نگاهی به فیلم مستند «ننت»

آینه ادراک

ننت ساخته نیکولاس فیلیبر را اگر فقط به عنوان مستندی که زندگی اورانگوتان ها را بررسی می کند ببینید، بی شک مستندی کند و خسته کننده خواهد بود. مستندی که تصاویرش بدون صدا هرگز نخواهد توانست جایگاهی را که اکنون به عنوان مستندی مطرح و مدرن یافته است، به دست آورد. ویژگی مهمی که ننت را در حین سادگی، استثنایی و برجسته می کند، این است که ما ننت، مخاطبان فیلم و آرای آنها را درباره این بازدید در باغ وحش هم زمان با هم می بینیم و فراتر از آن این که سؤالات بازدید کنندگان درباره نت به شدت ذهن ما را درگیر می کند.
ایده این فیلم زمانی به ذهن فیلیبر رسید که از باغ وحش دیدن می کرد؛ زمانی که صحبت ها و نظرات مردم را که در واقع فیدبک های شخصی اجتماعی و انسانی هر کدام بودند شنید، شدیداً به وجد آمد. اینجا ما از ویترین دومی به ننت نگاه می کنیم و ذهن ما درگیر ذهنیت های منحصر به فرد تک تک بازدیدکنندگان و نگهبانان قدیمی باغ وحش قرار می گیرد. اتفاق بزرگی که این فیلم رقم می زند این است که سؤالات و دیدگاه بازدیدکنندگان بسیار متنوع است و ما را عمیقاً به اندیشه وا می دارد.
اطلاعات ساده ای که درباره ننت اورانگوتان مؤنث و افسرده باغ وحش، تاریخچه ازدواج ها و فرزندانش و برنامه روزانه و خوراک و.. می شنویم، عمیقاً ما را با او همراه می کند و حتی در لحظاتی به جای او قرار می دهد. ناشناختگی این موجود بر خلاف آن چه در مستندهای دقیق و اطلاع رسان حیات وحش می بینیم، لحظه به لحظه بیشتر می شود و اگر توقع از چنین مستندی همانی باشد که معمولاً از مستندهای فاخر حیات وحش طلب می شود، به شدت سرخورده خواهیم شد و قطعاً ریتم کندش بعضی را به ترک سینما وا خواهد داشت - چنان چه در جشنواره سینما حقیقت شاهد بودیم - اما ننت به هیچ وجه نمی خواهد مستندی که به بازدید این حیوان در بند آمده اند و ناشناختگی و پیچیدگی حیات و مرگ که دغدغه ای همیشگی است.
فیلیبر مانند مستندسازان کارکشته و فیلسوف معاصر به دنبال به تصویر کشیدن حیات وحشی نیست که نمونه های فراوان تکراری در سینمای مستند دارد؛ فیلیبر آن طور که خود در مصاحبه ای گفته اورانگوتان در بندی را بار دیگر به بند دوربین می کشد! تا جای تصویر بردار و به تصویر کشیده، عوض شود و ما در لحظات زیادی خود را در جای ننت می بینیم و حتی شاید در بعضی لحظه ها قضاوت بازدیدکنندگان و رویکرد ناآگاهانه آنها ما را آزار دهد.
رخوت طولانی و ایستایی صحنه های زندگی این اورانگوتان با دوربینی تقریباً ثابت و با تصاویری که کیفیت معمولی دارند، در ظاهر به هیچ وجه رویکرد یک مستندساز فرم گرا و حتی مدرن نیست، اما کار به شدت مدرنی که این مستند در طی حدود 70 دقیقه انجام می دهد، درگیری شدید ذهن ما برای دریافت و ادراک است که حتی به شکل موثری تصاویر ایستا به آن کمک می کند. گویی نمایشگاهی از عکس را سر فرصت می بینیم که عجله ای برای رفتن برای دیدن فریم یا عکس بعدی نداریم. اینجا فیلم ساز به ما مجال تعمق و دقت می دهد و یا حداقل به آن دعوتمان می کند.
ننت معصومانه به ما خیره می شود و ما از خود می پرسیم که میزان شعور و درک او از هستی چه اندازه است، رضایت و دستاورد زندگی برای او چه معنی دارد... غمگین است و یا نه؟ او از ما چه می خواهد و اساساً او منتظر چیست و جواب این سؤالات پاسخ خود ماست درباره ما... این که زندگی چیست و آیا ما نیز چون ننت ناتوان و مقهور بندهایی هستیم که قدرت رهایی از آن را نداریم؟ آیا ما را هم از جهان آزاد و طبیعت بکری منتقل کرده و به بند کشیده اند و... لاجرم پس از زوالی ناگزیر و سرگرم کردن دیگران خواهیم مرد؟
فیلم فیلیبر تقاطع اندیشه محدود ما با اندیشه های دیگران اعم از کودک و زن و مرد و بی تجربه و با تجربه و جانورشناس و عامی و غیره است تا حداقل در خود و نادانسته هایمان تأملی کوتاه داشته باشیم. بر خلاف رسم مستندهای حیات وحش این مستند در دادن اطلاعات خسیس و محتاط است. جملاتی که درباره زندگی ننت می شنویم اطلاعات علمی و یا ندانسته زیادی به همراه ندارد، اما فرصتی بی نظیر برای تأمل است؛ چیزی که به نظر می رسد عصر اطلاعات به خاطر سرعت و شلوغی غفلت بار، امکانش را به ما نمی دهد.
منبع: مجله فیلم نگار شماره 104