شریعت، دین و ملت در قرآن

کلمه شریعت به معناى طریق است، و اماکلمه دین و کلمه ملت معناى طریقه خاصى است، یعنى طریقه اى که انتخاب واتخاذ شده باشد، لیکن ظاهرا در عرف و اصطلاح قرآن کریم کلمه شریعت در معنایى استعمال مى‌شود که خصوصى تر از معناى دین است، همچنان که آیات زیر بر آن دلالت دارد، توجه بفرمائید:، و من یبتغ غیر الاسلام دینا فلن یقبل منه و هو فى الاخره من الخاسرین(1)

که از این دو آیه به خوبى بر مى آید هر طریقه و مسلکى در پرستش خداى تعالى دین هست ولى دین مقبول درگاه خدا تنها اسلام است، پس دین از نظر قرآن معنایى عمومى و وسیع دارد، حال اگر آن دو آیه را ضمیمه کنیم به آیه زیر که مى فرماید: لکل جعلنا منکم شرعه و منهاجا - براى هر یک از شما پیامبران شرعه و منهاجى قرار دادیم، و به آیه ثم جعلناک على شریعه من الامر فاتبعها(2)،

این معنا بدست مى آید که شریعت عبارت است از طریقه اى خاص، یعنى طریقه اى که براى امتى از امت ها و یا پیامبرى از پیامبران مبعوث به شریعت تعیین و آماده شده باشد، مانند شریعت نوح، و شریعت ابراهیم، و شریعت موسی، وشریعت عیسی، و شریعت محمد(ص) و اما دین عبارت است از سنت وطریقه الهیه حال خاص به هر پیامبرى و یا هر قومى که مى‌خواهد باشد، پس کلمه دین معنایى عمومى‌تر از کلمه شریعت دارد، و به همین جهت است که شریعت نسخ مى پذیرد، ولى دین به معناى عمومى اش قابل نسخ نیست.

البته در این میان فرق دیگرى نیز بین شریعت و دین هست و آن این است که کلمه دین را مى توان هم به یک نفر نسبت داد و هم به جماعت، حال هر فردى و هر جماعتى که مى‌خواهد باشد ولى کلمه شریعت را نمى شود به یک نفر نسبت داد، و مثلا گفت فلانى فلان شریعت را دارد، مگر آن که یک نفر آورنده آن شریعت و یا قائم به امر آن باشد، پس مى شود گفت دین مسلمانان و دین یهودیان و دین عیسویان و نیز مى شود گفت شریعت مسلمانان و یهودیان همچنانکه مى توان گفت دین و شریعت خدا و دین و شریعت محمد و دین زید و عمروو....

ولى نمى توان گفت شریعت زید و عمرو، و شاید علت آن این باشد که در معناى کلمه شریعت بویى از یک معناى حدثى هست و آن عبارت است از تمهید طریق و نصب آن، پس مى توان گفت شریعت عبارت است از طریقه اى که خدا مهیا و آماده کرده و یا طریقه اى که براى فلان پیغمبر و یا فلان امت معین شده، ولى نمى توان گفت طریقه اى که براى سابق هست،.

به اضافه چیزهایى که در آن شرایع نبوده و یا کنایه است از اینکه تمامى شرایع قبل ازاسلام و شریعت اسلام حسب لب و واقع داراى حقیقتى واحده‌اند، هر چند که در امت هاى مختلف به خاطر استعدادهاى مختلف آنان اشکال و دستورات مختلفى دارند، همچنان که آیه شریفه: ان اقیموا الدین و لاتتفرقوا فیه(3) نیز بر این معنا اشعار و بلکه دلالت دارد.

بنا بر این اگر شریعت هاى خاصه را به دین نسبت مى دهیم و مى گوئیم همه این شریعت ها دین خدا است، با اینکه دین یکى است ولى شریعت‌هایکدیگر را نسخ مى کنند، نظیر نسبت دادن احکام جزئى در اسلام، به اصل دین است، با اینکه این احکام بعضى ناسخ وبعضى منسوخند با این حال مى گوئیم فلان حکم از احکام دین اسلام بوده و نسخ شده و یا فلان حکم از احکام دین اسلام است،.

بنا بر این باید گفت: خداى سبحان بندگان خود را جز به یک دین متعبد نکرده و آن یک دین عبارت است از تسلیم او شدن چیزى که هست براى رسیدن بندگان به این هدف راههاى مختلفى قرار داده، و سنت هاى متنوعى باب کرده، چون هر امتى مقدار معینى استعداد داشته و آن سنت ها و شریعت‌ها عبارت است از شریعت نوح،ابراهیم، موسی، عیسى و محمد(ص)، همچنانکه مى بینیم چه بسا شده که در شریعت واحده اى بعضى از احکام به وسیله بعضى دیگر نسخ شده،

براى اینکه مصلحت حکم منسوخ مدتش سر آمده و زمان براى مصلحت حکم ناسخ فرا رسیده،مانند نسخ شدن حکم حبس ابد در زناى زنان که نسخ شد و حکم تازیانه و سنگسار به جاى آن آمد، و مانند مثالهایى دیگر، دلیل بر این معنا آیه شریفه: و لو شاء الله لجعلکم امه واحده و لکن لیبلوکم فیما آتاکم... است که به زودى تفسیرش مى آید.

معناى کلمه ملت ونسبت آن باشریعت ودین:
تا این جا معناى شریعت و دین و فرق بین آن دو روشن شد، حال ببینیم کلمه ملت به چه معنا است؟و معناى آن چه نسبتى با شریعت و دین دارد؟ملت عبارت است ازسنت زندگى یک قوم و گویا در این ماده بویى از معناى مهلت دادن وجوددارد، در این صورت ملت عبارت مى شود ازطریقه اى که از غیر گرفته شده‌باشد، البته اصل در معناى این کلمه آن طورکه باید روشن نیست، آنچه به ذهن نزدیک‌تر است این است که ممکن است مرادف باکلمه شریعت باشد، به این معناکه ملت هم مثل شریعت عبارت است از طریقه اى خاص، به خلاف کلمه دین.

،بله این فرق بین دو کلمه ملت وشریعت هستکه شریعت ازاین جهت در آن طریقه خاص استعمال مى شود، و به این عنایت آن طریقه را شریعت مى گویندکه: طریقه اى است که از ناحیه خداى تعالى و به منظور سلوک مردم به سوى اوتهیه و تنظیم شده، و کلمه ملت به این عنایت درآن طریقه استعمال مى شود که مردمى آن طریقه را ازغیر گرفته اند و خود را ملزم مى دانند که عملا از آن پیروى کنند.

 چه بسا همین فرق باعث شده که کلمه ملت را به خداى تعالى نسبت نمى دهند و نمى گویندملت خدا، ولیدین خداوشریعت خدامى گویند،و ملت را تنها به پیغمبران نسبت مى دهند و مى گویند: ملت ابراهیم، چون این ملت بیانگرسیره و سنت ابراهیم(علیه السلام) است و همچنین به مردم و امت ها نسبت مى دهند و مى گویند ملت مردمى با ایمان و یا ملت مردمى بى ایمان، چون ملت از سیره وسنت عملى آن مردم خبر مى دهد.


در قرآن کریم آمده: مله ابراهیم حنیفا و ماکان من المشرکین(4)، و نیز از یوسف(علیه السلام) حکایت کرده که گفت: انى ترکت مله قوم لا یومنون بالله، و هم بالآخره هم کافرون، و اتبعت مله آبائى ابراهیم و اسحق و یعقوب(5)، که در آیه اول کلمه ملت در مورد فرد و در آیه دوم هم در مورد فرد و هم در موردقوم استعمال شده و در آیه بعدى که حکایت کلام کفار به پیغمبران خویش است تنها در موردقوم به کار رفته(توجه فرمائید) لنخرجنکم من ارضنا او لتعودن فى ملتنا(6. )


پس خلاصه آنچه گفتیم این شد که دین در اصطلاح قرآن اعم از شریعت و ملت است و شریعت و ملت دو کلمه تقریبا مترادفند با مختصر فرقى که از حیث عنایت لفظ در آن دوهست.
 

پى نوشت ها:

1- و کسى که غیر از اسلام دینى دیگر بپذیرد از او قبول نمى شود، و او در آخرت از زیانکاران است. سوره آل عمران، آیه 85
2- و سپس تو را بر شریعتى از امر دین قرار دادیم، پس همان شریعت را پیروى کن.سوره جاثیه، آیه18
3- دین را بپا دارید، و در آن متفرق مشوید.سوره شوری، آیه13
4- مفردات راغب ص258
5- مفردات راغب ص506
6- دین نزد خدا و مقبول درگاه او،تنها اسلام است. سوره آل عمران، آیه19

منبع:
روزنامه رسالت 6313
نویسنده:علامه طباطبایى