نویسنده: عبدالوهّاب فراتی
عمود خیمه ی این نوشتار، چهار اثر از آثار کشفی است. این آثار که دربرگیرنده ی آرا و اندیشه های فلسفی، فقهی، کلامی و سیاسیِ او به حساب می آیند، همان چهار اثری هستند که به درخواست حسام السلطنه به نگارش درآمده اند. در واقع محمد تقی میرزا برای کشفی طرح مسئله می کند و سپس با سؤال کردن از او می خواهد که در حوزه ی اندیشه و عمل، اثری برای «ایتام آل محمد»(1) بنگارد. کشفی نیز با این که به گفته ی خودش، بضاعتی در زبان فارسی ندارد این آثار را به فارسی می نویسد.
1) تحفة الملوک:
این کتاب که در سال 1233 به رشته ی تحریر درآمده، شامل سه طبق و یک خاتمه است و در هر طبق، فصول متعددی وجود دارد که مؤلف بر هر یک از این فصول، نام «تحفه» را نهاده است. طبق اول در بیان حقیقت عقل و متعلقات آن است. طبق دوم درباره ی کیفیت ارتباط عقل با موجودات و مسائل مربوط به آن بحث می کند. و طبق سوم از خواص، آثار و علامات عقل و متعلقات آن سخن می گوید. خاتمه ی کتاب نیز به بررسی و تحلیل عقلانیِ تدبیر رعیت(تدبیر منزل و تدبیر مدن) می پردازد.کشفی در این اثر، معمولاً در آغاز هر بحثی، یافته های عقلانی و عرفانیِ خویش را بیان کرده و سپس از دین، که به باور او رویه ی ظاهریِ عقل است و برای کسانی فرستاده شده که از عقل بهره ای وافر نبرده اند، شواهد و دلایل متعددی اقامه می کند. علاوه بر این، کشفی در روند تحلیل خود، به تأویل آیات و روایات روی می آورد و از شیوه ی تفسیر دین به دین نیز بهره می جوید. تمسک به برخی از براهین فلسفی، توجه به تجربه، سرودن یا نقل اشعار چند بیتی و تهیه و تنظیم جدول های گوناگون، مکمل بحث های او در این کتاب است.
از دیدگاه کشفی، روش و شیوه ی رسیدن به حقیقت، در مرحله ی اول، تعقل معنوی یا شناخت اشیا به طور کما هی به کمک نور عقل معنوی است که یافته های آن هماهنگ با شواهد وحیانی و روایی می باشد. تجربیاتی که مبتنی بر ممارست و تدبر در جزئیات امورند نیز با عقل و دین همآوایی دارند. او هم چنین معتقد است که همواره بین استنتاجات خود از دین، که به نور عقل و چراغ کشف حاصل شده اند، با نظر حکمایی هم چون ارسطو و خواجه نصیرالدین طوسی، قرابت اجمالی دارد. و بدین علت، در سرتاسر «تحفة الملوک» در تلاش است تا نظریات حکما را در کنار آرای خود قرار دهد. در عین حال، او نیز به منظور دفع اتهام فیلسوف یا صوفی بودن، در بخش هایی از این اثر به نقد افکار و آداب اجتماعیِ این دو مشرب، به ویژه صوفیان، می پردازد.
کشفی در طبق اول، که از پنجاه تحفه تشکیل شده است، عقاید خود را درباره ی حقیقت، ویژگی ها و اسامیِ عقل بیان می کند. به دیده ی او عقل، اولین مخلوق خداوند است و به جز صفت قدم و وجوب، از تمامیِ ویژگی های ذات باری تعالی برخوردار است. از این رو، عقل جوهری است نورانی که منشأ همه ی کائنات قرار گرفته است.
در طبق دوم، کشفی ارتباط و تعلق عقل به موجودات از رهیافت حکمت و فلسفه ی تاریخ را بررسی می کند. در جهان شناسیِ او جهان عرصه ی اقبال و ادبار عقل و مواجهه ی آن با جهل است. این نوع بینش، که در بخش های بعدی بررسی خواهد شد، حاکی از آن است که کشفی در جهان اسلام از معدود کسانی است که همه ی تاریخ را در یک قالب منسجم و یک پارچه، تنظیم و بررسی کرده و آن را مبنای آرا و نظریات سیاسی و اجتماعیِ خویش قرار داده است.
طبق سوم، به بررسی آثار و علامات عقل اختصاص دارد و کشفی در این طبق با نقل روایتی، ده اثر عقل را، که هر کدام به نوبه ی خود، منشأ ده خصلت دیگر است، بیان می کند. نکته ی مهم در این مباحث، آن است که وی برای هر خصلت، سه ضد بر می شمارد و در تجزیه و تحلیل آن ها، راه های تحصیل و شیوه های دفع موانع و مضرات آن ها را نیز به مخاطب خود ارائه می کند.
در خاتمه نیز او پس از بیان آثار و احکام عقل، که به امر معیشت و تدبیر رعیت مرتبطند، دو علم تدبیر منزل و سیاست مدن را بررسی می کند. در مبحث تدبیر منزل، کشفی پس از بیان این که فلسفه و هدف خلقت، کمال انسان است، از دو نوع زندگی و تدبر سخن به میان می آورد: زندگیِ دنیوی، که هدفش آخرت است. و تدبیری که هدف آن، خود زندگی است. به باور او اگر حکما درباره ی زندگی سخن گفته اند، مرادشان قسم اول است؛ چرا که زندگی را برای زندگی خواستن، نیازی به علم و هدایت ندارد و خود آدمیان می توانند با استفاده از تجربه، به آن دست یابند. هر چند در نگاهی عمیق، چنین تدبیری نیز نیازمند علم و هدایت است و در سایه ی توجه به آخرت حاصل می گردد. او سپس در بحث از تدبیر مدن، به تعریف علم سیاست، وجوب تحصیل علم سیاست، ضرورت وجود دولت و انواع آن، تقسیم جوامع و وظایف دولت و مردم می پردازد. به عقیده ی کشفی در این بحث، اخلاق مبنای سیاست مدن است و سیاست بدون آن سامان نمی یابد. دولت نیز، چه در عصر حضور و چه در عصر غیبت، باید در برگیرنده ی دو رکن علم و سیف باشد تا دستیابی به زندگی از نوع اول آسان گردد.
آخرین تحفه ی این کتاب به بررسیِ جنگ میان دو دولت اسلامی اختصاص دارد و به نظر می رسد به درگیری های ایران و عثمانی اشاره دارد. کشفی در این تحفه، کشته شدگان دولتی را که هدفش از «محاربه و مقاتله نمودن، اقامه ی سنن پیغمبر و اعلای دین حق و التیام کلمه و جمعیت اسلام» باشد مجاهد و شهید می داند. در عین حال، بر صلح و دوری از ستیز بین دو دولت اسلامی اصرار می ورزد و فواید و ثمرات آن را برمی شمارد.
2) میزان الملوک و الطوایف و صراط المستقیم فی سلوک الخلائف:
این اثر، که در سال 1246 به رشته ی تحریر درآمده، شامل یک مقدمه و ده باب است. کشفی طی این ده باب، به بررسیِ موضوعاتی هم چون عدالت، خلافت، سلطنت ملوک، کیفیت سلوک کارگزاران دولت، عالمان، اهل وعظ، قاضیان، صاحبان سرمایه و ثروت، کشاورزان، دهقانان، کاسبان، تاجران و صاحبان حرفه و صنعت» می پردازد.ناگفته نماند که «میزان الملوک»، تفصیل باب پنجم از کتاب «مرصادالعباد من المبدءالی المعاد» نجم الدین رازی، معروف به دایه(573/570- 645/641 ه ق) است. این اثر که از مهم ترین آثار رازی به شمار می آید، یکی از معروف ترین آثار عرفانیِ فارسی نیز قلمداد می گردد. هدف اصلیِ رازی از پرداختن به این کتاب، آن بوده است که اهل سلوک و پیروان طریقت بتوانند به حقایق عالم معرفت و اصول و ارکان تصوف آشنا شوند و چنان که از عنوان کتاب بر می آید، وی خواسته است راهی پیش پای مریدانش قرار دهد تا درویشان و اهل سیر و سلوک امیدوار باشند که قدم در جاده ی صدق می نهند و بر صراط مستقیم می روند. اساس فکر او در این اثر، مبتنی است بر تربیت عرفانی و تصفیه ی دل و توجه به عشق و رد عقل و طرد تفکر فلسفی و دوری از بدعت و بددینی. طریقت او در تصوف، نه تصوف عاشقانه است و نه عابدانه، بلکه طریقتی است بین این دو، چنان که از یک سو به طور کامل به مبانیِ شریعت پای بند است و از سوی دیگر، اهل دل است و عشق را سرمایه ی راه می داند و واسطه ی رسیدن به حق. با این همه، کشفی از مباحث «مرصاد العباد»، مطالب اندکی را اقتباس کرده و با تفصیل و تغییراتی که در محتوا و روش آن انجام داده، از آن جدا شده است.
کشفی در «میزان الملوک» در صدد ارائه ی معیار و صراط مستقیم به طبقات و طوایفی است که به نظر او هر یک از آن ها در انجام کاری، خداوند را در زمین جانشینی می کنند. مقایسه ی متن «میزان الملوک» با متن «مرصاد العباد»، نشانِ آن است که کشفی با حذف تعمدیِ اصطلاحات و واژه های اهل تصوف، می خواسته راه خود را از شیخ نجم الدین رازی جدا کند و با نگرشی مبتنی بر نقل، عقل و تجربه، مخاطبان خود را، که در سطوح مختلف قدرت و اقتصاد پراکنده اند، به راه راست رهنمون سازد. پیش فرض کشفی در «میزان الملوک» آن است که سیاست باید در پرتو دیانت و شریعت اجرا گردد. و بدین علت، دل نگران اجرای شریعت است و بسیاری از نابسامانی های دوره ی قاجاریه را در تظاهر به اجرای شریعت می داند.
3) اجابة المضطرین:
کشفی پس از مراجعت از عراق، در سفر خود به مشهد رضوی، نگارش این اثر را آغاز کرده و در اول ربیع الاول سال 1228 در یکی از روستاهای یزد به پایان می برد. او در این کتاب، به تفصیل درباره ی ماهیت و قوای انسان، مسئله ی جبر و اختیار و تفسیر حدیث معروف «لاجبر ولا تفویض بل امرٌ بین الامرین»، همکاری با سلاطین شیعه و سنی در عصر غیبت، تجویز و تحریم هر نوع همکاری با سلطان جائر، حوادث آخرالزمان و... سخن گفته است.4) کفایة الایتام:
این کتاب، که نگارش آن در شعبان 1240 به پایان رسیده، یک دوره ی فقه گسترده و مستدل است که مشابه آن در آثار فقها کم تر دیده شده است. هم چنان که در مقدمه ی این اثر آمده، کشفی بنا به تقاضای محمدتقی میرزا، یک دوره ی فقه شیعه ی امامیه را به زبان فارسیِ ساده و روان می نویسد تا علاوه بر طلاب علوم دینی، «فتوا از برای مقلدین و تبصره از برای متوسطین و تذکره برای مجتهدین» بوده باشد. او در این اثر، همه ی شیعیان را در عصر غیبت، ایتام آل محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) می خواند و نوشتن اثر مذکور را برای آن ها کافی می پندارد. کشفی در این کتاب، علاوه بر مباحثی که به طور متداول و سنتی در فقه مطرح می شود، در مسئله ی نماز جمعه و قضاء، دیدگاه خود را درباره ی مناصب فقیهان در عصر غیبت مطرح می کند و مستندات نقلی را در خصوص ولایت سیاسیِ فقیهان نمی پذیرد.غیر از آثار فوق، آثار دیگری نیز در قالب کتاب و رساله، از علامه کشفی بر جای مانده که در ذیل، آن ها را نام می بریم.
5) الشریفیه:
این اثر، منظومه ای است در 340 بیت درباره ی قواعد منطق و مشتمل بر ده باب و یک خاتمه با عناوین «قانون». این منظومه، به سال 1211 در نجف اشرف سروده شده است(2) که بنا به نقل سید روح الله کشفی، در مقدمه ی کتاب «اجابة المضطرین»، مرحوم صدرالافاضل اصطهباناتی شرحی علمی بر آن نوشته است.6) منظومه ای در علم صرف:
که در نجف اشرف به رشته ی تحریر درآمده است.7) البلد الامین فی اصول الدین:
منظومه ای است در 496 بیت که حاویِ آرای کلامیِ علامه کشفی است. این اثر در سال های اقامت ایشان در نجف اشرف نگارش یافته است.(3)8) نخبة العقول فی علم الاصول:
کشفی در این رساله، قواعد اصول فقه را به طور مختصر و تحت عناوین «نخبة» بیان کرده و آن را «السبع المثانی» لقب داده است. این اثر در سال 1212 در عراق نوشته شده است.( 4)9) الشرق و البرق:
کشفی در این رساله، که به زبان عربی است، درباره ی حسن و قبح عقلی به بحث پرداخته و نوشتن آن را در سال 1224 در عراق به پایان برده است.(5)10) الرق المنشور فی معراج نبینا المنصور:
این رساله، که درباره ی اثبات معراج جسمانیِ پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) به بحث پرداخته، در سال 1231 در عراق و به زبان عربی نوشته شده است.(6)11) عکوس ملکیه و شموس فلکیه:
این رساله درباره ی تنزیه امام است از اکل حرام، با عناوینی مطابق با اصطلاحات فلکی؛ مثل شمس، نور، نهار، کسوف و انجلاء. این اثر قبل از سال 1255 نوشته شده است.(7)12) سنا برق فی شرح البارق من الشرق:
نگارش این کتاب، که شرحی عرفانی و فلسفی بر دعای معروف رجبیه، از ناحیه ی مقدسه است، در رمضان 1252 در یزد آغاز شده و در آخر ذی القعدة الحرام همان سال، در بروجرد به پایان رسیده است.(8)13) صید البحر:
مؤلف در این اثر، درباره ی نکات متفرقه ای از مباحث فلسفی، کلامی و اعتقادی سخن گفته است. احتمالاً این رساله قبل از سال 1233 به نگارش درآمده است؛ زیرا در کتاب «تحفة الملوک» از آن نام برده است. کشفی درباره ی مباحث این رساله می نویسد:«در برخی از آن ها از تقلید به وجدان رسیده و در بعضی دیگر، از وجدان به عیان و در دسته ی آخر، از عیان به معیت راه یافته است».(9)
14) الشهب القابوس المکرم والابواب القاموس المعظم:
این اثر درباره ی حقانیت مذهب شیعه و تفسیر واژه هایی از قبیل نفاق، شورا و اجماع، به بحث می پردازد. نگارش آن در سال 1255 آغاز شده و در شعبان 1258 به پایان رسیده است. البته کشفی در کتاب «سنابرق»(1253) از این رساله نام می برد در حالی که تاریخ نگارش «سنابرق» چند سال قبل از «الشهب القابوس» است. سید روح الله احتمال داده است که مؤلف پس از تألیف «الشهب القابوس» است. سید روح الله احتمال داده است که مؤلف پس از تألیف «الشهب القابوس»، در آن تجدید نظر کرده و در «سنابرق» از همان متن اولیه نام برده است.(10)15) الرطب الیابس فی الاجماع المتخالف المتعاکس.
16) جمع الشتات المتفرقة فی الاجماعات المحقة المحققة.
17) التنزیل فی معنی التأویل.
پی‌نوشت‌ها:
1- مقدمه ی کفایة الایتام، ج1، ص3.
2- به شماره 6024 و 1396 در مجموعه ی نسخ خطیِ کتاب خانه ی آیت الله مرعشی نجفی(ره) موجود است.
3- در شماره های 604، 6686 و 6637 در مجموعه ی مذکور وجود دارد.
4- به شماره ی 6289 در مجموعه ی مزبور وجود دارد.
5- به شماره 5117 در مجموعه ی مذکور وجود دارد.
6- این اثر به شماره 2023 در مجموعه ی مذکور وجود دارد.
7- به شماره ی 6686 در مجموعه ی مذکور وجود دارد.
8- این اثر به شماره های 6285 و 5925 در مجموعه ی مذکور وجود دارد.
9- این کتاب، به شماره ی 3837 در مجموعه ی مذکور وجود دارد.
10- این نسخه به شماره ی 6977 در مجموعه ی مذکور وجود دارد.
/م
