پیشینه‌ی خط در مكه و مدینه

قوم عرب چنانكه می‌دانیم به اكثر و اغلب خط را نمی‌شناختند و تنها مردم اندكی از آنان بودند كه پیش از اسلام به عراق و شام می‌رفتند و بازرگانی داشتند. اینان نوشتن را از آنها آموخته و چون به دیار و شهر خود بازمی‌گشتند به عنوان
جمعه، 30 مهر 1395
تخمین زمان مطالعه:
پدیدآورنده: حجت اله مومنی
موارد بیشتر برای شما
پیشینه‌ی خط در مكه و مدینه
 پیشینه‌ی خط در مكه و مدینه
 

نویسنده: محمود رامیار




 

قوم عرب چنانكه می‌دانیم به اكثر و اغلب خط را نمی‌شناختند و تنها مردم اندكی از آنان بودند كه پیش از اسلام به عراق و شام می‌رفتند و بازرگانی داشتند. اینان نوشتن را از آنها آموخته و چون به دیار و شهر خود بازمی‌گشتند به عنوان ارمغان ارجمندی همراه می‌آوردند. اینكه نخستین بار چه كسی خط را به مكه برد و از كجا برد درست معلوم نیست. روایات می‌گوید كه نخستین بار سفیان بن امیه و یا حرب بن امیه بود كه خط را از مردم حیره آموخت. (1) و گفته‌اند كه مردم كمی در مكه خواندن و نوشتن می‌دانستند و از تعدادی بیش از ده نفر و یا هفده نفر هم سخن گفته شده است. (2) هم چنین می‌دانیم در دوران پیامبر عده‌ای از كتابیون در مكه بودند كه خواندن و نوشتن می‌دانستند و در آیات مكی قرآن هم به آنها اشاره شده است. (3) ولی اینها یك دسته‌ی خاص و معینی نبودند. در میان آنها بنی اسرائیل بودند كه عبرانی می‌دانستند و نصارا هم بودند كه سریانی و یونانی و لاتینی می‌دانستند. حتی در ذكر ورقة بن نوفل به ترجمه و كتابت كتب پیشین هم اشاره رفته است.
در مدینه هم نوشتن شایع بود و آموختن عبرانی و سریانی مرسوم بود. گذشته از مردان حتی در میان زنان مكه و مدینه نیز كسانی بودند كه سواد داشتند. یكی از آنها خواهر عمربن خطاب بود و دیگری شفاء دختر عبدالله عدویه از رهط عمربن خطاب است كه نویسندگی می‌دانست. (4)
البته اینها به نمونه ذكر شد و مسلماً نظایر دیگری هم داشته است. در اخبار اشارات زیادی است كه اهل كتاب تورات را به عبرانی می‌خواندند و به عربی تفسیر می‌كردند. (5)
چنانكه گفته‌اند مكه در آن هنگام یكی از مراكز بزرگ بازرگانی بود و برای مبادله‌ی پول و تنظیم حسابداری دادوستد خود ترتیبات خاصی داشت. قوافل بازرگانی بزرگی همیشه از مكه به شام و روم شرقی (بیزانس) و یا به سمت ایران حركت می‌كرد. ثروتمندان و مالداران مكه با هم شركت می‌كردند و قافله‌های بزرگی به اطراف می‌فرستادند. هاشم جد بزرگ پیغمبر یكی از متنفذین مكه بود كه با هراكلیوس (هِرِقْل) امپراطور رم و نگوس امپراطور حبشه ارتباط داشت. حضرت خدیجه گاهی كاروانی با دو هزار شتر كالا روانه‌ی اطراف می‌كرد. بازارهای مختلفی كه در اطراف مكه تشكیل می‌شد مجمع خطباء و شعرای بزرگ آن زمان بود كه با هم در انشاد شعر مسابقه می‌گذاشتند. بهترین شعری كه گزیده می‌شد به خطی خوش نوشته شده و بر در كعبه آویخته می‌گردید كه «معلقات سبع» یا هفت آویخته از معروفترین آنهاست. وقتی اعلامیه معروف سران قبایل علیه پیغمبراكرم تنظیم یافت چنانكه مرسوم بود آن را بر در كعبه آویختند تا همه‌ی مردم از آن آگاهی یابند.
گفته‌اند كه در طائف و مدینه هم در آن زمان مدارسی وجود داشت و در آنجا یكی از مواد برنامه‌ی تحصیلی آموختن خواندن و نوشتن بود حتی چنانكه ابن قتیبه در «عیون الاخبار» نقل می‌كند «بعضی كودكان كه دوست نمی‌داشتند بر روی الواح چوبی مشق كنند با مركب سیاه بر روی دیوارهای كلاس مدرسه خط می‌نوشتند.» (6)
بنابراین خواندن و نوشتن در زمان رسول خدا در دو شهر مكه و مدینه وجود داشت منتهی با تمام این حرفها تعداد كمی از مردم خوانان و نویسا بودند.

پی‌نوشت‌ها

1. ترجمه‌ی مقدمه‌ی ابن خلدون2: 839.
2. طبقات ابن سعد: ج3 قسم 2 ص148، صحیفه‌ی همام بن منبه: 3
H.Lammens:la Mecque a la veill de l Hégire,Beyrouth 1924,p.122
3. سوره‌ی انعام: آیه‌ی 20 و 114. سوره‌ی اعراف: آیه‌ی 157، سوره‌ِ یونس: آیه‌ی 94، سوره‌ی شعراء: آیه‌ی 197. سوره‌ی نحل: آیه‌ی 76، سوره‌ی قصص: آیه‌ی 51 و 52 سوره‌ی شوری: آیه‌ی 14، سوره‌ی احقاف: آیه‌ی 10.
4. فتوح البلدان بلاذری: 477، التاج الجامع لاصول احادیث الرسول3: 191.
5. بخاری: تفسیر سوره‌ی 2: 11 و اعتصام: 25 و توحید51، ابن ماجه: فتن26، مسند احمد4: 160، 219.
6. از كنفرانس دكتر سید عبداللطیف از دانشمندان حیدرآباد ترجمه‌ی محمود تفضلی: مجله امید ایران شماره 563، اردیبهشت ماه 1344.

منبع مقاله :
رامیار، محمود؛ (1392)، تاریخ قرآن، تهران: انتشارات امیركبیر، چاپ سیزدهم

تبلیغات در راسخون
ارسال نظر
با تشکر، نظر شما پس از بررسی و تایید در سایت قرار خواهد گرفت.
متاسفانه در برقراری ارتباط خطایی رخ داده. لطفاً دوباره تلاش کنید.
موارد بیشتر برای شما
پاداش‌ها و درس‌های بیماری؛ از اجر مضاعف تا الگوی عملی برای مؤمنان
پاداش‌ها و درس‌های بیماری؛ از اجر مضاعف تا الگوی عملی برای مؤمنان
غرق‌شدن ۲ نفتکش متخلف در تنگه هرمز با اصابت به مین دریایی
play_arrow
غرق‌شدن ۲ نفتکش متخلف در تنگه هرمز با اصابت به مین دریایی
ادامه اختلال و بهم ریختگی پروازها در آمریکا
music_note
ادامه اختلال و بهم ریختگی پروازها در آمریکا
از انهدام ۵ نفتکش تا رادار پدافندی آمریکا در بحرین
play_arrow
از انهدام ۵ نفتکش تا رادار پدافندی آمریکا در بحرین
تصاویری از حمله پهپادی سپاه به رادار سایت پدافندی آمریکا در پایگاه الرفاع بحرین
play_arrow
تصاویری از حمله پهپادی سپاه به رادار سایت پدافندی آمریکا در پایگاه الرفاع بحرین
لحظه تفحص شهید عملیات والفجر یک
play_arrow
لحظه تفحص شهید عملیات والفجر یک
بقایی: برخی دیپلمات‌های خارجی برای ضربه به ما خنجر به کمر دارند
play_arrow
بقایی: برخی دیپلمات‌های خارجی برای ضربه به ما خنجر به کمر دارند
بقایی: کشورهای همدست با آمریکا باید غرامت اقدامات خود را بپردازند
play_arrow
بقایی: کشورهای همدست با آمریکا باید غرامت اقدامات خود را بپردازند
قالیباف: در وضعیت "نه جنگ، نه صلح" نخواهیم ماند
play_arrow
قالیباف: در وضعیت "نه جنگ، نه صلح" نخواهیم ماند
غریب‌آبادی: منتظر نمی‌مانیم تا اول آمریکا حمله کند و بعد ما پاسخ بدهیم + فیلم
play_arrow
غریب‌آبادی: منتظر نمی‌مانیم تا اول آمریکا حمله کند و بعد ما پاسخ بدهیم + فیلم
نخست وزیر قطر: ما هرگز به یک توافق صلح کامل بین ایران و آمریکا نخواهیم رسید + فیلم
play_arrow
نخست وزیر قطر: ما هرگز به یک توافق صلح کامل بین ایران و آمریکا نخواهیم رسید + فیلم
غریب‌آبادی: طرح ایران برای بازگشایی تنگه هرمز از ۷ روز به ۲ روز کاهش یافته است + فیلم
play_arrow
غریب‌آبادی: طرح ایران برای بازگشایی تنگه هرمز از ۷ روز به ۲ روز کاهش یافته است + فیلم
مرشایمر: آمریکا طی ۵۱ سال باعث کشته شدن ۳۸ میلیون نفر شده است + فیلم
play_arrow
مرشایمر: آمریکا طی ۵۱ سال باعث کشته شدن ۳۸ میلیون نفر شده است + فیلم
وزیر خزانه‌داری آمریکا: انتشار تصویر خانه‌ام، ایران را قادر به شناسایی محل سکونتم کرد
play_arrow
وزیر خزانه‌داری آمریکا: انتشار تصویر خانه‌ام، ایران را قادر به شناسایی محل سکونتم کرد
سرلشکر رحیم صفوی: وقتی به محضر رهبر شهید در سال ۱۳۸۶ رسیدیم ایشان فرمودند باید بالای ۲۰۰۰ موشک داشته باشیم + فیلم
play_arrow
سرلشکر رحیم صفوی: وقتی به محضر رهبر شهید در سال ۱۳۸۶ رسیدیم ایشان فرمودند باید بالای ۲۰۰۰ موشک داشته باشیم + فیلم