نویسنده: دکتر سید محمدرضا احمدی طباطبایی
در کتبی که فارابی به مباحث مربوط به سیاست و اجتماع پرداخته است هیچ گاه بصورت مستقل و در یک کتاب، مستقلاً به مباحث مذکور نپرداخته است، بلکه تحت تأثیر مبانی فلسفی از یکسو و نگرش توحیدی و دینی خود از سوی دیگر، ابتدا از مبدأ و معاد و عالم وجود و مراتب آن سخن گفته و سپس به جامعه انسانی و ضرورت برپائی حکومت و تحقق عضو رئیس در مدینه و صفات و ویژگیهای آن و اقسام اجتماعات و چگونگی نیل انسان به سعادت پرداخته است. مهمترین آثار فارابی مربوط به سیاست و فلسفه سیاسی وی مندرج است به قرار زیر است:
1- بحث درباره ی وجود اول و مبرا بودن او از همه ی عیوب و کاستیها.
2- بحث پیرامون تفاوت وجود اول (مبداء موجودات یعنی خداوند) با دیگر موجودات و اینکه ذات حق را شریک و انبازی نیست و ترکیبی در راه او ندارد.
3- در بیان اینکه وجود نخستین را نتوان به اجزاء و حد و رسم منطقی تعریف نمود.
4- در یکتا بودن وجود اول.
5- در صفات باری تعالی.
6- چگونگی صدور موجودات از وجود اول.
7- در بیان مراتب موجودات و اینکه در عالم خلقت موجودات متفاضل و در مراتب مختلف کمال و نقص قرار دارند.
8- بحث در ترکیب موجودات از اخس به افضل.
9- بحث در اجسام سماوی و مقصد حرکات آنها.
10- در بیان طبیعت مشترک افلاک.
11- بحث در مراتب اجسام هیولائی.
12- بحث در بیان حدوث اجسام و اسطقسات.
13- در بیان قوای نفس و وظائف آنها.
14- در بیان فرق اراده و اختیار و ماهیت آنها.
15- در بیان چگونگی حادث شدن رویاها و اسباب آنها و اهمیت قوه تخیلیّه.
16- در تبیین وحی و رویت ملائکه.
17- در بیان نیاز انسان به زندگی اجتماعی و اینکه انسان فطرتاً مدنی الطبع است.
18- انواع اجتماعات-مدینه فاضله و تشبیه مدینه به بدن انسان.
19- در بیان ویژگیهای رئیس اول مدینه فاضله.
20- تبیین مضادات مدینه فاضله یا مُدُن غیرفاضله.
21- بحث پیرامون سعادت و فضائل و رذائل اخلاقی.
22- تبیین ویژگیهای مردم مُدُن جاهله و ضاله.
23- انواع مدن جاهله و مسأله عدالت.
کتاب آراء اهل المدینه ی الفاضله که یکی از مهمترین مصنفات فارابی در فلسفه سیاسی است برخلاف کتاب جمهور افلاطون با بحث عدل آغاز نمی شود، به عبارت روشن تر هرچند الگوی فارابی در حوزه ی سیاست در این کتاب، رساله جمهور افلاطون است اما فارابی بر مبنای نگرش اعتقادی و فلسفی خود بحث خود را از مبدأ موجودات آغاز می کند و به صفات و ویژگیهای او می پردازد و در فصول پایانی به فلسفه ی سیاسی خود می پردازد.
مقاله ی اول: درباب واضع نوامیس یا قوانین در اجتماع است.
مقاله ی دوم: مقصود افلاطون از قوای نفس و ویژگیهای رئیس مدینه و همچنین مسأله خیر و شر تقریر شده است.
مقاله ی سوم: تبیین کننده ی دیدگاه افلاطون در باب قوانین و نوامیس طبیعی است.
مقاله ی چهارم: در مباحث مختلف مانند مدینه ی تغلّبیه و ویژگیهای رئیس آن، شعر و شاعری، ازدواج و تولد و... بیان شده است.
مقاله ی پنجم : عمدتاً به مسأله ی چگونگی تکریم نفس و تخلق به فضائل اخلاقی و انسانی می پردازد.
مقاله ی ششم : به بحث درباره ی مدینه فاضله و وظائف رئیس مدینه در زمان جنگ و صلح اختصاص دارد.
مقاله ی هفتم : در این مقاله، فارابی توصیه ها و رهنمودهای افلاطون را به واضع قوانین و نوامیس یادآور می شود.
مقاله ی هشتم : در باب اعیاد و همچنین قربانی کردن جهت خدایان یا خداوند آسمانها و زمین اختصاص دارد. فارابی در این بخش دیدگاههای افلاطون را درباره ی مسائل مزبور بیان می کند.
مقاله ی نهم : در مقاله ی نهم و پایانی، از مؤلفه های مزیت بخش قوانین و ضرورت تبعیت مردم مدینه از قوانین از دیدگاه افلاطون سخن به میان آمده است.
1- فضائل نظری، که از راه تعلم و تتبّع و مطالعه حاصل می شود. مقصود دانستن علوم مختلف است.
2- فضائل فکری: فضائل فکری پس از اکتساب فضائل نظری و در مرحله ی بعد حاصل می شود و عبارت است از: توان و قدرت استنباط و درک صائب از قضایا.
3- فضائل خلقی: فضائل خلقی همان فضائل اخلاقی است و با تلاش جهت نیل به سعادت و انجام اعمال نیک و پرهیز از رفتار و گفتار ناشایست حاصل می شود.
4- فضائل علمی: فضائل علمی، هنر انجام کار در صناعات و حرف گوناگون است که از طریق تمرین و ممارست حاصل می شود.
نکته ی قابل توجه در بررسی آرای فارابی در این کتاب که مربوط به حوزه ی اخلاق و اجتماع می باشد آن است که فارابی مدعی می شود که انسان از نظر سرشت و وراثت پاک یا ناپاک نیست و آنچه انسان را خوب یا بد و اخلاق او را آراسته به صفات نیک و پیراسته از رذائل می کند عوامل محیطی و اجتماعی است مقایسه ی دیدگاههای روسو متفکر فرانسوی با فارابی در این زمینه قابل تأمل است. از این کتاب نسخه ای در سال 1345 در حیدرآباد هند چاپ شده است. همچنین در سال 1983 این کتاب به همت جعفر آل یاسین در بیروت تجدید چاپ شده است.
1. آراء اهل المدینه ی الفاضله
این کتاب در سال 1959 در بیروت منتشر شد. البته قبل از آن به زبانهای آلمانی، فرانسوی، اسپانیولی و سپس انگلیسی ترجمه و منتشر شده بود. ترجمه فارسی این کتاب نیز در سال 1359هـ.ش توسط دکتر جعفر سجادی در اختیار دانش پژوهان قرار گرفت. همچنانکه گفته شد فارابی در این کتاب که بخش قابل توجهی از آن دربرگیرنده ی فلسفه ی سیاسی اوست مستقلاً در باب سیاست سخن نگفته است. مهمترین فصول کتاب مزبور اجمالاً عبارتند از:1- بحث درباره ی وجود اول و مبرا بودن او از همه ی عیوب و کاستیها.
2- بحث پیرامون تفاوت وجود اول (مبداء موجودات یعنی خداوند) با دیگر موجودات و اینکه ذات حق را شریک و انبازی نیست و ترکیبی در راه او ندارد.
3- در بیان اینکه وجود نخستین را نتوان به اجزاء و حد و رسم منطقی تعریف نمود.
4- در یکتا بودن وجود اول.
5- در صفات باری تعالی.
6- چگونگی صدور موجودات از وجود اول.
7- در بیان مراتب موجودات و اینکه در عالم خلقت موجودات متفاضل و در مراتب مختلف کمال و نقص قرار دارند.
8- بحث در ترکیب موجودات از اخس به افضل.
9- بحث در اجسام سماوی و مقصد حرکات آنها.
10- در بیان طبیعت مشترک افلاک.
11- بحث در مراتب اجسام هیولائی.
12- بحث در بیان حدوث اجسام و اسطقسات.
13- در بیان قوای نفس و وظائف آنها.
14- در بیان فرق اراده و اختیار و ماهیت آنها.
15- در بیان چگونگی حادث شدن رویاها و اسباب آنها و اهمیت قوه تخیلیّه.
16- در تبیین وحی و رویت ملائکه.
17- در بیان نیاز انسان به زندگی اجتماعی و اینکه انسان فطرتاً مدنی الطبع است.
18- انواع اجتماعات-مدینه فاضله و تشبیه مدینه به بدن انسان.
19- در بیان ویژگیهای رئیس اول مدینه فاضله.
20- تبیین مضادات مدینه فاضله یا مُدُن غیرفاضله.
21- بحث پیرامون سعادت و فضائل و رذائل اخلاقی.
22- تبیین ویژگیهای مردم مُدُن جاهله و ضاله.
23- انواع مدن جاهله و مسأله عدالت.
کتاب آراء اهل المدینه ی الفاضله که یکی از مهمترین مصنفات فارابی در فلسفه سیاسی است برخلاف کتاب جمهور افلاطون با بحث عدل آغاز نمی شود، به عبارت روشن تر هرچند الگوی فارابی در حوزه ی سیاست در این کتاب، رساله جمهور افلاطون است اما فارابی بر مبنای نگرش اعتقادی و فلسفی خود بحث خود را از مبدأ موجودات آغاز می کند و به صفات و ویژگیهای او می پردازد و در فصول پایانی به فلسفه ی سیاسی خود می پردازد.
2. کتاب السیاسه المدنیّه
این رساله از مصنفات مهم فارابی است که در اواخر عمر تألیف کرده است در این کتاب نیز فارابی مستقلاً به مباحث سیاسی نپرداخته است بلکه از سبب اول، هدف خلقت، اسماء خداوند سخن به میان آورده است و سپس به مباحث مربوط به مدینه ی فاضله، رئیس مدینه، مراتب و ریاست ها، طبقات مردم، مدن جاهله و غیرفاضله و... پرداخته است.3. کتاب تلخیص نوامیس افلاطون
این کتاب را عبدالرحمن بدوی در رساله ی افلاطون فی الاسلام آورده است. فارابی این کتاب را در تشریح فلسفه و عقاید افلاطون نوشته است و به تقلید از کتاب نوامیس افلاطون نُه مقاله به رشته ی تحریر درآورده است.مقاله ی اول: درباب واضع نوامیس یا قوانین در اجتماع است.
مقاله ی دوم: مقصود افلاطون از قوای نفس و ویژگیهای رئیس مدینه و همچنین مسأله خیر و شر تقریر شده است.
مقاله ی سوم: تبیین کننده ی دیدگاه افلاطون در باب قوانین و نوامیس طبیعی است.
مقاله ی چهارم: در مباحث مختلف مانند مدینه ی تغلّبیه و ویژگیهای رئیس آن، شعر و شاعری، ازدواج و تولد و... بیان شده است.
مقاله ی پنجم : عمدتاً به مسأله ی چگونگی تکریم نفس و تخلق به فضائل اخلاقی و انسانی می پردازد.
مقاله ی ششم : به بحث درباره ی مدینه فاضله و وظائف رئیس مدینه در زمان جنگ و صلح اختصاص دارد.
مقاله ی هفتم : در این مقاله، فارابی توصیه ها و رهنمودهای افلاطون را به واضع قوانین و نوامیس یادآور می شود.
مقاله ی هشتم : در باب اعیاد و همچنین قربانی کردن جهت خدایان یا خداوند آسمانها و زمین اختصاص دارد. فارابی در این بخش دیدگاههای افلاطون را درباره ی مسائل مزبور بیان می کند.
مقاله ی نهم : در مقاله ی نهم و پایانی، از مؤلفه های مزیت بخش قوانین و ضرورت تبعیت مردم مدینه از قوانین از دیدگاه افلاطون سخن به میان آمده است.
4. تحصیل السعاده
در این کتاب فارابی، روش تحقیق در علوم را تا اندازه ای بیان می کند، سپس درباره ی اخلاق و فضائل اخلاقی و نقش محیط و اجتماع در تکوین شخصیت اخلاقی آدمی مطالبی بیان می کند. در دیباچه ی کتاب، فارابی فضائل را در چهار قسم احصاء می کند.1- فضائل نظری، که از راه تعلم و تتبّع و مطالعه حاصل می شود. مقصود دانستن علوم مختلف است.
2- فضائل فکری: فضائل فکری پس از اکتساب فضائل نظری و در مرحله ی بعد حاصل می شود و عبارت است از: توان و قدرت استنباط و درک صائب از قضایا.
3- فضائل خلقی: فضائل خلقی همان فضائل اخلاقی است و با تلاش جهت نیل به سعادت و انجام اعمال نیک و پرهیز از رفتار و گفتار ناشایست حاصل می شود.
4- فضائل علمی: فضائل علمی، هنر انجام کار در صناعات و حرف گوناگون است که از طریق تمرین و ممارست حاصل می شود.
نکته ی قابل توجه در بررسی آرای فارابی در این کتاب که مربوط به حوزه ی اخلاق و اجتماع می باشد آن است که فارابی مدعی می شود که انسان از نظر سرشت و وراثت پاک یا ناپاک نیست و آنچه انسان را خوب یا بد و اخلاق او را آراسته به صفات نیک و پیراسته از رذائل می کند عوامل محیطی و اجتماعی است مقایسه ی دیدگاههای روسو متفکر فرانسوی با فارابی در این زمینه قابل تأمل است. از این کتاب نسخه ای در سال 1345 در حیدرآباد هند چاپ شده است. همچنین در سال 1983 این کتاب به همت جعفر آل یاسین در بیروت تجدید چاپ شده است.
5. فصول المدنی یا الفصول المنتزعه
این رساله را فردی به نام دنلوب به انگلیسی ترجمه کرد و خود نام آن را فصول المدنی گذاشت. پژوهش گر دیگری بنام دکتر فوزی متری نجار مجدداً این کتاب را تصحیح و منتشر کرد و نام آن را به «فصول منتزعه» تغییر داد.(1) نجار معتقد است که نام اصلی کتاب همین می باشد. وی معتقد است که مترجم انگلیسی از جانب خود نام فصول المدنی را برای رساله مزبور برگزیده است. وی می گوید در کتب تراجم و تاریخی دارای قدمت مانند «عیون الانباءفی طبقات الاطباء از ابن ابی اصیبعه» و یا «طبقات الاُمم» صاعد اندلسی، نام فصول المدنی درباره ی رساله ی مزبور ذکر نشده است. در این کتاب فارابی پیرامون مباحثی مانند نفس و فضائل نفسانی، خیر و شر، ضرورت اعتدال و پرهیز از افراط و تفریط، مقایسه مدینه و جامعه به بدن انسان و تشبیه رئیس مدینه به طبیعت، مدینه ی فاضله، مدن غیرفاضله، قوه ناطقه، عدل و جور، جنگ و اقسام آن و بالاخره سعادت آدمی سخن گفته است. توانایی و تبحر فارابی در مباحث فلسفی تسلط او به متون یونانی و ترجمه های صحیح باعث شده است که حتی مخالفان فلسفه و حمله کنندگان به آن، به قوت و توانائی و صحیح بودن ترجمه ها و شروح فارابی در این راستا اذعان داشته باشند.(2)پی نوشت ها :
1. ر. ک. الفصول المنتزعه، به تحقیق دکتر فوزی متری نجّار، چاپ اول، بیروت، دارالمشرق، 1971 و چاپ دوم، تهران، مکتبه الزهراء 1405هـ.ق.
2. غزالی، محمد، تهافت الفلاسفه، به اهتمام دکتر سلیمان دنیا، چاپ مصر، ص75-1958. غزالی می گوید: امّا المترجمون لکلام ارسطاطالیس، لم ینفک کلامهم عن تحریف و تبدیل... و اقومهم بالنقل والتحقیق مِن المتفلسفه فی الاسلام الفارابی و ابن سینا... .
