تخت مرمر

نويسنده: پرويز ورجاوند

تخت مرمر، يا تخت سليماني، واقع در ايوان بزرگ کاخ گلستان، تا زمان پادشاهي فتحعلي شاه در مراسم سلام و تشريفات از تخت طاووس جواهر نشان استفاده مي‌شد که براي آوردن و بردن و حفاظت از آن مشکلاتي وجود داشت. از اينرو به اعتباري بين سالهاي 1219 و 1221 ق به دستور شاه هنرمندان اصفهاني کار ساختن تخت مرمر را برعهده مي‌گيرند. طرح تخت از ميرزا باباي شيرازي نقاشباشي و سرپرستي حجاري آن برعهده‌ي استاد محمدابراهيم اصفهاني، حجارباشي دربار قرار داشت. حجاراني که قطعه‌هاي مختلف تخت را تراشيده‌اند عبارتند از: استاد محمدحسين، استاد محمد باقر، استاد مرتضي و استاد غلامعلي. در کار طراحي اين تخت به افسانه‌هاي کهن و به ويژه آنچه که درباره‌ي شکوه و عظمت دربار حضرت سليمان پيامبر و پادشاه يهود گفته شده توجه داشته‌اند. درباره‌ي سليمان گفته شده که او صاحب تختي بوده که در مواردي خاص ديوان و پريان آن را بر دوش گرفته در آسمانها به پرواز درآمده و هرجا سليمان اراده مي‌کرد فرود مي‌آمدند. چون درباريان پادشاه زراندوز و خوشگذران و تجمل‌پرستي چون فتحعلي شاه براي خوش آمد او، شاه را در قدرت و ثروت و شکوه دربار به سليمان شبيه مي‌کردند، اين تخت را نيز براساس افسانه‌هاي مربوط به تخت سليمان طرح مي‌ريزند و بر آن نام «تخت سليماني» مي‌دهند. سنگهاي به کار رفته از مرمر زرد يزد است. مجموعه‌ي تخت از شصت و پنج قطعه مرمر بزرگ و کوچک شکل گرفته است که عبارتند از: سطحه‌ي تخت، پله‌ها، تکيه‌گاه و طارميها، پايه‌ها و ستونها، مجسمه‌هاي نگهدارنده‌ي تخت و دور آن. نشيمنگاه تخت در دو سطحه ساخته شده که در جلو نشيمنگاه حوضچه‌ي زيباي کوچکي قرار دارد که در آن گلاب جريان داشته است. بلندي تخت از کف ايوان حدود يک متر است که با دو پله‌ي زيبا که در دو سوي آن مجسمه‌ي دو شير نشسته قرار دارد به بالاي تخت مي‌روند. تخت بر روي يازده ستون پيچ که پايه‌ي برخي بر پشت شير قرار گرفته و مجسمه‌ي ديوان و فرشتگان استوار شده است. دست انداز دور تخت قابسازي شده و از درون و بيرون در داخل ترنجها بيتهائي از دو قصيده‌ي بلند فتحعلي خان صبا ملک الشعراء در مدح فتحعلي شاه و وصف تخت مرمر به قلم نستعليق خوش و به خط ملک الکتاب سلطاني متخلص به عشرت نوشته شده است. چند بيت از آن چنين است:

کشيده سر به فلک تخت شاه عرش اورنگ *** و يا سپهر بريني است بر زمين از سنگ
الغرض يافت چو اين «تخت سليماني» فر *** به شهنشاه فلک گاه و سليمان فرهنگ
منشي طبع صبا از پي تاريخش گفت *** که «سليمان زمان داده شرف اين اورنگ»

حجاري تخت مرمر از نمونه‌هاي خوب کار سنگتراشان اصفهاني درعهد قاجار به شمار مي‌رود. به ويژه در نگاره‌هاي گياهي و کنده‌کاريهائي که جنبه‌ي ريزه‌کاري دارد، هنرمندان ذوق به خرج داده‌اند.
منبع:
تاريخچه‌ي ساختمانهاي ارگ سلطنتي تهران و راهنماي کاخ گلستان، 41-110.
منبع: تهيه و تنظيم: دائرةالمعارف تشيع، جلد 4، (1391) تهران: مؤسسه‌ي انتشارات حکمت، چاپ اول.