آرامگاه بايزيد بسطامي

آرامگاه بايزيد بسطامي، واقع در بسطام. مجموعه‌ي زيبا و وسيع تاريخي بسطام که از نمونه‌هاي بسيار با ارزش مجموعه‌سازي معماري ايران به شمار مي‌رود و از چند واحد تشکيل شده و دست کم آثاري از دوران سلجوقي به بعد را شامل مي‌گردد، همه به نام آرامگاه و خانقاه بايزيد بسطامي، عارف مشهور ايراني که برخي او را از شاگردان امام جعفر صادق (عليه السلام) دانسته‌اند معروف است. ولي خود آرامگاه چيزي جز يک قبر ساده در گوشه‌ي جنوبي صحن باز مجموعه و در مجاورت گنبد و ايوان غازان خان نيست. آرامگاه مزبور در وضع حاضر عبارت است از يک سنگ قبر و يک ضريح آهني مشبک با سقفي شيرواني شکل بر فراز آن که در سال 1335ش نصب شده است. گفته شده است که پس از دفن بايزيد در اين محل در قرن سوم هجري، هيچگاه بنايي بر فراز آن برپا نشده و در دورانهاي کهن، زيارت کنندگان قبر او، هر يک قطعه‌ سنگ کوچکي بر روي گور قرار مي‌دادند تا اينکه قبر در زير پشته‌ي بلندي از سنگ قرار مي‌گيرد. در قرن هشتم هجري به دستور غازان خان همزمان با بناي بقعه‌اي بر فراز امامزاده محمد در اين مجموعه، بقعه‌اي نيز براي آرامگاه بايزيد ساخته مي‌شود تا بازمانده‌ي جسد او بدانجا انتقال داده شود. ولي پس از آماده شدن بنا، غازان خان بايزيد را در خواب مي‌بيند که از او مي‌خواهد تا از انجام اين امر صرفنظر کند و او نيز چنين مي‌کند. به احتمال بسيار اشاره‌ي ابن‌بطوطه به گنبد فراز آرامگاه بايزيد بايد همان گنبد غازان باشد. صنيع الدوله در جلد اول مطلع الشمس، آرامگاه بايزيد را در سال 1301ق چنين ديده و توصيف کرده است: «... بر دور مضجع، مصطبه‌ي مربع مرتفعي بنياد کرده‌اند که به طي چهار و پنج پله از سمت غربي سطح آن صعود مي‌نمايند. در وسط سطح مصطبه صورت قبريست و بر گرد قبر محجر بسيار مختصري نهاده‌اند». سنگ قبر آرامگاه بايزيد از مرمري زردرنگ از چهار قطعه تشکيل شده است. ولي با توجه به نوشته‌ي روي آن، سنگ مزبور از آن شخصيتي به نام «محمد ديلمي مشهور به قاضي ملک» مي‌باشد که مي‌بايد از شخصيتهاي ممتاز منطقه باشد که تاريخ دقيق آن به دليل پاک شدن دو کلمه از آخر مصرع دوم ماده‌ي تاريخ سنگ قبر، روشن نيست. دليل اينکه چرا سنگ مزبور بر گور بايزيد نهاده شده مشخص نيست. اين مجموعه به شماره‌ي 69 جزء فهرست آثار تاريخي ايران به ثبت رسيده است.
کتابنامه:
مجله‌ي اثر، 2، 3، 4؛ سلطان العارفين بايزيد بسطامي، 17-42؛ مطلع الشمس، 68.
منبع مقاله :
گروه نويسندگان، (1391) دائرةالمعارف تشيع، تهران: حکمت، چاپ اول.