نویسنده: پرویز مرزبان
با آغاز سده شانزدهم میلادی هنر رنسانس از جمیع جهات تکامل و تعالی یافت، و این همان مرحله بلند مرتبه ای است که «رنسانس مترقی» خوانده شده است. رم مرکز اصلی هنر قرار گرفت، زیرا توانست با قدرت سیاسی خود هنرمند نام آوری را از هر شهر و دیار به آستان خود فراخواند. برای درک اعتلای بیمانند هنر ایتالیا در دوره رنسانس مترقی همین قدر کافی است که نامهای نوابغی چون داوینچی [وفات 1519] و رافائل [وفات 1520] و کورّجو [وفات 1534] و میکلانژ [وفات 1564] و تیتسیانو وِچِلّو [معروف به تیسین، وفات 1576] را به یاد بیاوریم. و امّا شاید همین چهره های چند بعدی کمال آفرین بودند که بخصوص با شاهکارهایی که در نقاشی و پیکرتراشی به وجود آوردند، دیگر راه و روزنی برای پویش و نوآوری جانشینان و دست پروردگان خود باقی نگذارند. و همین بود که از حدود سال 1530 [که پایان رنسانس مترقی شمرده می شود] «شیوه گری» جانشین رنسانس مترقی شد و تا 1590 دوام یافت. شیوه گری عنوان افتخارآمیزی نیست، و عموماً در وصف مکتبی تقلیدی و تصنعی یا التقاطی، که سر به پیروی از اصول و موازینی مقرر نهاده است، به کار برده می شود؛ اما از سویی دیگر پاره ای هنرشناسان شیوه گری قرن شانزدهم را نهضتی معتبر به شمار آورده اند، که نه «صرفاً پلی رابط میان رنسانس و باروک» [به گفته وُلفین مورخ و هنرشناس آلمانی در قرن نوزدهم] نبوده، بلکه در فضای هنر اروپا ارزش قابل ملاحظه می داشته است، بخصوص که نقاشی توانا و مبتکر چون اِل گرکو(1) [نقاش اسپانیایی زاده جزیره کرت که نام اصلیش دومنیکوس تئوتوکوپولس بود، 1541 تا 1614] در دامان همان مکتب پرورش یافته بود.
باید گفت گرچه در مدت 60 سال از قرن شانزدهم که شیوه گری در اروپا بارور ماند، پیکرتراشان نام آوری چون جاکوپو سانسووینو [وفات 1570] و بِن وِنوتو چلینی(2) [وفات 1571] و جووانی دابولونیا [که در فرانسه کار کرد و ژان دوبولونی(3) خوانده شد، وفات 1608]؛ و نیز نقاشان طراز اولی چون جاکوپوتینتورتو(4) [وفات 1594] و پائولوورونزه(5) [وفات 1588] و فرانچسکا پارمیجانینو(6) [وفات 1540] و اِل گرکو آثاری گاه ممتاز و گاه شگرف و گاه چشمنواز و پر کرشمه از خود به یادگار گذاردند، لیکن شک نیست که در فاصله سالهای 1530 تا 1550، یعنی بخش نخست دوران شیوه گری، خواص اصالت و ابتکار و بلندپایگی جای خود را به مبالغه در ابراز عواطف و اطوار، و افزایش تحرک، و تشدید رنگها، و تقابل تاریکیها و روشنیهای تند، و کشیدگی یا اعوجاج اندام و اجزاء سپردند، که در عین حال خود پویش و مقابله ارزشمندی بود از جانب هنرمندان مکتب شیوه گری در برابر استادان مسلم و موازین مستقر مکتب رنسانس مترقی. و اما در بخش دوم دوران شیوه گری، یعنی از حدود 1550 تا حدود 1590، دیگر پرچمداران آن مکتب در تار و پود دست و پاگیر اصول و موازین هنری رنسانس - که در رسالات هنری «وازاری» [وفات 1574] و پالادیو [وفات 1580] مدوّن و مضبوط شده بود - گرفتار آمدند، و دل به تصنعات چشمگیر و تقلید از آفریده ها و التقاط از مائده های خوان نوابغ آغاز قرن خوش تصنعات چشمگیر و تقلید از آفریده ها و التقاط از مائده های خوان نوابغ آغاز قرن خوش ساختند؛ و در این معناست که شیوه گری دلالت بر مکتبی منحط می کند.
در زمینه معماری، مکتب شیوه گری به تلفیق عناصری مختلط و تعبیه ابتکاراتی تصنعی و گاهی نابهنجار سرگرم شد، و تحول قابل ذکری به وجود نیاورد، جز این که ویلاسازی را جانشین کاخ سازی شهری کرد، و نیز انواع قالب بندی تزیینی و گچبری داخلی را افزایش داد - که خود راه گشودنی بود به سوی شیوه باروک. در سالهای آخر سده شانزدهم بود که واقعگری کاراواجّو [وفات 1610] و کلاسیک گری کاراتچی [وفات 1609] چون ضرباتی مهلک عمر شیوه گری را به پایان رساند؛ از آن رو که در اواخر سده شانزدهم تمایل عمومی نقّاشان و پیکره سازان شیوه گر از سویی بر این بود که واقعیت را با تخیل و تردستی بیامیزند و به اثر خود خاصیتی جعلی و چشمگیر بخشند، و از سوی دیگر بر اینکه از رعایت اصول و موازین شیوه کلاسیک [ماهیت اصلی هنر رنسانس] شانه خالی کنند، سهل است که به مقابله و طرد آنها همّت بگمارند.
باید گفت گرچه در مدت 60 سال از قرن شانزدهم که شیوه گری در اروپا بارور ماند، پیکرتراشان نام آوری چون جاکوپو سانسووینو [وفات 1570] و بِن وِنوتو چلینی(2) [وفات 1571] و جووانی دابولونیا [که در فرانسه کار کرد و ژان دوبولونی(3) خوانده شد، وفات 1608]؛ و نیز نقاشان طراز اولی چون جاکوپوتینتورتو(4) [وفات 1594] و پائولوورونزه(5) [وفات 1588] و فرانچسکا پارمیجانینو(6) [وفات 1540] و اِل گرکو آثاری گاه ممتاز و گاه شگرف و گاه چشمنواز و پر کرشمه از خود به یادگار گذاردند، لیکن شک نیست که در فاصله سالهای 1530 تا 1550، یعنی بخش نخست دوران شیوه گری، خواص اصالت و ابتکار و بلندپایگی جای خود را به مبالغه در ابراز عواطف و اطوار، و افزایش تحرک، و تشدید رنگها، و تقابل تاریکیها و روشنیهای تند، و کشیدگی یا اعوجاج اندام و اجزاء سپردند، که در عین حال خود پویش و مقابله ارزشمندی بود از جانب هنرمندان مکتب شیوه گری در برابر استادان مسلم و موازین مستقر مکتب رنسانس مترقی. و اما در بخش دوم دوران شیوه گری، یعنی از حدود 1550 تا حدود 1590، دیگر پرچمداران آن مکتب در تار و پود دست و پاگیر اصول و موازین هنری رنسانس - که در رسالات هنری «وازاری» [وفات 1574] و پالادیو [وفات 1580] مدوّن و مضبوط شده بود - گرفتار آمدند، و دل به تصنعات چشمگیر و تقلید از آفریده ها و التقاط از مائده های خوان نوابغ آغاز قرن خوش تصنعات چشمگیر و تقلید از آفریده ها و التقاط از مائده های خوان نوابغ آغاز قرن خوش ساختند؛ و در این معناست که شیوه گری دلالت بر مکتبی منحط می کند.
در زمینه معماری، مکتب شیوه گری به تلفیق عناصری مختلط و تعبیه ابتکاراتی تصنعی و گاهی نابهنجار سرگرم شد، و تحول قابل ذکری به وجود نیاورد، جز این که ویلاسازی را جانشین کاخ سازی شهری کرد، و نیز انواع قالب بندی تزیینی و گچبری داخلی را افزایش داد - که خود راه گشودنی بود به سوی شیوه باروک. در سالهای آخر سده شانزدهم بود که واقعگری کاراواجّو [وفات 1610] و کلاسیک گری کاراتچی [وفات 1609] چون ضرباتی مهلک عمر شیوه گری را به پایان رساند؛ از آن رو که در اواخر سده شانزدهم تمایل عمومی نقّاشان و پیکره سازان شیوه گر از سویی بر این بود که واقعیت را با تخیل و تردستی بیامیزند و به اثر خود خاصیتی جعلی و چشمگیر بخشند، و از سوی دیگر بر اینکه از رعایت اصول و موازین شیوه کلاسیک [ماهیت اصلی هنر رنسانس] شانه خالی کنند، سهل است که به مقابله و طرد آنها همّت بگمارند.
پی نوشت ها :
1- El Greco, Domenico theotocopoulos
2- Cellini
3- J. de Boulogne
4- J. Tintoretto
5- P.Veronese
6- F. Parmigianino
