نویسنده : دکتر عباس صالحی
اگر چه ورزشکاران نماد سالم ترین افراد جامعه هستند، گاهی گرفتار بیماری های قلبی یا عروقی می شوند که نتایج غم انگیزی را به ارمغان می آورد که نمونه آن مرگ ناگهانی قلبی است. مرگ ناگهانی ورزشکاران یک حادثه بسیار ناخوشایند و متأثر کننده است، چرا که این پدیده فردی را به کام نابودی می کشاند که در اوج قهرمانی، قدرت و شهرت است. از لحاظ تعریف، مرگ ناگهانی قلبی به مرگهایی گفته می شود که به صورت غیر قابل انتظار در طی یکساعت از شروع علائم قلبی رخ می دهد. آمارهای موجود نشان می دهد که این حادثه ۳ در هر ۱۰۰۰۰۰ ورزشکار در هر سال اتفاق می افتد و میزان آن در ورزشکاران مرد کمی بیش از ورزشکاران زن می باشد. مرگ ناگهانی در هر ورزشکاری، از مبتدی تا حرفه ای، جوان یا مسن، ممکن است رخ دهد ؛ اگر چه گفته می شود وقوع آن در ورزش هایی چون فوتبال، دو و میدانی، دوچرخه سواری و بسکتبال بیش از سایر ورزشها مشاهده می شود.
شاید بتوان گفت که اولین مرگ ناگهانی ثبت شده در تاریخ ورزش به ۲۵۰۰ سال قبل بر می گردد، زمانی که دونده ماراتن یونانی پس از طی مسافت ۴۲ کیلومتر بین دشت ماراتن و آتن، دچار مرگ آنی شد. از آن زمان تا کنون ورزشکاران زیادی دچار چنین رخدادی شده اند که شاهد نمونه های آن در دوران معاصر هستیم. از عالم فوتبال شروع می کنیم ؛ "فوئه"، فوتبالیست مشهور تیم ملی کامرون، در سن ۲۳ سالگی، در حالیکه در جام کنفدراسیونها مشغول بازی بود، دچار ایست قلبی شد و در دم جان سپرد. نمونه دیگر، «موروسینی» فوتبالیست ایتالیایی است که در حین مسابقه دچار حمله قلبی شد که علی رغم تلاش های فراوان تیم پزشکی، جان خود را از دست داد. «میکولوش فهر» فوتبالیست جوان دیگری است که در مسابقات جام باشگاه های پرتغال دچار مرگ ناگهانی شده است. در حوزه بسکتبال نیز ما قربانیان مشهوری داریم، از جمله مرگ «هانک گاترز» قهرمان آمریکایی در لیگ برتر این کشور. «فالیمن» ستاره المپیک تیم والیبال آمریکا، در حالی مرگ آنی حین مسابقه با تیم والیبال ژاپن را تجربه کرد که از بیماری خود به نام سندرم مارفان اطلاعی نداشت.
در ایران نیز هر از چند گاهی شاهد چنین رخدادهایی هستیم؛ «منوچهر توسلی» کوهنورد نام آشنای تهرانی، در حین کوهنوردی دچار ایست قلبی شد و درگذشت؛ «مسلم طلوعی» قهرمان عضو تیم ملی فوتسال کشور، قربانی دیگری است که در خلال بازی جام رمضان دچار مرگ ناگهانی شد وجان خود را از دست داد. نمونه های دیگر «افشین شعبانیان»، دونده با سابقه ماراتن و «نوید بهنیا» قهرمان پرورش اندام هستند.
علت اصلی چیست و چگونه باید پیشگیری کرد؟
بیش از ۸۰ درصد علل مرگ ناگهانی در میادین ورزشی ناشی از یک بیماری ژنتیکی یا مادرزادی تشخیص داده نشده است که از بدو تولد در سیستم قلبی عروقی آنها وجود داشته است. شواهد حاکی از آن است که ورزش و فعالیت شدید، خطر مرگ ناگهانی را در اینگونه افراد افزایش می دهد. از جمله علل مرگ ناگهانی در ورزشکاران جوان می توان به کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک اشاره کرد که به عنوان شایعترین علت مرگ ناگهانی در ورزشکاران زیر ۳۵ سال در نظر گرفته می شود و عامل یک سوم مرگ های مرتبط با ورزش است. این بیماری، ژنتیکی است و از شیوع نسبتا" بالایی برخوردار است بطوری که از هر ۵۰۰ نفر، یک نفر بصورت مادرزادی مبتلا به این اختلال است. در این بیماری، دیواره عضلانی بطن چپ و دیواره بین بطنی دچار ضخیم شدگی نامتقارن می شود که منجر به کوچک شدن حفره بطن و انسداد مسیر خروجی آن به سمت آئورت می شود. اما آنچه که باعث مرگ ناگهانی در این بیماران می شود، وقوع آریتمی های بطنی، به خصوص حین ورزش شدید است لذا به این بیماران توصیه می شود که برای جلوگیری از حوادث ناگوار قلبی از ورود به ورزش های حرفه ای بپرهیزند.
یکی از نکات جالب توجه این بیماری، نوار قلب غیر طبیعی در زمانی است که عضله بطن هنوز دچار ضخیم شدگی نشده است. معیارهای داپلر رنگی اکوی قلب نیز قبل از شروع ضخیم شدگی، دستخوش تغییراتی می شود که این اهمیت غربالگری و تشخیص زود هنگام این بیماری را توسط معاینات پزشکی و گرفتن اکو و نوار قلب، نشان می دهد.
متأسفانه کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک در بسیاری از موارد علائم خاصی ایجاد نمی کند بطوریکه شایعترین تظاهر آن همان مرگ ناگهانی است که بخصوص در حین ورزش رخ می دهد. سایر علائم این بیماری شامل تنگی نفس حین فعالیت، درد قفسه سینه و تپش قلب است. تشخیص این بیماری امروزه توسط نوار قلب و اکوکاردیوگرافی بسیار ساده شده است و درمان آن نیز شامل یکسری داروها و در برخی موارد، جراحی است. ناهنجاری مادرزادی عروق کرونری قلب، دومین علت شایع مرگ ناگهانی ورزشکاران است که حدود ۲۰ درصد موارد را شامل می شود و عامل انفارکتوس قلبی هنگام ورزش شدید است. تشخیص این بیماری نیز توسط اکو، تست ورزش و آنژیوگرافی میسر می شود.
سایر علل مرگ ناگهانی قلبی عبارتند از : میوکاردیت، دیسپلازی آریتموژنیک بطن راست، پارگی آنوریسم آئورت ( بخصوص در موارد سندرم مارفان )، سارکوییدوز، کم خونی داسی شکل، تنگی دریچه آئورت،....
تمامی بیماری های گفته شده در فوق از علل مرگ ناگهانی در ورزشکاران زیر ۳۵ سال هستند در حالیکه شایعترین علت این حادثه در ورزشکاران بالای ۳۵ سال، تصلب شرایین یا همان تنگی عروق کرونری است.
در صورتی که مرگ ناگهانی در ورزشکارانی که بیماری زمینه ای قلبی ندارند، رخ دهد، شایعترین علت آن اصابت ضربات محکم به قفسه سینه در حین ورزشهایی چون فوتبال، هاکی روی یخ،.... است که بلا فاصله منجر به آریتمی و مرگ می شود.
بیماری های یاد شده در حالی هر ساله قربانیان زیادی را به کام مرگ می کشاند که علائم خاصی را در طول زندگی آنها ایجاد نکرده است ؛ از طرفی مرگ ناگهانی را در بسیاری از موارد نمی توان درمان و احیاء کرد ؛ لذا تمامی ورزشکاران قبل از ورود به ورزش حرفه ای یا نیمه حرفه ای حتما" باید به پزشکان ورزشی و متخصصان قلب و عروق مراجعه کرده و تحت معاینه قلبی قرار گیرند. اما با توجه به اینکه معاینه قلبی بسیاری از این بیماریها معمولا طبیعی و نرمال است، بررسی کامل قلبی شامل نوار قلب، اکوی قلب و تست ورزش باید بصورت روتین از کلیه ورزشکاران به عمل آید واین غربالگری برای افرادی که به فعالیت ورزشی ادامه می دهند، به طور سالانه ادامه پیدا کند.
شاید بتوان گفت که اولین مرگ ناگهانی ثبت شده در تاریخ ورزش به ۲۵۰۰ سال قبل بر می گردد، زمانی که دونده ماراتن یونانی پس از طی مسافت ۴۲ کیلومتر بین دشت ماراتن و آتن، دچار مرگ آنی شد. از آن زمان تا کنون ورزشکاران زیادی دچار چنین رخدادی شده اند که شاهد نمونه های آن در دوران معاصر هستیم. از عالم فوتبال شروع می کنیم ؛ "فوئه"، فوتبالیست مشهور تیم ملی کامرون، در سن ۲۳ سالگی، در حالیکه در جام کنفدراسیونها مشغول بازی بود، دچار ایست قلبی شد و در دم جان سپرد. نمونه دیگر، «موروسینی» فوتبالیست ایتالیایی است که در حین مسابقه دچار حمله قلبی شد که علی رغم تلاش های فراوان تیم پزشکی، جان خود را از دست داد. «میکولوش فهر» فوتبالیست جوان دیگری است که در مسابقات جام باشگاه های پرتغال دچار مرگ ناگهانی شده است. در حوزه بسکتبال نیز ما قربانیان مشهوری داریم، از جمله مرگ «هانک گاترز» قهرمان آمریکایی در لیگ برتر این کشور. «فالیمن» ستاره المپیک تیم والیبال آمریکا، در حالی مرگ آنی حین مسابقه با تیم والیبال ژاپن را تجربه کرد که از بیماری خود به نام سندرم مارفان اطلاعی نداشت.
در ایران نیز هر از چند گاهی شاهد چنین رخدادهایی هستیم؛ «منوچهر توسلی» کوهنورد نام آشنای تهرانی، در حین کوهنوردی دچار ایست قلبی شد و درگذشت؛ «مسلم طلوعی» قهرمان عضو تیم ملی فوتسال کشور، قربانی دیگری است که در خلال بازی جام رمضان دچار مرگ ناگهانی شد وجان خود را از دست داد. نمونه های دیگر «افشین شعبانیان»، دونده با سابقه ماراتن و «نوید بهنیا» قهرمان پرورش اندام هستند.
علت اصلی چیست و چگونه باید پیشگیری کرد؟
بیش از ۸۰ درصد علل مرگ ناگهانی در میادین ورزشی ناشی از یک بیماری ژنتیکی یا مادرزادی تشخیص داده نشده است که از بدو تولد در سیستم قلبی عروقی آنها وجود داشته است. شواهد حاکی از آن است که ورزش و فعالیت شدید، خطر مرگ ناگهانی را در اینگونه افراد افزایش می دهد. از جمله علل مرگ ناگهانی در ورزشکاران جوان می توان به کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک اشاره کرد که به عنوان شایعترین علت مرگ ناگهانی در ورزشکاران زیر ۳۵ سال در نظر گرفته می شود و عامل یک سوم مرگ های مرتبط با ورزش است. این بیماری، ژنتیکی است و از شیوع نسبتا" بالایی برخوردار است بطوری که از هر ۵۰۰ نفر، یک نفر بصورت مادرزادی مبتلا به این اختلال است. در این بیماری، دیواره عضلانی بطن چپ و دیواره بین بطنی دچار ضخیم شدگی نامتقارن می شود که منجر به کوچک شدن حفره بطن و انسداد مسیر خروجی آن به سمت آئورت می شود. اما آنچه که باعث مرگ ناگهانی در این بیماران می شود، وقوع آریتمی های بطنی، به خصوص حین ورزش شدید است لذا به این بیماران توصیه می شود که برای جلوگیری از حوادث ناگوار قلبی از ورود به ورزش های حرفه ای بپرهیزند.
یکی از نکات جالب توجه این بیماری، نوار قلب غیر طبیعی در زمانی است که عضله بطن هنوز دچار ضخیم شدگی نشده است. معیارهای داپلر رنگی اکوی قلب نیز قبل از شروع ضخیم شدگی، دستخوش تغییراتی می شود که این اهمیت غربالگری و تشخیص زود هنگام این بیماری را توسط معاینات پزشکی و گرفتن اکو و نوار قلب، نشان می دهد.
متأسفانه کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک در بسیاری از موارد علائم خاصی ایجاد نمی کند بطوریکه شایعترین تظاهر آن همان مرگ ناگهانی است که بخصوص در حین ورزش رخ می دهد. سایر علائم این بیماری شامل تنگی نفس حین فعالیت، درد قفسه سینه و تپش قلب است. تشخیص این بیماری امروزه توسط نوار قلب و اکوکاردیوگرافی بسیار ساده شده است و درمان آن نیز شامل یکسری داروها و در برخی موارد، جراحی است. ناهنجاری مادرزادی عروق کرونری قلب، دومین علت شایع مرگ ناگهانی ورزشکاران است که حدود ۲۰ درصد موارد را شامل می شود و عامل انفارکتوس قلبی هنگام ورزش شدید است. تشخیص این بیماری نیز توسط اکو، تست ورزش و آنژیوگرافی میسر می شود.
سایر علل مرگ ناگهانی قلبی عبارتند از : میوکاردیت، دیسپلازی آریتموژنیک بطن راست، پارگی آنوریسم آئورت ( بخصوص در موارد سندرم مارفان )، سارکوییدوز، کم خونی داسی شکل، تنگی دریچه آئورت،....
تمامی بیماری های گفته شده در فوق از علل مرگ ناگهانی در ورزشکاران زیر ۳۵ سال هستند در حالیکه شایعترین علت این حادثه در ورزشکاران بالای ۳۵ سال، تصلب شرایین یا همان تنگی عروق کرونری است.
در صورتی که مرگ ناگهانی در ورزشکارانی که بیماری زمینه ای قلبی ندارند، رخ دهد، شایعترین علت آن اصابت ضربات محکم به قفسه سینه در حین ورزشهایی چون فوتبال، هاکی روی یخ،.... است که بلا فاصله منجر به آریتمی و مرگ می شود.
بیماری های یاد شده در حالی هر ساله قربانیان زیادی را به کام مرگ می کشاند که علائم خاصی را در طول زندگی آنها ایجاد نکرده است ؛ از طرفی مرگ ناگهانی را در بسیاری از موارد نمی توان درمان و احیاء کرد ؛ لذا تمامی ورزشکاران قبل از ورود به ورزش حرفه ای یا نیمه حرفه ای حتما" باید به پزشکان ورزشی و متخصصان قلب و عروق مراجعه کرده و تحت معاینه قلبی قرار گیرند. اما با توجه به اینکه معاینه قلبی بسیاری از این بیماریها معمولا طبیعی و نرمال است، بررسی کامل قلبی شامل نوار قلب، اکوی قلب و تست ورزش باید بصورت روتین از کلیه ورزشکاران به عمل آید واین غربالگری برای افرادی که به فعالیت ورزشی ادامه می دهند، به طور سالانه ادامه پیدا کند.
/ج
