نويسنده: محسن جعفري مذهب
ورود پرتغاليان به اقيانوس هند و خليج فارس در آخرين سال هاي سده ي پانزدهم ميلادي، تحريک کننده ي رقيبان اروپايي پرتغال ( هلنديان، فرانسويان و انگليسيان ) براي ورود به اين عرصه ي بزرگ و پردرآمد بود.
تشکيل کمپاني هند شرقي در آغازين سال هاي سده ي هفدهم و حمايت دولت بريتانيا از آن، به مرور همه ي رقيبان اروپايي را از اين منطقه بيرون راند و اقيانوس هند به اقيانوسي انگليسي تبديل شد. انحلال کمپاني هند شرقي در سال 1863م. مانع گسترش نفوذ انگلستان نشد و دولت هند بريتانيا همچنان مستقل از انگلستان و لندن و تحت سرپرستي نايب السلطنه هند به اين امر ادامه مي داد.
ضرورت شناخت سرزمين هاي تحت استعمار دريايي، راه هاي ورود و خروج کالا، منابع محلي و توانايي هاي بوميان، اختلاف هاي موجود بين سرزمين هاي ساحلي و استفاده از آن ها در موقع ضرورت و غيره انگليسيان را به پژوهش هاي مهم منطقه وادار ساخت.
در سال 1820م / 1235هـ ق حکومت بمبئي سروان فيليپ موگان ( Philip Maughan ) و ستوان جان گي ( John Guy ) را مأمور نقشه برداري از سواحل خليج فارس نمود.
اين دونفر پس از شناسايي سواحل جنوبي غربي تنگه ي هرمز در سال هاي 1821م / 1236هـ ق و 1825م / 1240هـ ق به دليل ناخوشي بازنشسته شدند. کمپاني هند شرقي دو کشتي ديسکاوري ( Discovery ) و سايکي ( Psyche ) به فرماندهي ستوان جورج بروکس ( George Brucks ) و ستوان استافورد هاينس ( Stafford Haines ) را به ادامه ي اين کار گماشت. نقشه برداري سواحل عربي در سال 1825م / 1240هـ ق و سواحل ايراني تا ماه آوريل 1828م / 1244هـ ق به طول انجاميد. پنجاه و چهار نقشه ي تهيه شده در سال 1990 منتشر شد (1).
هنگامي که به دنبال فرمان سال 1858م / 1274هـ ق دولت لندن، کمپاني هند شرقي در سال 1863م / 1280 هـ ق منحل شد، سي. آر. لو ( C. R. Low ) تاريخ ناوگان هند را از سال 1613 تا 1863 م / 1022-1280هـ ق نوشت که مورد توجه قرار نگرفت اما منبع مهمي براي تحقيقات بعدي شد. اين اثر در سال 1877م / 1294هـ ق منتشر شد (2).
در سال 1903م / 1321هـ ق دولت هند جي. جي. لوريمر ( J. G. Lorimer ) را مأمور ساخت تا راهنماي خليج فارس را تهيه کند. اين کتاب در سال هاي 1908 تا 1915م / 1326 تا 1333 هـ ق به عنوان اسناد محرمانه ي دولت بريتانيا و توسط دولت هند در نُه جلد منتشر شد (3). اين کتاب يکي از بهترين مراجع درباره ي خليج فارس است.
هنگامي که لوريمر مشغول تهيه ي راهنماي خليج فارس شد، دولت هند جروم آنتوني سالدانها ( Jerome Antony Saldanha )، قاضي بمبئي را همکار او ساخت. به همراه او ستوان سي. اچ. گابريل ( C. H. Gabriel )، افسر ارتش هند نيز مأمور شد تا چکيده ي اسناد دولت هند را براي لوريمر تهيه کند. وظيفه ي سالدانها آن بود که از خلال اسناد آرشيوهاي دولتي بريتانيا در کلکته و بمبئي، چکيده اسناد مرتبط با خليج فارس را تهيه نمايد. در عرض دو سال کار طاقت فرسا سالدانها اسناد انگليسي از سال 1600م / 1009هـ ق را بررسي و به گفته ي لوريمر « اطلاعات ارزشمند و ظريفي » را استخراج کرد. لوريمر در کار بزرگ خود هميشه از اين اطلاعات استفاده کرد. کار سالدانها خلاصه نويسي علمي و آرشيوي از اسناد حدود 300 سال حضور انگلستان در منطقه ي خليج فارس بود.
چکيده هاي خليج فارس در هجده جلد منتشر شد که فقط يک جلد آن درباره ي « تجارت اسلحه » توسط سي. اچ. گابريل تهيه شده بود. عناوين هجده جلد بدين شرح است (4):
1. چکيده ي اسناد عربستان - ايران، سيملا، 1903.
Precis of Persian Arabistang Affairs .
2. چکيده ي تجارت اسلحه در خليج فارس، سيملا، 1904.
Precis on Arms Trade in the Persian Gulf.
3. چکيده ي اسناد بحرين، 1854- 1904 ، سيملا، 1904.
Precis of Bahrain Affairs, 1854-1904.
4. چکيده ي اسناد قطر، 1873- 1904 ، سيملا، 1904.
Precis of Katar Affairs, 1873-1904.
5. چکيده ي اسناد کويت، 1896- 1904، سيملا، 1904.
Precis of Koweit Affairs, 1896-1904.
6. چکيده ي اسناد نجد، 1804- 1904، سيملا، 1904.
Precis of Nejd Affairs, 1804-1904.
7. چکيده ي اسناد نفوذ عثماني به سواحل عربي خليج فارس وحسا و قطيف، سيملا، 1904.
Precis of Turkish Expansion on the Arab Littoral of the Persian Gulf and Hasa and Katif Affairs.
8. چکيده ي اسناد مکران، کلکته، 1905.
Precis of Mekran Affairs.
9. چکيده ي اسناد بازرگاني وارتباطات در خليج فارس، 1801 - 1905، کلکته، 1906.
Precis on Commerce and Communication in the Persian Gulf, 1801-1905.
10. چکيده ي مکاتبات رقابت بين المللي و سياست بريتانيا در خليج فارس، 1872 - 1905، سيملا، 1906.
Precis of Correspondence on International Rivarly and British Policy in the Persian Gulf, 1872-1905.
11. چکيده ي آرايش نيروي دريايي در خليج فارس، 1862- 1905 ، سيملا، 1906.
Precis on Naval Arrangement in thePersian Gulf 1862-1905.
12. چکيده ي اسناد تجارت برده و خليج عمان و خليج فارس، 1873 - 1905 با نگاهي به تاريخ آن از سال 1852، سيملا، 1906.
Precis on Slave Trade in the Gulf of Oman and The Persian Gulf, 1873-1905, With a Retrospect into Previous history from 1852.
13. چکيده ي اسناد مسقط، 1892- 1905 ، سيملا، 1906.
Precis of Maskat Affairs, 1892-1905.
14. چکيده ي اسناد سواحل و جزاير ايراني، 1854- 1905 ، سيملا، 1906.
Precis of the Affairs of the Persian Coast and Islands, 1854-1905.
15. چکيده ي مکاتبات شيوخ سواحل جنوبي، 1854- 1905، کلکته، 1906.
Precis of Correspondence regardingTrucial Chiefs, 1854-1905.
16. چکيده ي اسناد عربستان - عثماني، 1801- 1905، سيملا، 1906.
Precis of Turkish Arabian Affairsl801-1905.
17. چکيده مکاتبات در باره ي خليج فارس، 1801 - 1853، کلکته، 1906.
Precis of Correspondence regarding the Affairs of the Persian Gulf, 1801-1853.
18. منتخب اسناد دولتي بمبئي در باره ي ارتباطات کمپاني هند شرقي با خليج فارس به همراه خلاصه ي حوادث 1800- 1600 م، کلکته ، 1908.
Selections from state papers, Bombay, regarding the East India Company's
Connections with the Persian Gulf, With a Summary of Events, 1600-1800.
کار سالدانها سال ها بعد نيز به دست جانشينانش ادامه يافت وتحت عناوين P.G.13 و P.G.53 منتشر شد.
P.G.13: مختصر رويدادهاي تاريخي در سرزمين هاي امپراتوري عثماني، ايران وعربستان از نظر موقعيت بريتانيا در خليج فارس 1928- 1907.
Historical Summary of Events in Territories of the Ottoman Empire, Persia and Arabia affecting the British Position in the Persian Gulf, 1907-1928.
در بخش مطالعات منطقه اي، فصلي به جزاير تنب کوچک و بزرگ، ابوموسي، سيري، هنگام و قشم اختصاص يافته است.
P.G.53: يادداشت هاي بين سال هاي 1928 تا 1953 را در بر مي گيرد.(5) پس از اين سال را پيوستهاي راهنماي خليج فارس 1953 - 1972 Seupplements The Persian Gulf Gazette and مي پوشاند(6) و در مجموع چکيده اي از اسناد انگليسيان در خليج فارس را دراختيار محققان قرار مي دهد.
خيرانديش، عبدالرسول؛ تبريزنيا، مجتبي؛ ( 1390 )، پژوهشنامه خليج فارس ( دفتر اول و دوم )، تهران: خانه كتاب، چاپ دوم
تشکيل کمپاني هند شرقي در آغازين سال هاي سده ي هفدهم و حمايت دولت بريتانيا از آن، به مرور همه ي رقيبان اروپايي را از اين منطقه بيرون راند و اقيانوس هند به اقيانوسي انگليسي تبديل شد. انحلال کمپاني هند شرقي در سال 1863م. مانع گسترش نفوذ انگلستان نشد و دولت هند بريتانيا همچنان مستقل از انگلستان و لندن و تحت سرپرستي نايب السلطنه هند به اين امر ادامه مي داد.
ضرورت شناخت سرزمين هاي تحت استعمار دريايي، راه هاي ورود و خروج کالا، منابع محلي و توانايي هاي بوميان، اختلاف هاي موجود بين سرزمين هاي ساحلي و استفاده از آن ها در موقع ضرورت و غيره انگليسيان را به پژوهش هاي مهم منطقه وادار ساخت.
در سال 1820م / 1235هـ ق حکومت بمبئي سروان فيليپ موگان ( Philip Maughan ) و ستوان جان گي ( John Guy ) را مأمور نقشه برداري از سواحل خليج فارس نمود.
اين دونفر پس از شناسايي سواحل جنوبي غربي تنگه ي هرمز در سال هاي 1821م / 1236هـ ق و 1825م / 1240هـ ق به دليل ناخوشي بازنشسته شدند. کمپاني هند شرقي دو کشتي ديسکاوري ( Discovery ) و سايکي ( Psyche ) به فرماندهي ستوان جورج بروکس ( George Brucks ) و ستوان استافورد هاينس ( Stafford Haines ) را به ادامه ي اين کار گماشت. نقشه برداري سواحل عربي در سال 1825م / 1240هـ ق و سواحل ايراني تا ماه آوريل 1828م / 1244هـ ق به طول انجاميد. پنجاه و چهار نقشه ي تهيه شده در سال 1990 منتشر شد (1).
هنگامي که به دنبال فرمان سال 1858م / 1274هـ ق دولت لندن، کمپاني هند شرقي در سال 1863م / 1280 هـ ق منحل شد، سي. آر. لو ( C. R. Low ) تاريخ ناوگان هند را از سال 1613 تا 1863 م / 1022-1280هـ ق نوشت که مورد توجه قرار نگرفت اما منبع مهمي براي تحقيقات بعدي شد. اين اثر در سال 1877م / 1294هـ ق منتشر شد (2).
در سال 1903م / 1321هـ ق دولت هند جي. جي. لوريمر ( J. G. Lorimer ) را مأمور ساخت تا راهنماي خليج فارس را تهيه کند. اين کتاب در سال هاي 1908 تا 1915م / 1326 تا 1333 هـ ق به عنوان اسناد محرمانه ي دولت بريتانيا و توسط دولت هند در نُه جلد منتشر شد (3). اين کتاب يکي از بهترين مراجع درباره ي خليج فارس است.
هنگامي که لوريمر مشغول تهيه ي راهنماي خليج فارس شد، دولت هند جروم آنتوني سالدانها ( Jerome Antony Saldanha )، قاضي بمبئي را همکار او ساخت. به همراه او ستوان سي. اچ. گابريل ( C. H. Gabriel )، افسر ارتش هند نيز مأمور شد تا چکيده ي اسناد دولت هند را براي لوريمر تهيه کند. وظيفه ي سالدانها آن بود که از خلال اسناد آرشيوهاي دولتي بريتانيا در کلکته و بمبئي، چکيده اسناد مرتبط با خليج فارس را تهيه نمايد. در عرض دو سال کار طاقت فرسا سالدانها اسناد انگليسي از سال 1600م / 1009هـ ق را بررسي و به گفته ي لوريمر « اطلاعات ارزشمند و ظريفي » را استخراج کرد. لوريمر در کار بزرگ خود هميشه از اين اطلاعات استفاده کرد. کار سالدانها خلاصه نويسي علمي و آرشيوي از اسناد حدود 300 سال حضور انگلستان در منطقه ي خليج فارس بود.
چکيده هاي خليج فارس در هجده جلد منتشر شد که فقط يک جلد آن درباره ي « تجارت اسلحه » توسط سي. اچ. گابريل تهيه شده بود. عناوين هجده جلد بدين شرح است (4):
1. چکيده ي اسناد عربستان - ايران، سيملا، 1903.
Precis of Persian Arabistang Affairs .
2. چکيده ي تجارت اسلحه در خليج فارس، سيملا، 1904.
Precis on Arms Trade in the Persian Gulf.
3. چکيده ي اسناد بحرين، 1854- 1904 ، سيملا، 1904.
Precis of Bahrain Affairs, 1854-1904.
4. چکيده ي اسناد قطر، 1873- 1904 ، سيملا، 1904.
Precis of Katar Affairs, 1873-1904.
5. چکيده ي اسناد کويت، 1896- 1904، سيملا، 1904.
Precis of Koweit Affairs, 1896-1904.
6. چکيده ي اسناد نجد، 1804- 1904، سيملا، 1904.
Precis of Nejd Affairs, 1804-1904.
7. چکيده ي اسناد نفوذ عثماني به سواحل عربي خليج فارس وحسا و قطيف، سيملا، 1904.
Precis of Turkish Expansion on the Arab Littoral of the Persian Gulf and Hasa and Katif Affairs.
8. چکيده ي اسناد مکران، کلکته، 1905.
Precis of Mekran Affairs.
9. چکيده ي اسناد بازرگاني وارتباطات در خليج فارس، 1801 - 1905، کلکته، 1906.
Precis on Commerce and Communication in the Persian Gulf, 1801-1905.
10. چکيده ي مکاتبات رقابت بين المللي و سياست بريتانيا در خليج فارس، 1872 - 1905، سيملا، 1906.
Precis of Correspondence on International Rivarly and British Policy in the Persian Gulf, 1872-1905.
11. چکيده ي آرايش نيروي دريايي در خليج فارس، 1862- 1905 ، سيملا، 1906.
Precis on Naval Arrangement in thePersian Gulf 1862-1905.
12. چکيده ي اسناد تجارت برده و خليج عمان و خليج فارس، 1873 - 1905 با نگاهي به تاريخ آن از سال 1852، سيملا، 1906.
Precis on Slave Trade in the Gulf of Oman and The Persian Gulf, 1873-1905, With a Retrospect into Previous history from 1852.
13. چکيده ي اسناد مسقط، 1892- 1905 ، سيملا، 1906.
Precis of Maskat Affairs, 1892-1905.
14. چکيده ي اسناد سواحل و جزاير ايراني، 1854- 1905 ، سيملا، 1906.
Precis of the Affairs of the Persian Coast and Islands, 1854-1905.
15. چکيده ي مکاتبات شيوخ سواحل جنوبي، 1854- 1905، کلکته، 1906.
Precis of Correspondence regardingTrucial Chiefs, 1854-1905.
16. چکيده ي اسناد عربستان - عثماني، 1801- 1905، سيملا، 1906.
Precis of Turkish Arabian Affairsl801-1905.
17. چکيده مکاتبات در باره ي خليج فارس، 1801 - 1853، کلکته، 1906.
Precis of Correspondence regarding the Affairs of the Persian Gulf, 1801-1853.
18. منتخب اسناد دولتي بمبئي در باره ي ارتباطات کمپاني هند شرقي با خليج فارس به همراه خلاصه ي حوادث 1800- 1600 م، کلکته ، 1908.
Selections from state papers, Bombay, regarding the East India Company's
Connections with the Persian Gulf, With a Summary of Events, 1600-1800.
کار سالدانها سال ها بعد نيز به دست جانشينانش ادامه يافت وتحت عناوين P.G.13 و P.G.53 منتشر شد.
P.G.13: مختصر رويدادهاي تاريخي در سرزمين هاي امپراتوري عثماني، ايران وعربستان از نظر موقعيت بريتانيا در خليج فارس 1928- 1907.
Historical Summary of Events in Territories of the Ottoman Empire, Persia and Arabia affecting the British Position in the Persian Gulf, 1907-1928.
در بخش مطالعات منطقه اي، فصلي به جزاير تنب کوچک و بزرگ، ابوموسي، سيري، هنگام و قشم اختصاص يافته است.
P.G.53: يادداشت هاي بين سال هاي 1928 تا 1953 را در بر مي گيرد.(5) پس از اين سال را پيوستهاي راهنماي خليج فارس 1953 - 1972 Seupplements The Persian Gulf Gazette and مي پوشاند(6) و در مجموع چکيده اي از اسناد انگليسيان در خليج فارس را دراختيار محققان قرار مي دهد.
پي نوشت ها :
1- Survey of the Shores and Islands of the Persian Gulf 1820- 29, 5 vols. (4maps, 1 Text), Archive Editon 1990.
2- چاپ دوم اين اثر با عنوان زير منتشر شد:
Low's History of the Indian Navy, 1613-1863, 2 Vols, Archive Editons 1992.
3- چاپ دوم اين اثر با عنوان زير منتشر شد:
Gazetteer of the Persian Gulf Oman & Central Arabia, 9 vols, Archive Editions 199.
4- چاپ جديد اين مجموعه در هشت جلد و به صورت زير منتشر شد:
The Persian Gulf Precis, 1903-1908, 8 Vols., Archive Editions, 199.
جلد 1: منتخب اسناد دولتي بمبئي.
جلد 2: مکاتبات در باره ي خليج فارس.
جلد 3: اسناد مسقط، تجارت برده، مکاتبات شيوخ سواحل جنوبي.
جلد 4: اسناد بحرين، اسناد قطر.
جلد 5: اسناد نجد، اسناد کويت، نفوذ عثماني در...
جلد 6: اسناد عربستان عثماني.
جلد 7: اسناد عربستان ايران، اسناد سواحل و جزاير ايراني.
جلد 8: بازرگاني وا رتباطات، آرايش نيروي دريايي، رقابت بين المللي و سياست بريتانيا، تجارت اسلحه.
5. چاپ جديد با عنوان زير منتشر شده است:
6. چاپ جديد با عنوان زير منتشر شده است:
خيرانديش، عبدالرسول؛ تبريزنيا، مجتبي؛ ( 1390 )، پژوهشنامه خليج فارس ( دفتر اول و دوم )، تهران: خانه كتاب، چاپ دوم
