فقه-اصول فقه
ابوالقاسم علی ابن سمنانی

(وف 499 ق)، مورّخ و فقیه حنفى. در رحبه، نزدیك حلب، متولد شد. در فقه و تاریخ كتبى نگاشت. از آثار وى: «روضة القضاة و طریق النجاة» در آداب قضا؛ «العروة الوثقى»، در شروط. ...

ابوالعباس احمد ابن سُرَیج

(306 /305 -249 ق)، متكلّم، محدث و فقیه شافعى. معروف به باز اشهب. از مردم شیراز و پس از اصحاب خاص شافعى، بزرگ‏ترین عالم فرقه‏ى شافعى بود. در جوانى مدتى در شیراز منصب قضاء داشت. نزد عثمان بن سعید انماطى درس خواند. با محمد بن داوود بن خلف در محضر على بن عیسى وزیر مناظره و مباحثه داشت. على بن عیسى خواست ...

ابوالحسن مهدی ابن سرهنگ طبری

(س پنجم ق)، فقیه. از ابوجعفر احمد بن محمد حدیث شنید و محمد بن عثمان و مَیدانى و ابوالقاسم محمد بن جعفر القَؤول از او روایت كرده‏اند. به گفته‏ى شیرویه ابن‏سرهنگ در 440 ق به همدان رفت. وى محدثى راستگو بود. ...

ابومنصور حسین ابن زَیله

(وف 440 ق)، حكیم، ریاضیدان، فیلسوف و موسیقدان. اهل اصفهان و از شاگردان برجسته‏ى ابن‏سینا بود. در ادبیات نیز دست داشت. شرحى بر رساله «حىّ بن یقظان» ابن‏سینا نوشت كه شارحان پس از وى از آن بسیار بهره بردند. از آثارش: «النفس»؛ كتاب «الكافى فى الموسیقى»؛ «الاختصار من طبیعیات الشفاء» ابن‏سینا است. ابن ابى‏اصیبعة ...

ابوبکر عبداللَّه ابن زیاد نیشابوری

(324 -238 ق)، فقیه، حافظ و محدث شافعى. در نیشابور به دنیا آمد. مسافرتهاى بسیار به مصر و شام و عراق كرد و در بغداد اقامت گزید. نزد مزنى و ربیع و ابن‏عبدالحكم فقه آموخت. از محمد بن یحیى ذُهْلى و احمد بن یوسف سلمى و احمد بن ازهر نیشابورى، و عبداللَّه بن هاشم طوسى و ابوزرعه رازى و ابن‏حاتم و ابن‏واره و بسیارى ...

عبدالرحمان ابن رستم

(وف 171 ق)، فقه اباضى. تبارش ایرانى و از خوارج اباضى است. وى مؤسس شهر تاهرت در الجزایر و اولین پادشاه رستمیان از فقهاى اباضیه افریقا بود. جدش بهرام از موالى عثمان عفان بود. از آثار وى كتاب «التفسیر» است. ...

ابویعقوب اسحاق ابن راهویه

(ح 238 /237 -161 ق)، حافظ، محدث و فقیه شافعى. اهل مرو بود. وجه تسمیه‏ى اسم او بدان سبب است كه پدر ابن‏راهویه، ابراهیم، در راه مكه متولد شده بود. وى به عراق، حجاز، یمن و شام سفر كرد. احمد بن حنبل او را ستوده و گفته كه براى اسحاق در جهان نظیرى نیست. احمد حنبل و یحیى بن معین و صاحبان «صحاح»: بخارى، مسلم، ...

ابومحمد جعفر ابن رازی

(س چهارم ق)، فقیه و محدث امامى. ساكن رى بود. پدرش محدثى ثقه بود و از مشایخ ابن‏رازى محسوب مى‏شود. از دیگر استادان او محمد حمیرى، سهل دیباجى، محمد بن همام اسكافى و محمد بن مظفر مصرى مى‏باشند. وى از مشایخ روایت شیخ صدوق است، و به نوبه‏ى خود، تفسیر امام حسن عسكرى (ع) را از صدوق روایت كرده است. به گفته‏ى ...

ابوالحسن محمد ابن داوود قمی

(وف 368 ق)، فقیه امامى و محدث. وى از فقها و مشایخ حدیث امامیه در قم بود. از قم به بغداد رفت و در آنجا به نشر حدیث پرداخت. ابن‏داوود ممدوح نجاشى و علامه و دیگر علماى رجال بود. شیخ مفید و احمد بن عبدون و ابوعبداللَّه غضائرى و ابن‏نوح سیرافى از وى روایت كرده‏اند. ابن‏غضائرى مى‏گوید: «افقه و احفظ از ابن‏داوود ...

عیسی ابن خضرشاه اصفهانی

(ح 1074 -1034 ق)، فقیه و محدث شیعى. پدرش از كارگزاران دربار شاه‏عباس بود. 20 سال از زندگى خود را به فراگیرى دانش پرداخت و در مجلس درس استادانى چون میرزا على اصفهانى، محمدتقى مجلسى، رفیع‏الدین نایینى، علاءالدین محمد گلستانه و محمدصادق كرباسى حاضر شد و در انواع علوم عقلى، نقلى، ادبى، ریاضى و پزشكى مهارت ...

ابوبکر محمد ابن خُزَیمه

(311 -223 ق)، فقیه و محدث شافعى. اهل نیشابور و در آنجا پیشواى دینى بود. به عراق، شام، عربستان و مصر سفر كرد. از اسحاق بن راهویه و محمد بن حمید و عتبه مروزى و على بن حُجر و اسحاق بن شاهین و دیگران حدیث شنید و استادان بسیارى دید و خود استاد محمد بن اسماعیل بخارى و مسلم بن حجاج نیشابورى و ابوحاتم بُستى ...

شمس ‏الدین ابوالمعالی محمد ابن‏ خاتون طوسی

(وف بعد از 1055 ق)، فقیه امامى و ادیب. از پیشوایان و برجستگان علماى امامیه و شاگرد شیخ‏بهایى و در علوم و فنون مختلف سرآمد بود. پس از فراغت از تحصیل مدتى در حیدرآباد دكن مسكن گزید، و از آنجا به مشهد مقدس رفت و پس از چندى به هندوستان بازگشت و در آن دیار وزارت سلاطین قطب شاهیه را در حیدرآباد عهده‏دار شد. ...

ابوعبداللَّه حسن ابن حَیّ همدانی

(تو 100- وف 169 -167 ق)، فقیه و متكلم شیعى. اصل او از نواحى همدان است. خروج مسلحانه بر زمامداران ظالم را روا مى‏دانست. مهدى عباسى در طلب او و عیسى بن زید بود. و وى از بیم اسارت در كوفه پنهانى مى‏زیست و هفت سال با عیسى بن زید در یك خانه پنهان بود. او فقیهى پرهیزكار و عابدى والا بود. وكیع او را امام مى‏داند ...

ابوالقاسم عبداللَّه عبیداللَّه ابن‏ حیدر قزوینی

(وف 582 ق)، فقیه و محدث شافعى. در قزوین متولد شد. به خراسان مهاجرت و در محضر پیشگامان فقه شافعى آنجا تلمذ كرد. وى از زاهر شحّامى و فُراوى و یوسف همدانى حدیث شنید. سپس به همدان رفت و در آنجا مسكن گزید و همان جا درگذشت. كتابى به نام «المشیخة»، در شرح زندگى استادانش نوشت. از دیگر آثارش: «اربعون حدیثاً»؛ ...

تاج ‏الدین ابومحمد عبداللَّه ابن‏ حمّویه جوینی سرخسی

(642 -573 /572 -566 ق)، مورخ، ریاضیدان، پزشك، محدث و فقیه شافعى. اصل وى از خراسان بود و در دمشق به دنیا آمد. در 593 ق به مغرب رفت و به منصور یعقوب بن یوسف، سومین فرمانرواى موحدى پیوست. و تا 600 ق در آنجا ماند آنگاه از راه مصر به دمشق بازگشت. از ابومحمد بن عبداللَّه بن سلیمان بن حوط اللَّه انصارى و ابوالقاسم ...

نصیرالدین عبداللَّه ابن ‏حمزه طوسی

(ز 578 ق)، فقیه شیعى. معروف به نصیرالدین طوسى. با شیخ منتجب‏الدین رازى معاصر بود و شیخ در فهرست خود او را فقیهى ثقه خوانده است. وى از مشایخ خواجه نصیرالدین طوسى و دایى پدر خواجه است. نیاى او عبداللَّه بن حمزه پسر عم شیخ طوسى بود. ابوالفتوح رازى از جمله استادان ابن‏حمزه بود. قطب‏الدین كیدرى در 573 ق در ...

عمادالدین ابوجعفر محمد ابن ‏حمزه طوسی

(وف بعد از 560 ق)، فقیه، متلكم و واعظ شیعى. مشهور به صاحب «وسیله»، عماد طوسى، ابوجعفر ثانى و ابوجعفر متأخر. از مردم طوس بود. به دلیل تأخر وى از شیخ طوسى كه در اسم و كنیه و نسبت با او مشترك است، وى را ابوجعفر ثانى و ابوجعفر متأخر نام نهادند. وى معاصر شیخ منتجب‏الدین رازى و از مشایخ ابن شهرآشوب بود. ابن‏حمزه ...

ابوحاتم محمد ابن حِبّان تَمیمی بُستی

(ح 354 -270 ق)، محدّث، مورخ و فقیه شافعى. در خانواده‏اى عرب‏تبار در بُست، بین سجستان و هرات، متولد شد. در خراسان، عراق، شام، حجاز، و مصر حدیث شنید، و استادان بسیارى دید، ولى از ابن‏خزیمه بیشترین تأثیر را پذیرفت. در بازگشت به زادگاهش با حنبلیان به ستیزه پرداخت و به علت نگرش مخالفى كه در توحید و نبوت داشت ...

ابوالحسن علی ابن حاتم قزوینی

(ز 350 ق)، محدث و فقیه شیعى. از محمد بن ابى‏عبداللَّه اسدى حدیث شنید و از وى نیز روایت مى‏كرد. شیخ طوسى او را محدثى ثقه مى‏داند، و كتب او را مورد اعتماد توصیف كرده است. ابن‏حاتم از مشایخ شیخ صدوق بود و صدوق و تلعكبرى از وى اجازه‏ى روایت گرفتند. ابوعبداللَّه حسین بن على بن شیبان قزوینى در 350 ق از وى ...

ابوسعید خلیل ابن ‏جنگ سجزی

(378 -289 ق)، فقیه و ادیب حنفى مذهب. در سیستان به دنیا آمد. به شهرهاى بسیارى سفر كرد و در دمشق و نیشابور از ابوالقاسم بغوى و یحیى بن صاعد و ابوالعباس سراج حدیث شنید و الحاكم و ابوذر هروى و عبدالوهاب بن محمد خطابى از وى روایت كرده‏اند. او معاصر ملك مظفر صالح بن نوح سامانى، و در فقه بى‏نظیر بود. در 320 ...