگفتار جدید اهمیت آن را کاهش داده است. اوزیاندر که بیش از آنکه روحانی پروتستان شود، کشیشی کاتولیک بود، به رتیکوس که بسیار جوانتر از او بود گفت که نتیجهگیریهای ارائه شده در کتاب کوپرنیک بیش از حد انقلابی بوده است. اوزیاندر افزود که انتشار این کتاب بدون یادداشت او، همهی دستاندرکاران را در معرض خطر قرار میدهد، او عقیده داشت که با وجود این یادداشت، مردم میتوانند کتاب را بخوانند، بدون آنکه نگران نقض اصول مذهبی باشند.
روزهای واپسین
اوزیاندر نتوانست با استدلال خود رتیکوس را قانع کند، اما رتیکوس به دلیل مسئولیتهای جدید دانشگاهی خود در لایپزیک، نتوانست تا ماه مه سال 1543 به فرومبورک بازگردد. تا آن زمان، کوپرنیک که دیگر هفتاد سال داشت چند بار سکته کرده و طرف راست بدنش فلج شده بود؛ او نمیتوانست حرف بزند یا از بستر برخیزد.رتیکوس در روز درگذشت کوپرنیک، نخستین نسخه از کتاب گردش افلاک آسمانی را به او تقدیم کرد. کوپرنیک در روز 24 مه سال 1543 دچار خونریزی مغزی شد و در رصدخانهی خود در فرومبورک، جایی که در آن ساعتهای بسیاری از عمر خود را به رصد آسمان سپری کرده بود، درگذشت.
کسی نمیداند که آیا کوپرنیک در بستر مرگ فهمید که اوزیاندر چه کرده است یا نه. در حقیقت، راز یادداشتی که اوزیاندر به کتاب اضافه کرده بود، تا بیش از شصت سال بعد مخفی ماند. در سال 1609، یوهان کپلر، اخترشناس معروف، کار اوزیاندر را علنی کرد و پیشگفتار اصلی را از میان کاغذهای بهجامانده از کوپرنیک یافت و آن را در چاپ جدید گردش افلاک آسمانی گنجاند.
پیشگفتاری که کوپرنیک بر کتابش نوشته بود، با پیشگفتاری که روحانی لوتری در آن گنجانده بود، از زمین تا آسمان تفاوت داشت. کوپرنیک در پیشگفتار خود خطاب به کسانی که بر نتیجهگیری او خرده میگیرند گفته بود: «شاید پرگویانی باشند که هر چند اصلاً از ریاضیات چیزی نمیفهمند و به خودشان اجازهی داوری میدهند... و کسانی که بعضی از قطعات کتاب مقدس را به دلخواه خود تحریف میکنند، به خود جرأت دهند که در کار من خطایی بیابند... من به آنان اعتنا نمیکنم... خردهگیری آنان بیاساس است».
پیامد فوری
شاید اوزیاندر در فرض خود مبنی بر اینکه پیشگفتار او کمک میکند که کتاب گردش افلاک آسمانی بهتر پذیرفته شود، محق بود. تقریبا یک هزار نسخه از کتاب کوپرنیک، طی دو چاپ، در سالهای 1543 و 1566 منتشر شد. تعداد معدودی از کسانی که به این کتاب رجوع کردند، پیرو کوپرنیک بودند. اغلب اخترشناسان قرن شانزدهم به این دلیل به کتاب کوپرنیک رجوع میکردند که محاسبات آن فرمولهای دقیقتری برای پیشبینی موقعیت سیارهها در اختیار میگذاشت و در نتیجه دقت طالعبینی بیشتر میشد.فرمولهای کوپرنیک سودمند بودند، اما نظریههایش نتوانست پشتیبانی فوری و علنی دانشمندان را جلب کند. در مورد رتیکوس هم همین بس که بدانیم اغلب اشخاص وابسته به دانشگاهی که طرفدار نظریهی کوپرنیک بودند، مشاغل دانشگاهی خود را از دست دادند. کلیسا نیز حاضر نشد دست از عقیدهی قبلی خود بردارد و نظریهی خورشیدمرکزی را قبول کند.
پروتستانها زودتر از همه، به پیروی از لوتِر، با استناد به انجیل، به نظریهی کوپرنیک اعتراض کردند. مقامهای کلیسای پروتستان در قرن شانزدهم جزوههای بسیاری منتشر کردند که در آنها کوپرنیک، نه تنها به سبب دغلکاری، بلکه به عنوان عنصری کاتولیک نکوهش شده بود. کلیسای کاتولیک نیز بر علیه کتاب کوپرنیک قیام کرد. در اوایل قرن هفدهم کتاب گردش افلاک آسمانی تحریم شد؛ به عبارت دیگر کاتولیکها حق نداشتند آن را بخوانند. این تحریم تا سال 1758 ادامه یافت.
در چنین فضایی که تماماً بر علیه نظریهی خورشیدمرکزی بود، دانشمندان معدودی علاقه داشتند اعتقاد خود را به کتاب کوپرنیک علناً اظهار کنند. بین سالهای 1543 و 1625، کمتر از ده اخترشناس علناً پشتیبانی خود را از نظریهی کوپرنیک ابراز داشتند. مشهورترین طرفداران کوپرنیک، یوهان کپلر و گالیلو گالیله بودند. این مردان نیز، که از پیشگامان علم اخترشناسی به شمار میروند، به سبب اعتقاداتشان آزار دیدند. کپلر را کلیسای لوتری طرد کرد و گالیله را کلیسای کاتولیک به زندان ابد محکوم کرد، اگر چه به او اجازه دادند دوران زندان را در خانه خود سپری کند.
شهرت کوپرنیک
نظریهی کوپرنیک، با وجود کار دقیق و موشکافانهای که روی آن انجام شده بود و پشتیبانی چهرههای مهمی مانند کپلر و گالیله، عملاً خطاهای بیشماری دارد. مثلا عالم کره نیست و مدار سیارهها دایرهی کاملی نیست که کوپرنیک سعی میکرد اثبات کند.با این همه، کوپرنیک یکی از بزرگترین پیشگامان علم به شمار میرود. او با یک عمر مطالعه و تحقیق مستند، نخستین گامها را برای جدا کردن اخترشناسی از احکام نجوم برداشت. کوپرنیک یکی از نخستین دانشمندانی بود که نشان داد قوانین علم همیشه با آنچه ظاهراً درست به نظر میرسد، مطابقت ندارد.
کوپرنیک به مرد دیگری از همعصران خود شباهت داشت؛ او شبیه کریستف کلمب بود که نفهمید دقیقاً کدام سرزمین را کشف کرده است؛ اما راه را برای کاشفان دیگر هموار کرد. نظریهی خورشیدمرکزی کوپرنیک تا مدتهای طولانی پس از مرگش، پذیرشی در خور اعتنا نیافت، اما او پیشگامی بود که کپلر، گالیله و سایر اخترشناسان را در مسیر روشنگری علمی قرار داد. کوپرنیک با این کار به جداسازی علم از خرافات کمک کرد.
بسیاری از دانشمندانی که شهرت فراوان یافتهاند، مسیر زندگی مردم را تغییر دادهاند. سهم عظیم کوپرنیک تنها تغییر روش زندگی مردم نبود، بلکه او روش تفکر آنها را نیز دگرگون کرد. چون کوپرنیک به مردم امکان داد که عالم را به صورتی دیگر بنگرند، طرز تلقی مردم از دانشمندان را نیز تغییر داد. دیگر مردم دانشمندان را پیشگو نمیپنداشتند. در دههی 1830، یوهان فون گوته، دانشمند و نویسندهی آلمانی نوشت: «تأثیر هیچ یک از کشفها و عقاید در روح انسان، از تاثیر نظریهی کوپرنیک عظیمتر نبوده است. تا زمانی که از مردم خواسته میشد این امتیاز عظیم را به زمین بدهند که مرکز عالم باشد، به دشواری ممکن بود جهان را چنین کامل شناخت».
منبع: اینگرم، اسکات؛ (1385)، نیکولاس کوپرنیک: پدر اخترشناسی مدرن، محمدرضا افضلی؛ تهران: انتشارات فاطمی، چاپ دوم.